Кіріспе

Израильдің "Қара пантерлер" наразылық қозғалысы (, транслит. HaPanterim HaShchorim) – Солтүстік Африка және Таяу Шығыс елдерінен келген еврей иммигранттарының екінші буынынан құралған Израильдің наразылық қозғалысы. Бұл Израильдегі сефард және мизрахи еврейлері үшін әлеуметтік әділдік күресін мақсат тұтқан алғашқы ұйымдардың бірі болды, афроамерикандық "Қара пантерлер" партиясынан шабыт алып, олардың атын қабылдады. Оларды бастапқы американдық ұйымнан ажырату үшін кейде "Израильдің қара пантерлері" деп те атайды.

Тарих

Бұл қозғалысты 1971 жылдың басында Иерусалимнің Мусрара ауданындағы жастар мемлекет құрылғаннан бері Мизрахи яһудилеріне қатысты кемсітушілікке қарсы реакция ретінде құрды. Қозғалыстың негізін қалаушылары "қалыптасқан билік тарапынан әлеуметтік мәселелерге деген бейжайлыққа" наразылық білдірді және басқаша болашақ үшін күресуді қалады. Алғашқы он мүшенің барлығы 18-20 жастағы марокколық көшіп келгендердің балалары болды, олардың көпшілігі бастауыш мектепті тастап, жасөспірімдерге арналған түзету мекемелерінде біраз уақыт өткізді. Олар Иерусалим қалалық әкімдігінің Қоғамдық жұмыс бөлімінің ықпалына түсті, ол оларды өз талаптарын білдіру үшін бұқаралық ақпарат құралдарын пайдалануға баулыды. Басқа да ықпалды күштер – антисионистік көзқарастағы орта және жоғары білім беру оқушылары болды. "Қара пантералар" Мизрахи яһудилеріне қатысты кемсітушілік Ашкенази билігінің Совет Одағынан келген иммигранттарға деген қатынасында көрінеді деп есептеді. Израильдегі басқа мизрахи ұйымдарының көпшілігі, мысалы, "Шас" сияқты діни болса, "Қара пантералар" секулярлық бағытта болды. 1949 жылдан кейін Мусрара бұрынғы бай араб ауданынан Израиль мен Иорданияның Батыс жағалауы шекарасындағы, миналарға толы, қауіпті аймаққа айналды. Таяу Шығыстан және Солтүстік Африкадан келген яһуди иммигранттарына Израиль үкіметі жеткілікті тұрғын үй бермеді, сондықтан көптеген адамдар Мусрараға қоныстанды. 1967 жылғы Алты күндік соғыстан кейін Мусрара шекарадағы қауіпті ауданнан біріккен Иерусалимнің орталығына айналды. Үкімет солтүстік африкалық яһуди тұрғындарының қоныс аударуына әкелетін, советтік иммигранттарға арналған көп қабатты тұрғын үйлер салуды жоспарлай бастады. Чарли Битон, Саадия Марсиано, Рони Оровиц, Реувен Абергел, Мейр Леви.

