Кіріспе
Уппсала (швед. Uppsala) – Уппсала округінің орталығы және Швециядағы Стокгольм, Гетеборг және Мальмеден кейінгі төртінші ірі қала. 2019 жылы оның 177 074 тұрғыны болды. Патша Густав Ваза салған Уппсала қамалы швед монархтарының резиденцияларының бірі болды және тарихында бірнеше рет кеңейтілді, осылайша Уппсала Швецияның екінші дәрежелі астанасы болды. Бүгінде ол Уппсала округінің губернаторының резиденциясы. 1477 жылы құрылған Уппсала университеті Скандинавиядағы ең көне жоғары білім беру орталығы. Қаламен байланысты көптеген ғалымдардың ішінде қазіргі уақытта оның атын алып жүрген сантиградус температура шкаласын ойлап тапқан Андерс Цельсий және таксономияның негізін қалаушы Карл Линней бар. Уппсаланың тағы бір тұрғындары: режиссер Ингмар Бергман, дипломат Даг Хаммаршельд, химиктер Йонс Якоб Берзелиус және Сванте Аррений, актриса Вивека Линдфорс және әнші Малена Эрнман.
the city in Sweden
Uppsala (; archaically spelled Upsala) is the county seat of Uppsala County and the fourth largest city in Sweden, after Stockholm, Gothenburg, and Malmö. It had 177,074 inhabitants in 2019. Uppsala Castle, built by King Gustav Vasa, served as one of the royal residences of the Swedish monarchs, and was expanded several times over its history, making Uppsala the secondary capital of Sweden during its greatest extent. Today, it serves as the residence of the Governor of Uppsala County. Founded in 1477, Uppsala University is the oldest centre of higher education in Scandinavia. Among the many scholars associated with the city are Anders Celsius, inventor of the centigrade temperature scale that now bears his name, and Carl Linnaeus, the father of taxonomy. Other Uppsala residents include filmmaker Ingmar Bergman, diplomat Dag Hammarskjöld, chemists Jöns Jacob Berzelius and Svante Arrhenius, actress Viveca Lindfors, and singer Malena Ernman.
Тарих
Уппсала бастапқыда қазіргі қаладан солтүстікке қарай бірнеше шақырым жердегі, қазір Gamla Uppsala (Ескі Уппсала) деп аталатын жердің атауы болды. Қазіргі Уппсала сол кезде Батыс Аростан айырмашылығын көрсету үшін Остра Арос (Шығыс Арос) деп аталды. (Ескі) Уппсала ортағасырлық жазушы Адам Бремендіктің айтуынша, Швецияның басты пұтқа табыну орталығы болды, ал Уппсаладағы ғибадатханада скандинав құдайларының керемет мүсіндері болды. Упсаладан оңтүстікке қарай өзен бойындағы Кунгсенген жазықтары 980 жылдары Фрисвеллир шайқасының орны болған Фрисвеллирге ұқсас екені анықталды. Қазіргі Уппсала сол кезде Gamla Uppsala қаласының порты болды. 1160 жылы король Эрик Джедвардссонға шабуыл жасалып, ол Остра Арос шіркеуінің сыртында қаза тапты, кейіннен католик шіркеуінде әулие ретінде құрметке ие болды. 1274 жылы Остра Арос Gamla Uppsala-ны басты аймақтық орталық ретінде басып алды, ал Gamla Uppsala соборы өртенгенде, архиепископтық және әулие Эриктің реликвиялары Остра Аросқа көшірілді, онда қазіргі Уппсала соборы салынды; ол 1435 жылы салтанатты түрде ашылды. Қалада Скандинавиядағы ең көне университет орналасқан, ол 1477 жылы құрылған. Бұл жерде Уппсала университетінің белгілі ғалымдарының бірі Карл Линней көп жылдар бойы тұрды; оның үйі мен бағын әлі де көруге болады. Уппсала сонымен қатар 16 ғасырға жататын Уппсала сарайының орналасқан жері. 1702 жылы қала қатты өртке ұшырады. Тарихи және мәдени құндылықтар, көптеген швед қалаларында болғандай, 1960 және 1970 жылдардағы бұзу салдарынан жоғалып кетті, бірақ қаланың батыс бөлігінде көптеген тарихи ғимараттар сақталған. Арыстан бейнеленген қарудың тарихы 1737 жылға дейін жетеді және бірнеше рет, соңғы рет 1986 жылы жаңартылды. Арыстанның мағынасы нақты белгісіз, бірақ ол Швецияның гербінде бейнеленген патшалық арыстанмен байланысты болуы мүмкін. Діни тұрғыдан алғанда, бұл жер әрқашан Уппсала приходының құрамында болды, 1961 жылдан бастап Уппсала соборлық приходының құрамында. Уппсаланың біріктірілген бөліктері Gamla Uppsala, Helga Trefaldighets және Vaksala приходтарына жатады. 