Кіріспе

Handley Page H. P.42 және H. P.45 – төрт қозғалтқышты екі қанатты авиалайнерлер. Олар 1931 жылы пайдалануға берілген кезде әлемдегі тұрақты түрде қолданылатын ең ірі авиалайнерлер атанды. H. P.42/45 ұшақтары 1928 жылы британдық Imperial Airways әуе компаниясы жариялаған талаптарға жауап ретінде жобаланды. Екі модельдің көптеген ортақ белгілері бар, H. P.42 үлкен қашықтыққа ұшу үшін, жүк көлемін азайту арқылы оңтайландырылған, ал H. P.45-те бұл басымдықтар керісінше болды, бұл соңғысына қысқа қашықтықта көбірек жолаушыларды тасымалдауға мүмкіндік берді. Imperial Airways компаниясы Handley Page ұсынған жобаны мақұлдады және өзінің флотының құрлықтағы ұзақ қашықтықтағы жаңа флагмандары ретінде қызмет етуі үшін екі нұсқадан төрт ұшаққа тапсырыс берді. 1930 жылдың 14 қарашасында прототип, "Ганнибал" деп аталған, алғашқы ұшуын жасады. Imperial Airways компаниясына енгізілгеннен кейін, олар 1930 жылдардың көп бөлігінде авиалайнерлердің құрлықтағы флотының негізін құрады және компанияның көптеген ұшатын қайықтарымен бірге сол дәуірдің символы саналды. Барлығы сегіз ұшақ салынды, әр түрінен төрт-төрт. Олардың барлығына "H" әрпімен басталатын есімдер берілді. Апаттан құтылған үш ұшақ Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Корольдік әуе күштеріне (RAF) қосылды. 1940 жылдың соңына қарай, бірнеше апаттың салдарынан барлық ұшақтар қирады.

Даму

H. P.42 ұшағына жұмыс 1928 жылы британдық Imperial Airways әуе компаниясы жариялаған техникалық талаптарға жауап ретінде басталды. Компания өзінің басты бағыттарында, соның ішінде әлемнің әртүрлі бөліктеріне ұзақ қашықтықтағы рейстерде де Havilland Hercules және Armstrong Whitworth Argosy ұшақтарын алмастыратын жаңа авиалайнерлерді іздеді. Imperial Airways британдық авиация индустриясының барлық өкілдерін тендерге қатысуға шақырды. Тендер төрт талапқа бөлінді: еуропалық бағыттар үшін үш және төрт қозғалтқышты ұшақтар, және шығыс бағыттары үшін үш және төрт қозғалтқышты ұшақтар. Ұшақтардың үш, төрт, бес және алты данасына баға ұсынылуы күтілді. Imperial Airways әуемен салқындатылатын қозғалтқыштарға басымдық берді, ал қолданылатын қозғалтқыш пен электрлік және сымсыз жабдық Imperial Airways тарапынан ұсынылатын еді. Төлемдер өндіріс барысында кезең-кезеңімен жүзеге асырылып, бағаның соңғы үштен бірі жеткізілгеннен және қабылданғаннан кейін ғана төленеді. Imperial Airways әрбір жолаушының орташа салмағын ескеруді және ұшақтың тоқтап қалу жылдамдығы 100 км/сағаттан аспауын талап етті. Ұшақ бір қозғалтқышы істен шыққанда ұшуға және белгілі бір қашықтыққа бір қозғалтқышпен биіктікті сақтап ұшуға қабілетті болуы керек еді. Толық техникалық сипаттамаға қоса, Imperial Airways техникалық талаптардан асып түскен жағдайда бонус төлеу және нашар өнім көрсеткені үшін немесе кешіктірілген жеткізілім үшін айыппұл салу сияқты шараларды енгізді. Ұшақтар 1930 жылдың қыркүйегінен жыл соңына дейін (шығыс үлгісі) және 1930 жылдың желтоқсанынан 1931 жылдың наурыз айының соңына дейін (батыс үлгісі) жеткізілуі тиіс еді. Британдық ұшақ құрастырушы Handley Page компаниясы, бұрыннан-ақ орташа көлемнен жоғары ұшақтарды жасау және құрастыруда өзінің беделін қалыптастырған, Imperial Airways мүмкіндігін өте тартымды деп санады және оны іске асыру үшін өз жобаларын жасауға кірісті. Олар барлық төрт талап бойынша тендер ұсынды. Handley Page ақырында екі үлкен ұқсастығы бар ұшақты жобалады, олар H. P.42 және H. P.45 деп аталды. H. P.42 Imperial Airways компаниясының ұзақ қашықтықтағы шығыс бағыттарында қызмет етуі тиіс еді, ал H. P.45 Еуропадағы қысқа қашықтықтағы бағыттарға бейімделген. Imperial Airways компаниясы Handley Page компаниясының ұсыныстарына риза болып, жолаушылар паркі үшін әрбір үлгіден төрт-төрт данасын тапсырыс берді. Imperial Airways қызметінде H. P.42 көбінесе H. P.42E (E – «шығыс» бағыттары, Үндістан және Оңтүстік Африка) деп, ал H. P.45 – H. P.42W (W – «батыс», яғни еуропалық бағыттар) деп аталды. H. P.42 және H. P.45 белгілемелері Handley Page компаниясының ішкі жүйесінде берілген, сондықтан HP.45 идентификаторы ұшақтың пайдалану кезеңінде жиі қолданылмады. Ұшақтың дизайнын Джордж Волкерт және Гарольд Боултби жасады, бастапқы нүкте ретінде Handley Page V/1500 ұшағын пайдаланды, сондай-ақ арқандармен байланыстыруға қажетті техникалық қызмет көрсетуден аулақ болу үшін Warren фермалық конструкциясын қолданды. Қозғалтқыштар пропеллер диаметріне сәйкес, мүмкіндігінше жақын орналастырылды.

