Александр Торадзе: Өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Грузияда туған американдық пианист (1952–2022)

Александр Давидович "Лексо" Торадзе (Александр Торадзе; 30 мамыр 1952 – 11 мамыр 2022) – грузияда туған американдық пианист, ең белгілісі классикалық орыс репертуарымен көзге түскен, үштен астам онжылдыққа созылған мансабы бар суреткер. Ол әлемнің көптеген жетекші оркестрлерімен, оның ішінде Берлин филармониясы, Мариинский театры оркестрі, Нью-Йорк филармониясы, Кливленд оркестрі және Лондон филармониясы оркестрлерімен солист ретінде жиі өнер көрсетті. 1991 жылдан 2017 жылға дейін Индиана Университетінің Оңтүстік Бенд қаласында фортепиано профессоры қызметін атқарды.

Ерте өмір

Грузияның Тбилиси қаласында атақты композитор Давид пен киноактриса, офтальмолог Лиананың отбасында дүниеге келген Александр Торадзе алты жасында Тбилисидің орталық музыка мектебіне қабылданды және тоғыз жасында оркестрмен алғаш рет ойнады. Пианист және қазылар алқасының мүшесі Лили Краус кейіннен The New York Times газетіне: «Мен мұндай шексіз мүмкіндікке ие күш пен құштарлықты ешқашан естімедім, және басқа ешкім де естімеген деп сенемін. Ол музыканы тірілту үшін денесінің әрбір атомын, әрбір талшығын пайдаланады. Ол Раду Лупу сияқты, жеңген кезде, жануар мен періште араласып кеткендей. Бұл бірінші орынға лайық орындау» деді. 1983 жылы Мәскеудің Большой симфониялық оркестрімен гастрольде жүрген кезде ол Мадридтегі Американ елшілігінен саяси баспана сұрап, АҚШ-та қоныс тепті. 1991 жылы Торадзе Индиана университетінің Оңтүстік Бендтегі фортепиано профессоры атанды. IUSB-дегі Халықаралық Торадзе фортепиано студиясының студенттері Зальцбург, Ақ түндер фестивалі, Лондон Промс, Эдинбург, Равиния, Рур, Роттердам, Миккели (Финляндия), Голливуд Боул, Саратога, Рим, Флоренция, Венеция, Равенна, Болонья, Лиссабон, Рур фестивалі және тағы да басқа жазғы фестивальдерге белсенді қатысты. Торадзе әлемдегі жетекші оркестрлермен бірге өнер көрсетті, мысалы, Берлин филармониясы, Мариинский театрының оркестрі, Ла Скала филармониясы, Маджо Музыкале Фиорентино, Бавария радиосының симфониялық оркестрі, Санкт-Петербург филармониясы, Orchestre National de France, Бирмингем симфониялық оркестрі, Лондонның симфониялық, филармониялық және Philharmonia оркестрлері, Жапонияның NHK оркестрі, Чехия, Венгрия, Израиль, Роттердам, Варшава филармониялары, Бельгия, Германия, Нидерланды, Швеция, Финляндия және Италия радио оркестрлері. Ол АҚШ-тың ірі оркестрлерінің барлығымен де өнер көрсетті, соның ішінде Нью-Йорк, Бостон, Чикаго, Кливленд, Филадельфия, Лос-Анджелес, Сан-Франциско, Миннесота, Хьюстон, Детройт, Питтсбург, Балтимор, Цинциннати, Сиэтл және Вашингтон округі. Монреаль және Торонто симфониялық оркестрлерімен де бірге өнер көрсетті. Ол Владимир Ашкенази, Микко Франк, Валерий Гергиев, Пааво Ярви, Владимир Юровский, Джанандреа Носеда, Саймон Раттл, Эса-Пекка Салонен, Юкка Пекка Сарасте және Клаус Тенстедт сияқты көрнекті дирижерлермен жұмыс істеді. Торадзе өнер көрсеткенге дейін дұға ететін әдетімен танымал болды. Классикалық радио жүргізушісі Брюс Даффи одан болашақ концерттік пианистерге қандай кеңес бере алатынын сұрағанда, Торадзе: «Әр өнер көрсеткенге дейін Құдайға дұға етуді ұмытпаңыз және жаныңызға жететіндей ауа беруді ұмытпаңыз. Өнердің дұрыс мақсатына сеніңіз және адам болуға сеніңіз» деді.