Қарсылық әрекеттері

1971 жылдың басында қозғалыстың құрылуы жарияланды және қозғалыстың басшыларының қылмыстық істері бар екендігі таратылды. Билік Вади Салидтегі тәртіпсіздіктердің қайталануынан қаушадаланды. Шимшон Вигодар алғашқы ұйымдастырылған демонстрация алдында үнқағаз дайындап, Матцпеннің тағы үш мүшесімен бірге оларды Мусрара ауданына іліп қойды. Олар үнқағазды тарату кезінде полиция ұстап алды. Вигодар жаңа құрылған «Қара пантералар» мен «Матцпен» партиясына қатысты қарым-қатынастың айырмашылығына тоқталды: «Матцпенде болғанда, наразылық акциясына дейін бізді қандай да бір себепсіз түрмеге отырғызу мүмкін емес еді. Матцпен тарихында бізді уақытша ұстаған жағдай есімде жоқ». 1971 жылдың наурыз айының басында Израиль полициясы «Қара пантералардың» кейбіреулерінің қылмыстық тіркелмесі болғандықтан демонстрация өткізуге рұқсат бермеді, ал наразылықты болдырмау үшін партияның бірнеше мүшесі тұтқындалды. Билік пантераларға Иерусалимнің аудандарына қаржы бөлінетінін уәде етті. Пантералар бұл шешімге мән бермей, 1971 жылдың 2 наурызында Иерусалим қалалық әкімдігінің алдына жиналып, кедейліктің ауырлығына, Израильдегі кедей мен бай арасындағы теңсіздікке және еврей израильдік қоғамындағы этникалық шиеленіске наразылық білдірді. Олар еврей-израильдік қоғамында таптық және этникалық кемсітушілікке тоқтау шақырып, тұтқындалған ұйымдастырушыларды босату туралы үнқағаз таратты. Бұл наразылықтың заңсыз болғандығына байланысты оған көп көңіл бөлінді. Оған 200-300 адам қатысты, олардың көп бөлігі Мусрарадан келген жастар емес, израильдік және шетелдік студенттер мен зиялылар еді. Қозғалыс қоғамдық және бұқаралық ақпарат құралдарында қолдаушылардың берік базасын құрды. 1971 жылдың 18 мамырында «Пантералар түні» Израильдің «Қара пантералары» 5000-7000 адамды нәсілдік кемсітушілікке қарсы жаппай демонстрацияға ұйымдастырды. Наразылық Иерусалимдегі Давидка алаңында басталды, олар Сион алаңына бет алған кезде полиция мен демонстрацияшылар арасында жеті сағаттық қақтығыс болды. Демонстранттар алаңның атын Кикар Йехадут Хамизра (Шығыс еврейлері алаңы) деп өзгертуді талап етті. Бұл демонстрация да полиция рұқсатынсыз өтті. Тарихшы Оз Франкель былай деп сипаттайды: «Полицияның су шашу машинасы көк түске боялған суды шашып, көшеде үрей тудырды. 100-ден астам адам тұтқындалды, олардың көп бөлігі жай ғана көрермендер еді, полицияның қатыгездігінің бірнеше жағдайлары тіркелді. Тұтқындау келесі күні де жалғасты. Түн ортасына таяу демонстрацияшылар үш «Молотов коктейлін» лақтырды». Премьер-министр Голда Меир наразылық білдіргендерді жұмыстан шығарып, яһудилер арасындағы бірлікке шақырды. Оз былай деп жалғастырды: «Үкімет содан кейін пантераларды марокколық иммигранттар альянсына қосылуға қысым жасады. Пантералар түрмедегі жолдастарын босату үшін уақытша келісімге келді». Ол қозғалыстың басшыларын заң бұзушылар деп қарады және оларды әлеуметтік қозғалыс ретінде танудан бас тартты. 18 мамырдағы зорлық-зомбылық акциясы үкіметті пантералардың талаптарын қалыспысыз талқылауға итермеледі және шешім табу үшін қоғамдық комитет құрылды. Аталған комитеттің қорытындысына сәйкес, қоғамның көптеген деңгейлерінде кемсітушілік болды. Осыдан кейін әлеуметтік мәселелермен айналысатын ведомстволардың бюджеті айтарлықтай ұлғайды. Алайда, 1973 жылғы Йом-Киппур соғысы көп ұзамай үкіметтің басымдықтарын өзгертті, және бұл ресурстардың көп бөлігі қайтадан қауіпсіздік қажеттіліктеріне жұмсалды. «Пантералар түнінен» кейін және пантералардың жаңа танымал болуынан кейін, топ ел бойынша халықтық қозғалысты құруға үміттене бірақ, ішкі қақтығыстар мен ұйымдастырушылық қабілетінің шектеулі болуына байланысты бұл мүмкін болмады. Олар 1971 жылдың наурыз айынан тамыз айына дейін бірнеше демонстрация ұйымдастырды. Топтың белсенді жақтастары болды, олар Мусрарадан келген жас жігіттер, сондай-ақ зиялылар мен сионизмге қарсы студенттік топтар сияқты адал көмекшілер. Олар «Қара пантералар» болып құрылғанға дейін, көп жағдайда, аудандық топ ретіндегі құрылымын сақтап қалды, Марчано топтың жетекшісі болды. Пантералар Кнессет, Хистадрут және Еврей агенттігінің мүшелері сияқты мекемедегі және одан тыс адамдардың үлкен желісімен байланыстар орнатты. «Қара пантераларға» мемлекет тарапынан, әсіресе, бірнеше айдан кейін үлкен жауап қайтарылды, өйткені пантералар халықтың үлкен бөлігін ұйымдастыра алмады. Эльбаз алғашқы демонстрациядан кейін жақын арада Партияға қосылды және үлкен сомада қаржы бергендігімен және зорлық-зомбылықты ынталандырғандығымен көзге түсті. Олар афроамерикандықтармен солғақталды және өздерін кемсітушілік пен расизмге ұшырағандар деп санады. Олар этникалық және таптық кемсітушілік Израиль қоғамын екіге бөлетініне сенді және ассимиляция мүмкін емес деп ойлады. 2011 жылы белсенділер тобы Иерусалимнің Мусрара ауданындағы екі бағытты «Қара пантералар жолы» және «Олар жақсы емес көшесі» деп атады, соңғысы Голда Меир пантералар туралы айтқан сөздерінен алынған.