Дизайн

Handley Page H. P.42 – үлкен, тең емес ұзындығы бар сессикпилан болды. Бұл ұшақ өзінің үлкендігіне қарамастан, ерекше ұшақ еді, өйткені дизайнында көптеген жаңа ерекшеліктерді қамтыды. Британдық "Flight" журналында жазылғандай, оның ерекшеліктерінің бірі – қанаттарынан әлдеқайда алға созылған фюзеляжы, бұл замандас ұшақтардың көпшілігінен ерекшеленді. Қанаттары Уоррен фермасымен нығайтылған. Жоғары қанатта автоматты саңылаулар орнатылған, ал қосалқы аэродинамикалық элементтері duralumin-нен жасалған жаңа конструкцияға ие, бір ғана Z-тәрізді штанга мен қаптамадан тұрады. Сондай-ақ, әрқайсысы төрт ілмекте орнатылған және төрт тіктөртбұрышты тіреумен бекітілген ойық типті элерон бар; бұл элеронның статикалық және аэродинамикалық тепе-теңдігі жоғары болғандықтан, басқаруы салыстырмалы түрде оңай болды. Төменгі қозғалтқыштардың астында төменгі қанаттар жоғары қарай көтеріліп, фюзеляждың ішінде емес, үстінен өтеді, бұл қанат тіректерінің кабина кеңістігін бұрмалауына жол бермейді. Құйрық бөлігі биплан конфигурациясында жасалған және үш бөлек вертикальды қанатқа ие болды. H. P.42 төрт Bristol Jupiter XIF қозғалтқышымен жабдықталған, әрқайсысы дейін қуат бере алатын, ал H. P.45 нұсқасы төрт Jupiter XFBM турбонаддувті қозғалтқыштарын пайдаланған, олардың әрқайсысы дейін қуат өндіре алатын. Екі модельде де қозғалтқыштар бірдей орналасқан: екі қозғалтқыш жоғарғы қанатта, ал біреуі төменгі қанатта фюзеляждың әр жағында; мұндай орналасу сирек болғанымен, бұл жаңалық емес, бұрын Blériot компаниясы жасаған ұшақтарда қолданылған. Жоғарғы қозғалтқыштар винттерінің диаметріне қарай мүмкіндігінше жақын орналасқан. Қозғалтқыштар қатты duralumin пластиналарға орнатылған, олар дәнекерленген болат құбырлар арқылы артқы қанат тіректеріне бекітілген; қозғалтқыштарға арналған отын жоғарғы қанатта сақталады және гравитациялық күшпен төрт қозғалтқышқа беріледі. Қозғалтқыштың газды басқаруы "бос жүріс" механизмін қамтиды, ол қозғалыссыз күйдегі алғашқы градустарды отынды қосу үшін пайдаланады, сондықтан ұшқыш оны қосуды ұмыта алмайды. Ұшақтың алдыңғы бөлігінде орналасқан экипаж бөлімі толығымен жабық болды, бұл сол кезде салыстырмалы түрде жаңа және сирек кездесетін ерекшелік еді. Кабиналардың ішкі жабдығы жоғары деңгейде сәндікпен жасалған, мақсаты Ориент экспресі сияқты Pullman теміржол вагондарына ұқсау болды; жолаушылардың жайлылығын арттыру үшін кеңістіктің молдығы, салыстырмалы түрде кең терезелер және толық қызмет көрсету де қарастырылған. Жерде жолаушылар есіктер мен фюзеляждың төмен орналасуының арқасында баспалдақ немесе көтергішсіз ұшаққа кіре және шыға алатын.