1974 жылы приходтардың таратылуынан кейін қаланың бір бөлігі Готсунда приходында орналасқан. Құрылыс кеңейтілгеннен кейін, бір бөлігі Дания Фунбо приходында, 2010 жылға дейін Дания приходында да орналасқан. 1971 жылға дейін қала Уппсала қалалық сотының аудандық сотының құрамында болды және 1971 жылдан бастап Уппсала сотының құрамында.
The city is the site of the oldest university in Scandinavia, founded in 1477, and is where Carl Linnaeus, one of the renowned scholars of Uppsala University, lived for many years; both his house and garden can still be visited. Uppsala is also the site of the 16th century Uppsala Castle. The city was severely damaged by a fire in 1702. Historical and cultural treasures were also lost, as in many Swedish cities, from demolitions during the 1960s and 1970s, but many historic buildings remain, especially in the western part of the city. The arms bearing the lion can be traced to 1737 and have been modernised several times, most recently in 1986. The meaning of the lion is uncertain, but is likely connected to the royal lion, also depicted on the Coat of Arms of Sweden. In ecclesiastical terms, the place has always belonged to Uppsala parish, from 1961 called Uppsala cathedral parish. The incorporated parts of Uppsala belong to Gamla Uppsala parish, Helga Trefaldighets parish and Vaksala parish. After parish break up in 1974, parts of the town are located in Gottsunda parish. After further building expansion, some are also in Denmark Funbo parish, before 2010 in Denmark parish. Until 1971, the town was part of the district court for Uppsala City Hall Court and has been part of the Uppsala Court since 1971.
География
Уппсала құмды топырақты, құнарлы жазық жерде орналасқан. Қаладан Fyrisån (Фирисөн) өзені ағып өтеді, төңірегінде жасыл шөптер өседі. Өзенмен қатар, Uppsalaåsen (Уппсалаосен) мұздық жотасы созылып жатыр, биіктігі шамамен ... метр. Осы жотада Уппсала сарайы орналасқан, одан қаланың көп бөлігін көруге болады. Орталық саябақ Stadsskogen ("Қалалық орман") оңтүстіктен қаланың ішіне қарай кең жайылып, көптеген тұрғын аудандарға серуендеуге мүмкіндік береді. Елордадан шамамен ... немесе пойызбен 40 минуттық қашықтықта орналасқан Уппсала тұрғындарының көп бөлігі Стокгольмде жұмыс істейді. Стокгольм Арланда әуежайына пойызбен 17 минутта жетуге болады, бұл қалаға әуемен келуді жеңілдетеді. Стокгольм сияқты, Уппсала да Швецияның шығыс жағалауында, солтүстік ендігі 59-шы параллельде жатыр. Уппсаланың сауда орталығы тығыз орналасқан. Қаланың ерекше ерекшелігі – қала мен университет арасындағы айқын шекара. Діни қызметкерлер, патшалар мен ғалымдар тарихи түрде өзеннің батыс жағалауындағы Фьердинген (Fjärdingen) ауданында тұрған, бұл аудан қаланың қалған бөлігінен шалғар. Собор, сарай және университет ғимараттарының кешені бүгінгі күнге дейін көбінесе өзгеріссіз сақталған. Орталық бөліктің шетіндегі кейбір тарихи ғимараттар сақталған болса да, бөлшек сауда қызметі өзеннің шығыс жағындағы жаяуларға арналған көшелер мен басты алаң төңірегіндегі бірнеше блокқа шоғырланған. Бұл аймақ, әсіресе 1960 жылдардағы экономикалық өркендеу кезеңінде үлкен өзгерістерге ұшырады. Соңғы онжылдықтарда сауда-саттық қызметінің маңызды бөлігі қала шетіндегі сауда орталықтары мен дүкендерге көшті. Осы аралықта құрылыс аймақтары кеңейді және қала маңындағы аудандарда жаңа құрылыстар пайда болды.
