Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Швед саясаттанушысы (1864–1922)
Swedish politician (1864 1922)
Йохан Рудольф Кьеллен (13 маусым 1864, Торсёде туған – 14 қараша 1922, Уппсалада қайтыс болған) – швед саясаттанушысы, география ғылымының маманы және саясаткер, «геополитика» терминін алғаш рет қолданған. Оның еңбектеріне Фридрих Ратцельдің әсері тиді. Александр фон Гумбольдт, Карл Риттер және Ратцельмен бірге Кьеллен кейіннен генерал Карл Хаушофердің жақтаған неміс геополитигінің негізін қалады. Кьеллен 1880 жылы Скарадағы гимназияны бітіріп, сол жылы Уппсала университетіне түсті. 1891 жылы Уппсалада докторлық диссертациясын қорғап, 1890 жылдан 1893 жылға дейін доцент болды. Ол сондай-ақ 1891 жылдан бастап Гетеборг университетінде оқытты және 1901 жылдан бастап 1916 жылы Уппсаладағы беделді Скиттеандық риторика және мемлекеттік басқару профессоры лауазымына тағайындалғанға дейін саяси ғылымдар мен статистика профессоры болды. Консервативті саясаткер, ол 1905–1908 жылдары Швеция Парламентінің Екінші палатасының және 1911–1917 жылдары Бірінші палатасының мүшесі болды.
Johan Rudolf Kjellén (, 13 June 1864, in Torsö – 14 November 1922, in Uppsala) was a Swedish political scientist, geographer and politician who first coined the term "geopolitics". His work was influenced by Friedrich Ratzel. Along with Alexander von Humboldt, Carl Ritter, and Ratzel, Kjellén would lay the foundations for the German Geopolitik that would later be espoused prominently by General Karl Haushofer. Kjellén completed gymnasium in Skara in 1880 and matriculated at Uppsala University the same year. He completed his PhD in Uppsala in 1891 and was a docent there from 1890 to 1893. He also taught at Gothenburg University from 1891 and was professor of political sciences and statistics there from 1901 until he received the prestigious Skyttean professorship of Eloquence and Government in Uppsala in 1916. A conservative politician, he was a member of the Second Chamber of the Parliament of Sweden from 1905 to 1908 and of its First Chamber from 1911 to 1917.
Идеялар
Кьеллен Ратцельдің шәкірті болды және органикалық мемлекет теориясын одан әрі дамытып, осы процесте «геосаясат» терминін енгізді. Кьеллен үшін геосаясат – теория, ал соғыс – оның «эксперимент алаңы». Ол сондай-ақ империализмді жақтаған Джон Роберт Сили мен Генрих фон Трейчкеге де ықпал етті. Оның идеяларының негіздері 1900 жылы «Швеция географиясына кіріспе» кітабында ұсынылды (Гетеборг университетіндегі лекциялар негізінде). Кьелленнің 1916 жылы жарық көрген «Мемлекет – өмір формасы» атты кітабы мемлекет теориясы бойынша ең маңызды туындысы саналады. Тарихшы және саясаттанушы Питер Дэвидсеннің сөзіне сәйкес, кітапта мемлекеттер бес саяси ғылым саласымен зерттелуі тиіс бес элементтен тұрады:
Kjellén was Ratzel's student and would further elaborate on organic state theory, coining the term "geopolitics" in the process. Geopolitics for Kjellén was theory and war its "experimental field." He was also influenced by John Robert Seeley and Heinrich von Treitschke, who were advocates of imperialism. The basics of his ideas were presented in 1900 in the book Introduction to Sweden's Geography (based on lectures at Gothenburg University). Kjellén's book Staten som lifsform, published in 1916, is generally regarded as his most important book on the theory of the state. According to the historian and political scientist Peter Davidsen, the book asserts that states consist of five elements that should be studied by five political scientific disciplines:
Мемлекетті аумақ ретінде геосаясат зерттейді (39–75 беттер). Халық ретінде мемлекетті демополитика зерттейді (76–124 беттер). Экономика ретінде мемлекетті экополитика зерттейді (125–137 беттер). Мемлекетті қоғам ретінде әлеуметтік-саяси тұрғыдан зерттейді (137–147 беттер). Мемлекетті үкімет ретінде кратополитика зерттейді (147–160 беттер). Кьеллен мемлекеттердің тек заңдық тұрғыдан сипатталуына қарсы шығып, мемлекет пен қоғам – қарама-қарсы емес, екі элементтің біртұтас синтезі екенін айтты. Мемлекет заң мен тәртіпті сақтаумен қатар, әлеуметтік және экономикалық өркендеуге де жауапты. Заңдық сипаттамасынан өзге, мемлекеттердің органикалық ерекшеліктері де бар. Мемлекеттік аумақтар «органикалық байланыста, жүрек пен өкпесі бар және одан да төмен мәртебелі бөліктері бар денелер» сияқты байланысқан. Кез