Пайдалану тарихы

1930 жылы 14 қарашада G AAGX ұшағының алғашқы ұшуы жасалды, кейіннен ол Ханнибал деп аталды; оны эскадрилья басшысы Томас Гарольд Англия басқарды. 1931 жылдың мамыр айында ұшаққа коммерциялық қызмет көрсетуге мүмкіндік беретін, әуеге лайықтылық туралы сертификат берілді. Сол жылдың 11 маусымында төлемақы төлеп ұшқан жолаушылары бар алғашқы рейс Парижге орындалды. Осы кезде әуе саяхатының жоғары құнына байланысты, жолаушылардың көп бөлігі жоғары қоғам өкілдері болды, мысалы, патшалар, мәшһүр тұлғалар және ірі бизнес өкілдері. H. P.42/45 паркі Imperial Airways компаниясының флагманы саналды және тиісінше, жоғары деңгейдегі қызмет көрсетумен және әсем безендірілген интерьермен жабдықталды. Бұл типтегі ұшақтар жолаушылар арасында жақсы беделге ие болды, әсіресе олардың сенімділігі үшін. Imperial Airways компаниясындағы тоғыз жылдық қызмет мерзімінде олар 10 миллион мильден астам жалпы ұшу қашықтығын басып өтті. Тағы бір автор еске алады: "Мен жиі Парижден Лондонға қарсы желге қарсы ұшуды аяқтау үшін жеткілікті отын алу үшін Лимпнеге "42" ұшағымен қонды. Бірақ 90 миль/сағ жылдамдықпен ұшу – бұрынғы ең жылдам жолмен, яғни кемелер мен пойыздың біріктірілген қатынайымен салыстырғанда үш есе жылдам болды." H. P.42 ұшақтары 1939 жылдың 1 қыркүйегінде азаматтық қызметтен алынғанда, олар он жылға жуық уақыт бойы ешқандай ірі апатқа немесе қаза болмаған рекордты көрсетті.

Жеке оқиғалар

Жалпы саны бойынша, төрт H. P.42 және төрт H. P.45 ұшағы тапсырылды. Екі HP45 кейін HP42-ге айналдырылды.

