Кіріспе

Швед ғалымы (1859–1927)

Сванте Август Аррениус (/ə/'/r//iː//n//i//ə//s//, /ə/'/r//eɪ//n//i//ə//s/ əREEneeəs, RAY; 19 ақпан 1859 – 2 қазан 1927) – швед ғалымы. Алғашында физик болған, бірақ көбінесе химик деп аталатын Аррениус физикалық химия ғылымының негізін қалаушылардың бірі болды. Ол 1903 жылы химия бойынша Нобель сыйлығын алды, бұл алғашқы швед Нобель сыйлығының иегері болды. 1905 жылы Нобель институтының директоры болып тағайындалды және өмірінің соңына дейін осы қызметте қалды. Аррениус физикалық химия принциптерін қолданып, атмосфералық көмірқышқыл газының артуы Жер бетінің температурасының көтерілуіне қаншалықты жауапты екенін бірінші болып бағалады. Оның еңбегі қазіргі заманғы климаттану ғылымының қалыптасуына маңызды үлес қосты. 1960 жылдары Чарльз Дэвид Килинг ауадағы көмірқышқыл газының деңгейін сенімді түрде өлшеді, оның артып бара жатқанын көрсетті және парниктік эффект гипотезасына сәйкес, бұл жаһандық жылынуды тудыруға жеткілікті екенін анықтады. Аррениус теңдеуі, Аррениус қышқылы, Аррениус негізі, Ай кратері Аррениус, Марс кратері Аррениус, Аррениусфьеллет тауы және Стокгольм университетіндегі Аррениус зертханалары оның ғылымға қосқан үлесін еске алу үшін осылай аталып кетті.

Алғашқы жылдар

Арреньюс 1859 жылдың 19 ақпанында Швеция Корольдігі, Швеция және Норвегия Біріккен Корольдіктерінде, Уппсала қаласына жақын Вик (Вик, Вийк немесе Вейк деп те жазылады) қаласында, лютеран дінінде болған Сванте Густав пен Каролина Тунберг Арреньюстардың ұлы болып дүниеге келді. Оның әкесі Уппсала университетінде жер өлшеуші болып жұмыс істеп, кейін басшылық қызметке көтерілді. Арреньюс үш жасында ата-анасының көмегінсіз өзі оқуды үйренді, ал әкесінің есеп кітаптарында сандарды қосуын бақылап, арифметикада дарынды бала болды. Өмірінің соңына дейін Арреньюс математикалық ұғымдарға, деректерді талдауға және олардың арасындағы байланыстар мен заңдылықтарды ашуға үлкен қызығушылық танытты. Сегіз жасында ол жергілікті кафедралық мектепке бесінші сыныптан түсті, физика және математика пәндерінде өте жақсы оқып, 1876 жылы ең жас және ең қабілетті түлек атанды.

Иондық диссоциация

Уппсала университетінде физиканың бас оқытушысынан және химиядан оны басқаратын жалғыз профессордан, Пер Теодор Кливтен қанағаттанбағандықтан, ол 1881 жылы физик Эрик Эдлундтың жетекшілігімен Стокгольмдегі Швеция Ғылым академиясының Физика институтында оқуға кетті. Оның жұмысы электролиттердің өткізгіштігіне бағытталған. 1884 жылы осы жұмыстың негізінде ол докторлық диссертация үшін Уппсалаға электролиттік өткізгіштік тақырыбында 150 беттік диссертация ұсынды. Бұл профессорларға, оның ішінде Кливке де әсер етпеді, сондықтан ол төртінші санатты диплом алды, бірақ диссертациясын қорғағаннан кейін үшінші санатқа қайта жіктелді. Кейіннен осы жұмыстың дамуы оған 1903 жылы химия саласындағы Нобель сыйлығын әкелді. Аррениус 1884 жылғы диссертациясында 56 тезис ұсынды, олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін өзгеріссіз немесе шағын түзетулермен қабылданады. Диссертацияның ең маңызды идеясы – қатты кристалдық тұздар еріген кезде жұпталған зарядталған бөлшектерге ыдырайтындығын түсіндіру болды, осылайша ол 1903 жылы химия бойынша Нобель сыйлығын жеңіп алды. Аррениус тұз ерітіндісін құрағанда Майкл Фарадей көп жыл бұрын иондар деп атаған зарядталған бөлшектерге бөлінетінін түсіндірді. Фарадейдің пікірінше, иондар электролиз процесінде пайда болады, яғни иондарды қалыптастыру үшін сыртқы тұрақты ток көзі қажет. Аррениус электр тогы болмаған жағдайда да тұздардың сулы ерітінділерінде иондар бар екенін ұсынды. Осылайша ол ерітіндідегі химиялық реакциялар иондар арасындағы реакциялар екенін айтты. Диссертация Уппсаладағы профессорларға әсер етпеді, бірақ Аррениус оны Еуропада физикалық химияның жаңа ғылымын дамытып жатқан бірнеше ғалымдарға, мысалы Рудольф Клаузиус, Вильгельм Оствальд және Якобс Хенрикус ван 'т Хоффқа жіберді. Олар одан да әсерленді, тіпті Оствальд Упсалаға келіп, Аррениусті Ригадағы зерттеу тобына қосылуға көндіруге тырысты. Алайда Аррениус бұл ұсыныстан бас тартты, өйткені ол Швецияда және Норвегияда біраз уақыт қалуды жөн көрді (оның әкесі ауыр сырқатқа шалдығып, 1885 жылы қайтыс болды) және Упсалада жұмысқа орналасқан еді. 1901 жылы Аррениус күшті қарсылыққа қарамастан Швеция Ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1903 жылы ол химия саласындағы Нобель сыйлығын алған алғашқы швед ғалымы болды. 1905 жылы Стокгольмде Нобель физикалық зерттеулер институты құрылғанда, ол институттың ректоры болып тағайындалды және 1927 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін осы лауазымда қалды. 1911 жылы ол алғашқы Willard Gibbs сыйлығын жеңіп алды.