Born in Tbilisi, Georgian SSR, to parents David, a famous Georgian composer, and Liana, a movie actress and ophthalmologist, Alexander Toradze entered Tbilisi's central music school at six and first played with orchestra at nine. Pianist and jury member Lili Kraus later told The New York Times: " I have never heard, and I am sure no one else has either, power and passion with such limitless potential. He uses every atom, every fiber of his body for no other purpose than that of living the music. He is, like Radu Lupu when he won, a mixture of the animal and the angel. It is first‐prize playing." In 1983, while on tour with the Bolshoi Symphony Orchestra of Moscow, he requested asylum at the American Embassy in Madrid and made his home in the United States. In 1991, Toradze became the Martin Endowed Professor of Piano at Indiana University South Bend. Members of the international Toradze Piano Studio at IUSB were active participants in summer festivals including those in Salzburg, White Nights Festival, London Proms, Edinburgh, Ravinia, Ruhr, Rotterdam, Mikkeli, Finland, Hollywood Bowl, Saratoga, Rome, Florence, Venice, Ravenna, Bologna, Lisbon, Ruhr Festival, and others. Toradze appeared with the world's leading orchestras, such as Berlin Philharmonic, Mariinsky Theatre Orchestra, La Scala Philharmonic, Maggio Musicale Fiorentino, Bavarian Radio Symphony Orchestra, St. Petersburg Philharmonic, Orchestre National de France, City of Birmingham Symphony, London's Symphony, Philharmonic and Philharmonia Orchestras, NHK in Japan, Czech, Hungarian, Israeli, Rotterdam, Warsaw Philharmonics, the radio orchestras in Belgium, Germany, the Netherlands, Sweden, Finland and Italy. He performed with almost every major orchestra in the United States, including New York, Boston, Chicago, Cleveland, Philadelphia, Los Angeles, San Francisco, Minnesota, Houston, Detroit, Pittsburgh, Baltimore, Cincinnati, Seattle and Washington D. C. He also appeared with the symphonies of Montreal and Toronto. He worked with various notable conductors, including Vladimir Ashkenazy, Mikko Franck, Valery Gergiev, Paavo Järvi, Vladimir Jurowski, Gianandrea Noseda, Simon Rattle, Esa Pekka Salonen, Jukka Pekka Saraste, and Klaus Tennstedt. Toradze was famous for his praying before he performed. When asked by classical radio host Bruce Duffie what advice he could give to aspiring concert pianists, Toradze replied, "Don't forget to pray to God before each performance and don't forget to give your soul enough air. Believe in the right purpose of art and believe in being human".

Жазбалар

Торадзе, Рахманинов, Прокофьев, Стравинский және Чайковский сияқты орыс композиторларында маманданған, Philips және Angel/EMI жазбалар фирмалары үшін жазбалар жасады. Оның ең әйгілі жазбаларының бірі – 1998 жылы Валерий Гергиев пен Киров оркестрімен бірге Philips фирмасы үшін жазған Прокофьевтің бес фортепиано концерті. Осы жинақтан Прокофьевтің үшінші фортепиано концерті "International Piano Quarterly" журналы тарапынан жетпістен астам жазбаның ішінде "тарихи тұрғыдан ең жақсысы" деп танылды.

Жеке өмір және өлім

1990 жылдан 2002 жылға дейін Торадзе пианист Сьюзан Блейкке үйленген, олардың Алекс және Дэвид есімді екі ұлы болды. 2022 жылдың 23 сәуірінде Торадзе Вашингтон штатындағы Ванкувер қаласында АҚШ-тың Ванкувер симфониялық оркестрімен өнер көрсету кезінде жедел жүрек жеткіліксіздігіне ұшырады. Ол үш аптадан кейін 2022 жылдың 11 мамырында Индиана штатының Саут-Бенд қаласында 69 жасында қайтыс болды.