Кіріспе

Джон Гарольд Остром (18 ақпан 1928 жыл - 16 шілде 2005 жыл) – американдық палеонтолог, қазіргі заманғы динозаврлар туралы түсінікті түбірінен өзгерткен ғалым. Остромның еңбегі оның шәкірті Роберт Т. Баккердің «динозаврлардың қайта жандануы» деп атаған құбылысына ықпал етті. 1964 жылы Дайнонихтің табылуынан бастап Остром динозаврлардың баяу жылжитын кесірткелер (немесе «сауриандар») екеніне қатысты кең таралған пікірге қарсы шықты. Ол Deinonychus – кішкентай екі аяқты жыртқыш – жылдам және жылы қанды болуы тиіс екенін дәлелдеді. Бұдан әрі, Остромның жұмысы зоологтарды құстарды өз класы – Aves емес, рептилиялардың бір тобы деп қарастыру мәселесін ойландырды. Остромның жұмысына дейін құстардың эволюциясы динозаврлардан ерте кезеңде бөлініп кеткен деп есептелген. Остром динозаврларда құстарға тән белгілердің көп екенін көрсетті және құстардың өзінің коэлурозавр тероподтарының – динозаврлардың ұрпақтары екенін дәлелдеді. Остромның алғашқы, кең көлемді зерттеулері 1976 жылы жарық көрді.

Ерте өмір және білім

Остром 1928 жылғы 18 ақпанда Нью-Йоркте дүниеге келді және Шенеқтадиде өсті. Юнион колледжінде медицинаға дайындалып оқыған кезінде, әкесі сияқты дәрігер болу үшін медициналық колледжге түсуді жоспарлаған. Бірақ геология бойынша қосымша курс және Джордж Гейлорд Симпсонның «Эволюцияның мәні» кітабы оның мансап жоспарларын өзгертуге ықпал етті. 1951 жылы Юнион колледжін биология және геология мамандықтары бойынша бакалавр дәрежесімен аяқтады. Остром Колумбия университетіне Нед Колберт жетекшілігімен аспирантураға түсті. 1951 жылы Симпсон Остромды жаз бойы Нью-Мексикодағы Сан-Хуан ойпатындағы экспедицияға шақырды. Остром сондай-ақ Америка табиғи тарих мұражайында (АМНХ) омыртқалы палеонтология кураторы болған Колбертпен ғылыми жұмыстар бойынша көмекші ретінде жұмыс істеді. Остром 1960 жылы геология (омыртқалы палеонтология) саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады, оның тақырыбы АМНХ-да сақталған бас сүйектерінің коллекциясына негізделген Солтүстік Америка хадрозаврлары туралы болды. 1952 жылы Остром Нэнси Грейс Хартманға үйленді (2003 жылы қайтыс болды). Олардың Карен және Алисия есімді екі қызы болды.

Мансап

Остром 1955 жылы Бруклин колледжінде бір жыл оқытты, содан кейін келесі жылы Белойт колледжінің профессорлық құрамына қосылды. 1961 жылы ол Йель университетінде профессорлық қызметке қабылданды, және оның мансабының соңына дейін сол жерде қызмет етті. Йель университетінің жаңа профессоры ретінде Остром Пибоди табиғат тарихы мұражайының омыртқалы жануарлар палеонтологиясы бойынша көмекші кураторы болып тағайындалды. 1971 жылы ол толық профессор және куратор атанды. Мансабы бойы Остром Вайоминг және Монтана штаттарына қазба іздеу экспедицияларын ұйымдастырып, басқарды. 1962 жылдан 1966 жылға дейін Монтана және Вайоминг штаттарындағы Кловерли формациясында жұмыс істеді. 1964 жылдың соңында Монтана штатының Бриджер қаласының жанында Динонихтың қазбаларын тапты. 1966 жылы Джон Х. Остром Коннектикут штатының Роки-Хилл қаласында Динозаврлар мемлекеттік паркін құруға көмектесті ("өйткені губернатор Остромның диноманияға итерген мектеп оқушыларының хаттарымен қоршалып қалған еді"). Остром American Journal of Science журналын редакциялады, ғылыми және жалпы оқырман қауымы үшін оннан астам кітап жариялады. Ол көптеген сыйлықтар мен наградалардың иегері болды. Оны сақтап қалу үшін күш-жігер жұмсағанына қарамастан, 2000 жылы Чарльз О. Вулкотт карьерінің орнына сауда орталығы салынды. Остром 2005 жылдың шілде айында Коннектикут штатының Личфилд қаласында Альцгеймер ауруының асқынуынан 77 жасында қайтыс болды.