H.P.42

H. P.42 Африка және Үндістан желілері үшін арналған еді. Олардың базасы Каирде орналасқан. 1939 жылғы маусымда RAF ұшқышы Юджин Виелл H. P.42 ұшағын Англияға қайтару үшін Каирге жіберілді. Ұшақты жақсы ұшу жағдайына келтіру үшін ол қосалқы бөлшектердің желтоқсанға дейін келуін күтуге мәжбүр болды. Гибралтарда отын толықтыру үшін аралық аялдама жасап, RAF Лейкенхит әуежайына оның ұшуы Лейкенхит маңындағы әуе кеңістігіне жеткенше оқиғасыз болды. Ол айналадағы басқа ұшақтар қону жолын босатуын күтіп айналып жүргенде, ұшағының қозғалтқышында ақаулар пайда болды – бұл Лейкенхиттегі қатты қыс салдарынан қозғалтқыш кавулингтерінде мұз қатуынан болуы мүмкін – және ол ұшақтан парашютпен секіруге мәжбүр болды. Ол ұшып-қону жолағына жақын малдағы қой шаруасының егістігіне ауырсынып түсіп, екі аяғын сындырды.

G-AAGX Ханнибал

Прототиптің алғашқы ұшуы 1930 жылғы 14 қарашада өтті. Ұшаққа Карфагеннің әскери қолбасшысы Ганнибалдың есімі берілді. 1931 жылғы 8 тамызда Кройдоннан Парижге бағытталған жоспарлы жолаушылар рейсі кезінде сол жақ төменгі қозғалтқышы істен шықты. Істен шыққан қозғалтқыштан ұшып келген сынықтар сол жақ үстіңгі қозғалтқыштың пернесіне тиіп, оны қатты дірілдетті, нәтижесінде оны тоқтатуға тура келді. Ұшақ Кент графтығындағы Файв Оук Гринге мәжбүрлі түрде қонды, осы кезде қанаты мен тағы бір пернесі зақымданды, ал құйрығы ағаш түбіне соқтығып, жыртылды. 20 жолаушы мен экипаж мүшелерінің арасында жарақат алғандар жоқ. Ұшақ бөлшектелді және қайта құру үшін жолмен Кройдонға тасымалданды. 1940 жылғы 1 наурызда Оман шығанағында жоғалып кетті, бортында сегіз адам болды, олардың ішінде Бірінші дүниежүзілік соғыстың асыл қарылысы, топтық капитаны Гарольд Уистлер және үнді саясаткері сэр А. Т. Паннирселвам болды. Ұшақтың қирандылары табылған деген алғашқы хабар расталмады; ұшақтың, оның поштасының немесе оның жолаушыларының ешқандай іздері табылмады және оның жоғалу себебі әлі де белгісіз. Израильдің Ұлттық мұрағатында сақталған фотосуреттерге сәйкес, 1932 және 1943 жылдар аралығында Хайфа (Палестина) қаласында H. P.42 ұшағы жүктелген немесе түсірілген. 1932 жылғы 17 қарашада H. P.42 ұшағы Галлилея теңізіндегі Семахтағы RAF уақытша қону алаңындағы қатты желдің салдарынан зақымданды. Фюзеляж және ауыр зақымдалған қанаттар 1,05 метрлік ені бар Хеджаз темір жолымен Хайфаға жіберілді, онда ол стандартты ені бар Палестина темір жолына ауыстырылып, жөндеу үшін Гелиополиске жіберілді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, "Адриан" No. 261 эскадрилья RAF құрамына AS982 ретінде қабылданып, RAF Odiham-да орналастырылды. 1940 жылғы 6 желтоқсанда "Адриан" Доңкастер әуежайындағы дауыл салдарынан бекінісінен жұлынып, айналып, әуежайдың жанындағы теміржолға төңкерілді. Ұшақ жөндеуге келмейтіндей зақымдалды. Ұшақ 1936 жылғы Пол Робсонның қатысуымен түсірілген "Еркіндік әні" фильмінде қысқа ғана көрінді.

H.P.45

H. P.45 ұшағы көбірек жолаушыларды тасымалдады, бірақ ұшу қашықтығы мен жүк көлемі азайтылды. Ол Imperial Airways әуе компаниясының Еуропалық бағыттары үшін жасалған.