келген тірі организм сияқты, мемлекеттер де кеңейеді немесе жойылады. Бұл таза жаулап алу емес, өзін-өзі сақтау үшін қажетті табиғи өсуге байланысты. Ратцельдің кеңістіктердің кеңею заңына сүйене отырып, Кьеллен үлкен мемлекеттердің кіші мемлекеттер есебінен кеңейетінін айтады. Бұл заңда көптеген бұрмалаушылықтар бар, бірақ олар тек үлкен кеңістіктерді ұйымдастыру үшін көбірек уақыт қажет екенін көрсетеді. Сондықтан, үлкен мемлекеттер кеңістігіне енуіне уақыт жеткілікті, ал ұзақ мерзімді перспективада көрсетілген тенденция кез келген шектеусіз жарамды. Дегенмен, Кьеллен Швеция үшін мүмкіндік қалдырады. Ол кейіннен империялық соғу деп аталатын факторды атап өтеді. «Шекараларды шексіз созу» үйлесімсіздік пен сыртқы осалдықты арттырады. Тіпті коммуникация дәуірінде де біртұтас болу қиын. Сондықтан кіші мемлекеттердің болашағы осылайша қараңғы емес. Кьеллен үшін автономия – саяси мәселенің шешімі, бірақ өзіндік экономикалық саясат емес. Импортқа тәуелділік елдің экономикалық тұрғыдан өзін-өзі қамтамасыз ете алмайтынын білдіреді.
The state as a realm or territory should be studied by geopolitics (pp. 39–75). The state as a people should be studied by demopolitics (pp. 76–124). The state as an economy should be studied by eco politics (pp. 125–137). The state as a society should be studied by sociopolitics (pp. 137–147). The state as a government should be studied by crato politics (pp. 147–160). Kjellén disputed the solely legalistic characterization of states and argued that state and society are not opposites but a synthesis of the two elements. The state has a responsibility for law and order but also for social welfare/progress, and economic welfare/progress. Besides legalistic, states have organic characterization. State territories are linked together in "organic connection as bodies with hearts and lungs and less noble parts." As any living form, states must expand or die. This is due not to pure pull for conquest but to natural necessary growth for the sake of self preservation. Echoing Ratzel's law of expanding spaces, Kjellén states that large states expand at the expense of the small. This law has many aberrations but these aberrations only mean that it takes more time for great spaces to become organized. It is therefore merely a question of time before the great realms will have grown into their space, and in the long range the indicated tendency is valid without reservation. Nevertheless, Kjellén leaves a chance for Sweden. He stresses a factor which later would be termed as imperial overstretch. The unconstrained, endless "stretching of the borders" increases friction and external vulnerability. Cohesion is hard even in the age of communication. Hence the future is not so dark for the smaller states. Autarky for Kjellén was a solution to a political problem, not an economic policy in itself. Dependence on imports meant that a country was not economically self sufficient.
Ықпал
Генерал Карл Хаушофер, кейін Кьелленнің көптеген идеяларын қабылдаған, экономикалық саясатқа қызығушылық танытпады, бірақ автоархияны да қолдады; үнемі күресте болатын ұлт өзін-өзі қамтамасыз етуді қажет етеді. Кьеллен де (Морис Баррес және көптеген "ұлттық-социалистік" партиялардан кейін, мысалы, Чехия Ұлттық-әлеуметтік партиясы) 1910 жылы "ұлттық-социализм" терминін ерте пайдаланғандардың бірі болды. Оның терминологиясы Швецияның соғыстан кейінгі әл-ауқат мемлекетінде, ол өзі тұжырымдаған "Folkhemmet" терминінде қалыптасты, бұл негізінен Отто фон Бисмарктің Германиясындағы әлеуметтік реформаларға ұмтылған консерватизмнен шабыттанды. Геосаясатты АҚШ-та Збигнев Бжезинский, Генри Киссинджер және Роберт Каплан қайта жаңғыртты.
General Karl Haushofer, who would adopt many of Kjellén's ideas, was not interested in economic policy but would advocate autarky as well; a nation constantly in struggle would demand self sufficiency. Kjellén also (but after Maurice Barrès and numerous "national socialist" parties such as the Czech National Social Party) was an early user of the term "national socialism" in 1910. His terminology took form in the Swedish postwar welfare state, Folkhemmet, a term that he coined, which was largely inspired by the social reform minded conservatism of Otto von Bismarck's Germany. Geopolitics was revived in the United States by Zbigniew Brzezinski, Henry Kissinger, and Robert Kaplan.