Кейінгі жылдар

Ақырында Аррениус теориясы кеңінен қабылданып, ол басқа ғылыми тақырыптарға көшті. 1902 жылы ол химиялық теория негізінде физиологиялық мәселелерді зерттеуге кірісті. Ол тірі организмдердегі және сынақ түтігіндегі реакциялардың бірдей заңдарға бағынатынын анықтады. 1904 жылы Калифорния университетінде лекция оқыды, онда физикалық химия әдістерін токсиндер мен антитоксиндер теориясын зерттеуде қолдануды көрсетті, бұл лекциялар 1907 жылы «Иммунохимия» деген атпен жарияланды. Ол сондай-ақ геологияға (мұз дәуірлерінің пайда болуы), астрономияға, физикалық космологияға және астрофизикаға қызығушылық танытты, Жұлдызаралық соқтығысу арқылы Күн жүйесінің қалай пайда болғанын түсіндірді. Ол радиациялық қысымды кометалардың, Күннің коронасының, солтүстік жарығының және зодиак жарығының себебі деп есептеді. Ол өмірдің планетадан планетаға споралардың тасымалдануы арқылы таралуы мүмкін екенін ойлады, бұл теория қазір панспермия деп белгілі. Ол ағылшын тілін өңдеуді ұсынған, жалпыға ортақ тіл идеясын дамытты. 1909 жылы құрылған Швеция нәсілдік гигиена қоғамының мүшесі болды, ол сол кезде менделизмді қолдады және шамамен 1910 жылы контрацепция тақырыбына үлес қосты. Дегенмен, 1938 жылға дейін Швеция Корольдігінде контрацепция туралы ақпарат тарату мен сатуға тыйым салынды. Гордон Стейн Сванте Аррениус атеист болғанын жазды. Өмірінің соңғы жылдарында ол оқулықтар мен ғылыми-популярлық кітаптар жазып, талқылаған мәселелер бойынша одан әрі зерттеулер жүргізу қажеттігін баса көрсетуге тырысты. 1927 жылдың қыркүйегінде ол жедел ішек қабынуына шалдығып, 2 қазан күні қайтыс болды. Ол Упсала қаласына жерленді.

Неке және отбасы

Ол екі рет үйленген, біріншісі – бұрынғы шәкірті София Рудбекпен (1894–1896), одан Олоф Вильгельм Аррений есімді ұлы болған, ал екіншісі – Мария Йоханссонмен (1905–1927), одан екі қызы мен ұлы болған. Аррений бактериолог Агнес Вольдтың, химик Сванте Вольдтың және мұхиттың биогеохимиялық процестерін зерттеуші Густав Олоф Сванте Арренийдің әкесі болды.

Шығармалары

1884, Recherches sur la conductibilité galvanique des électrolytes, докторлық диссертация, Стокгольм, Корольдік баспа үйі, П. А. Норстедт & Соннер, 155 бет. 1896a, Ueber den Einfluss des Atmosphärischen Kohlensäurengehalts auf die Temperatur der Erdoberfläche, Royal Swedish Academy of Science-тың мәжілісінің материалдары, Стокгольм, 1896 жылғы 22-том, I N. 1, 1–101 беттер. 1896b, Ауадағы көмірқышқыл газының жер беті температурасына тигізетін әсері туралы, Лондон, Эдинбург және Дублин философиялық журналы және ғылым журналы (бесінші серия), 1896 жылғы сәуір, 41-том, 237–275 беттер. 1901a, Ueber die Wärmeabsorption durch Kohlensäure, Annalen der Physik, 4-том, 1901, 690–705 беттер. 1901b, Көмірқышқыл газының жылуды сіңіруі және оның жер беті температурасына тигізетін әсері. Корольдік ғылым академиясының мәжілісінің тезистері, 58, 25–58. Аррениус, Сванте. "Ғарыштағы өмірдің таралуы". Die Umschau, Франкфурт-на-Майне, 7, 1903, 481–486. 1906, Климаттың өзгеруіне ықтимал себептер, Meddelanden från K. Vetenskapsakademiens Nobelinstitut, 1-том, No 2, 1–10 беттер. 1908, Әлемнің тууы (Әлемдердің жасалуы; ғаламның эволюциясы), Академиялық баспа үйі, Лейпциг, 208 бет.