G-AAXC Геракл

ГААХК грек мифологиясындағы Гераклдың құрметіне аталған, Геракл – Зевс пен Алкмененің ұлы, грек мифологиясындағы ерекше күшімен танымал тұлға. 1931 жылғы 8 тамызда «Геракл» алғашқы рейсін жасады. Ол көбінесе Париж, Кельн және Цюрих қалалары арасындағы әуежолдарда қолданылды. 1937 жылғы 23 шілдеде бұл ұшақ аталған бағыттар бойынша бір миллион миль (шақырым) жүріп өткені тіркелді. 1940 жылғы 3 наурызда «Геракл» RAF әуе күштерінің қызметіне алынды. 1940 жылғы 19 наурызда Бристольдегі Уитчерч әуежайындағы дауыл кезінде «Хано» ұшағымен бірге желдің күшімен қирап, жөндеуге келмейтіндей зақымдалды. 1932 жылы Гордон Харкердің қатысуымен түсірілген «Бақытты сан» спорттық комедиясында бұл ұшақ шағын эпизодта көрсетілген.

G-AAXD Хораций

G AAXD аты аңызға толы римдік батыр Горацийдің құрметіне берілген. Гораций алғаш рет 1931 жылғы 6 қарашада ұшқан. 1937 жылғы 9 желтоқсанда Гораций Парижден Кройдонға қатынайтын рейсінде Ла-Манш каналын (Channel) басып өтіп бара жатқанда шаңқаяқ соқты. Сақтық шарасы ретінде Лимпнеге қону жасалды, онда қанаттың бір бөлігіне ұсақ зақым келгені анықталды. 1938 жылдың қыркүйегінде Гораций Лимпнеге мәжбүрлі қону жасағанда сол жақ шассисі мен төменгі қанаты зақымданды. Ұшақ жөнделіп, қайта қызметке кірісті. Екінші дүниежүзілік соғыста Ұлыбритания Корольдік әуе күштеріне (RAF) қосылды. 1939 жылғы 7 қарашада Франциядан көліктік миссиядан оралған ұшақ нашар ауа райының салдарынан Эксетерге бағыт таба алмады және Тивертон гольф алаңына шұғыл қонуға мәжбүр болды; осы кезде ол екі ағашқа соқтығысып, қирады. Ұшақтың төрт қанатты ағаштан жасалған винті құтқарылды және қазір Кройдон әуежайының бұрынғы терминалдық ғимаратында орналасқан Кройдон әуежайының келушілер орталығында қойылған. Горацийды «Әуе бекеті» және 1937 жылғы «Ұрланған демалыс» фильмдерінде қысқаша көруге болады.

G-AAXE Ерекшелік

G AAXE бастапқыда Гесперидтердің құрметіне аталған, бірақ көп ұзамай Хорсаның інісі және Ұлыбританияны бағындырған аңызғы тұлға Хенгисттің атымен қайта аталды. Хенгист алғаш рет 1931 жылдың 8 желтоқсанында ұшты. Кейіннен ол еуропалық ұшақтан шығысқа қарай бағытталған ұшаққа түрлендірілді. Хенгист дирижабль ангарындағы өртке ілігіп, 1937 жылдың 31 мамырында Үндістанның Карачи қаласында жанып кетті, осылайша ол Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін сақталмаған жалғыз H. P.42/45 ұшағы болды.

G-AAXF Хелена

G AAXF Троялық Еленаның (Елена) құрметіне аталған. Ол алғаш рет 1931 жылдың 30 желтоқсанында ұшты. Хенгист сияқты, ол да Шығыс ұшағына түрлендірілді. Елена 1940 жылдың мамыр айында No. 271 эскадрилья RAF құрамына қабылданып, қызметке кірісті. Қиын қонудан кейін, сол жылы ұшақ пайдаланудан тоқтатылды; апаттан кейінгі тексеруде ұшақ корпусы коррозияға байланысты жарамсыз деп танылды және 1941 жылы жаратылды, бірақ Корольдік Әскери-теңіз күштері бірнеше жыл кеңсе ретінде пайдаланған алдыңғы бөлігі сақталды. Осы ұшақтың бөліктерін 1933 жылы түсірілген "Жалғыз адам" ("The Solitaire Man") фильмінде көруге болады.