Жолдар
Еуропалық E4 тас жолы қаланың шығысынан өтеді және Уппсала қаласына басты автомобильдік байланысты қамтамасыз етеді. Riksväg 72 және 55 сияқты бірнеше кішірек жолдар қаланы Энкёпинг және Сала сияқты қалалармен байланыстырады.
Автобустар
Уппсала муниципалитеті мен округіндегі автобустарды UL басқарады. Уппсаладағы автобус бағыттары екі санатқа бөлінеді: қалалық және округтік автобустар. 15 қалалық автобус бағыты қала ішінде саяхаттау үшін арналған. Ал округтік автобустар муниципалитет пен округ аумағындағы кең ауқымды саяхаттар үшін пайдаланылады. Автобус бағытының түрін оның түсінен аңғаруға болады, себебі қалалық автобустар жасыл, ал округтік автобустар сары түспен боялған. 30, 31 және 32 нөмірлі үш қалалық автобус "жұмсақ бағыттар" деп аталады, олар қарттар мен мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін жасалған, ауруханалар мен дәріханалар сияқты жерлерге жақын аялдамалармен жабдықталған, бұл жаяу қашықтықты қысқартуға көмектеседі.
Пойыздар
Уппсала орталық вокзалы – Швециядағы ең көп жолаушы тасымалдайтын вокзалдардың бірі, күніне шамамен 45 000 жолаушы қызмет көрсетеді. Станцияға бірнеше пойыз операторы қызмет көрсетеді, олардың ішінде Mälartåg, SJ және SL бастылары, ал Vy Нарвикке түнгі пойыздарды иеленеді. Уппсала орталық вокзалынан пойыздар үш бағытқа қарай кетеді. Оңтүстікке қарай – Арланда, Стокгольм және Линчепингке, солтүстік-батысқа қарай – Даларна және Салаға, ал солтүстікке қарай – Гевле, Сундсвалл, Эстерсундке және Швецияның солтүстік жартысына, сондай-ақ Норвегиядағы Нарвикке дейін ұйқы вагондары бар.
Әуежайлар
Уппсаланың жеке азаматтық әуежайы жоқ, бірақ Арланда әуежайы Уппсаладан оңтүстікке қарай шамамен 30 км қашықтықта орналасқан. Уппсаланың солтүстігіндегі Арна әуежайы әскери мақсатта пайдаланылады.
Халықтық мәдениеттегі сілтемелер
History Channel каналының канадалық-ирландтық "Викингтер" телесериалында Рагнар Лотброк және оның сүйіктілері Упсалаға Эсир құдайларына құлшылық ету және оларды ынақты ету үшін адамдық құрбандық шалу үшін барады. Сол сапарда Лотброк Упсала патшасы Хорикпен кездеседі. Эпизод нашар зерттелгендіктен, Упсала таулы аймақта орналасқан ретінде көрсетілгені үшін, сондай-ақ серияда ортағасырлық христиандық ағаш шіркеу стилінде салынған оның язычниктер ғибадатханасы үшін сынға түсті. Автор Гёста Кнутсонның "Питердің құйрығы жоқ" әдеби сериясы Упсала қаласында өтеді. Умберто Эконың "Розаның аты" кітабында жас скандинавиялық монах Бенно Упсаладан шыққан кейіпкер болады.