Адрозаврлар

Остромның жұмысы алғаш рет 1960 жылдардың басында нақты түсіндірілмеген ерекше хадрозаврлардың мұрын аппаратын зерттеу арқылы халықаралық деңгейде назар аударды. Қазіргі кездегі бауырымен жорғалаушылардың иіс сезу аппараттарын зерттеп, салыстырмалы морфологиялық әдіспен салыстырулар жасаған Остром хадрозаврлардың мұрын жолдарының ұзын камераларға дейін созылып, бас сүйегінің ішінде айналып, сүйекті қырлармен қорғалғандықтан, күшті иіс сезу қабілетін дамытқан болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Ол жариялаған келесі мақаласында хадрозаврларға мұндай күшті иіс сезу қабілеті үлкен ет жейтін динозаврлардан қорғану үшін қажет болған деп болжады, себебі хадрозаврлардың дене құрылымында броня мен жылдамдық аз болған. Бұл гипотеза Остромды хадрозаврлардың экологиясы батпақты, сулы ортаға қарағанда, қылқан жапырақты ормандар сияқты құрғақ жерлерге көбірек сәйкес деген қорытындыға жеткізді. Бұл ойды Остром 1964 жылы қайта жариялаған 1922 жылғы мақала растады, онда хадрозавр Анатозаврдың мумияланған үлгісінің асқазан ішіндегісі қылқан жапырақты инелер, бұтақтар, жемістер мен тұқымдар, құрлықта өсетін өсімдіктердің қалдықтары сипатталған.

Энергия және климат

Остромның бұрынғы зерттеулері хадрозаврларға қатысты болғандықтан, олардың тік, құрлықта тіршілік ететін жануарлар екендігіне, батпақты, жайпақ кескіндер емес екеніне байланысты, ол мұндай ірі жануарлардың (соның ішінде одан да үлкен жыртқыштардың, мысалы, Тираннозаврдың) тік тұрып, қозғалуы үшін қанша энергия қажет екенін түсінген алғашқы палеонтологтардың бірі болды. 1969 жылы Чикагодағы Далалық мұражайда өткен Солтүстік Америка палеонтологиялық конвенциясының бірінші отырысында Остром мезозой климатының барлық жерде тропикалық болғаны және мұндай жылы климаттың кесірткелерге ұқсас метаболизмі бар ірі жануарларды күтіп тұру үшін қажеттігі туралы қабылданған пікірге қарсы шықты. Остром бұл көзқарасты қазіргі сүтқоректілер мен құстардағы тік дене күйі мен қозғалыс пен жоғары метаболизм және дене температурасы арасындағы байланысқа сүйене отырып, мұндай байланыстың кездейсоқ болуы мүмкін емес екенін айтты. Остромның динозаврларды эндотермиялық деп қайта қарауы сол кезде радикалды саналды, бірақ ол динозаврлар физиологиясындағы ескі қарама-қайшылықтарды шеше алды, көптеген ізбасарларды тартты және болашақта көптеген жаңалықтармен қолдау тапты. 1973 жылы Nature журналында жарияланған «Құстардың тегі» атты мақаласында Остром Археоптерикстің қаңқа анатомиясына сүйене отырып, құстардың көктайғақтар (Тероподтар) тобынан шыққандығын дәлелдеді. Ол динозаврлар жойылып кеткен жоқ, құстар түріндегі әртүрлі ұрпаққа айналғанын айтты. Остромның жұмысы қазбаларды жіктеуде және динозаврлар мен құстардың туыстығын түсінуде революция жасады. Ұшудың мүмкін болатын эволюциясын қарастырғанда Остром құстардың жерден секіріп, жануарларды аулау сияқты курсориалды (жер бетіндегі) қозғалыстар нәтижесінде ұшу қабілетін дамытқан болуы мүмкін деген болжам жасады. Бұл позиция ағаш гипотезасына қарсы болды, онда ағаштан сырғанау сияқты әрекеттер ұшудың алғы шарты болған деп есептелді.

Ғылыми жіктеу

1970 жылы Джон Остром Microvenator celer-ге ресми атау берді ("шапшаң шағын аңшы" деген мағынада). Сондай-ақ 1970 жылы ол Tenontosaurus tilletti-ді ("көктамырлы кесіртке" деген мағынада) деп атады. Бұл түрдің ең үлкен табылған мысалы 23 фут ұзындықта болды және оның тірі салмағы 1000 фунттан ассан бағаланды. 1998 жылы Кэтрин Форстер Джон Остромның құрметіне Rahonavis ostromi-ді ("Остромның бұлттардан келген қаупі" деген мағынада) атады. Бұл қазба – примитивті қанатты жаратылыс, 2 фут қанат кеңдігімен, қауырсындарымен және олжаны тілгілеуге арналған екінші саусағында серп тәрізді тырнағы бар, бұл Deinonychus және Archaeopteryx сияқты. 2017 жылы оның құрметіне Ostromia (бұрын Archaeopteryx-ке жатқан Харлем үлгісімен аталған жаңа туыс) аталды.