Кіріспе

Қарулы еркектерді немесе салт аттыларды шайқаста ертіп жүретін сарбаздар. Ланце-форни (француз тілінде: "жабдықталған найза") – қазіргі заманғы әскер бөліміне теңестірілген ортағасырлық құрылым, ол қарулы еркектерді (ауыр қаруланған, атты салт аттыларды, көбінесе "рыцарь" деп аталатын) шайқаста сүйемелдеп, қолдаған. Бұл бөлімшелер капитан басшылығымен жалдамалы топтар немесе бай дворяндар мен патшалардың қызметінде компаниялар құрды. Әрбір найза әскер түрлерінің аралас құрамын қамтитын болды (өздерінің қарулы еркектері, жеңіл атты әскер, жаяу әскер және тіпті соғысқа қатыспайтын жас қызметкерлер), бұл компанияның әртүрлі бөлімдері арасындағы тиімді тепе-теңдікті қамтамасыз ететін еді; алайда, қолда бар деректердің аздығы және олардың арасындағы уақыттың үлкен айырмашылығынан кез келген компаниядағы найзаның нақты құрамын анықтау қиын. Найзаны әдетте өзінің феодалына қызмет ететін рыцарь басқарған, бірақ кейбір кезеңдерде сержанттар сияқты, кем беделді адамдар да найзаға жетекшілік ететін жағдайлар кездесетін. Күшті рыцарьлар, сонымен қатар рыцарь-байрақтар, бірнеше найзаны дайындауға қабілетті болды.

Шығу тегі

Найзаның шығу тегі ортағасырлық рыцарьлардың жасақтарына (Чосердің «Кентербери ертегілеріндегі» рыцары, оның ұлы Сквайр және садақшысы Йоман, найза жасағына ұқсас). Лиеж шақырғанда, рыцарь өзінің феодынан ер адамдарды, сондай-ақ лиеж лордының ер адамдарын немесе оның орнына тағайындалғандарды басқаратын. Франк рыцарлық тұжырымынан, атпен және оның қару-жарағымен байланысты, осы шеннің ерекше қаруы – аттының найзасы мен шеннің әскери құндылығы арасындағы байланыс бірте-бірте қалыптасты. Басқаша айтқанда, ақсүйек өзінің әскер жинау қабілеті туралы айтқанда, «рыцарь» және «найза» терминдері бір-бірімен ауыстырылатын болды. Найза қолданылған кезеңде әскери құралым ретінде тұрақты күшке ие болған жоқ. Әр ғасыр мен әр мемлекет оған өзгермелі сипат берді. Дегенмен, үш адамнан тұратын негізгі найза – рыцарь, жауынгерлік көмекші ретінде қызмет ететін және жауынгерлік емес, рыцарьдың қосалқы жылқыларын немесе найзаларын күтіп-ұстаумен айналысатын қарауылшы, XIII ғасырда қалыптасқан сияқты. Оның маңыздылығын көрнекті түрде жеткізу үшін Говард былай дейді: «Жартылай он адамнан тұратын команда, алып шайқас танкысінің экипажы сияқты». XIII ғасырдағы француз тамплиерлерінің ережесінде аға рыцарь бір соғыс аты болса, бір қарауылшы, егер артық аты болса, екі қарауылшы болуы керек деп белгіленген. Одан бөлек, оның мінетін және жүк таситын аты да болған. Шайқаста қарауылшылар аға рыцарьлардың қосалқы соғыс аттарымен бірге еріп жүрген. 1270 жылдары Испанияда да осындай жағдай болған, Рамон Луллдің сөзіне сүйенсек:

Ат, қару-жарақ, тіпті басқалардың таңдауы да рыцарьға тиесілі жоғары құрметті көрсету үшін жеткіліксіз. Оның орнына, оның атын күтіп-ұстау үшін қарауылшы мен қызметші болуы керек.

Франция

"Лансес-форни" термині "Корольдің орденнанс компаниялары үшін берілген найзалар" немесе "Патшаның бұйрығымен құрылған жасақтарға арналған найзалар" деп аталатын тәрілде пайда болды. Француз орденнанс компаниялары алғаш құрылғанда, "лансес-форни" бір қарулы адамнан (толық броня киген, атқа отырған адам), оның жанында паж немесе эскуайр, екі-үш садақшы және (біршама) жеңіл атты сержант немесе кутильер (сөзбе-сөз "қанжарлы адам", замандас тілінде атты қарақшылар мен тонаушылар) тұратын топтан құрылды. Ланс құрамындағы барлық мүшелер саяхат үшін атқа отыратын, бірақ тек қарулы адам мен кутильер ат үстінде шайқасуға дайындалған, алайда екеуі де жаяу шайқасуға дайындықтан өткен және қару-жарақпен жабдықталған. Ланстар компанияларға біріктірілді, әр компанияда шамамен 100 ланс, яғни 400-ден астам жауынгер мен қызметшілер болды. Бұл компаниялар бейбіт уақытта да сақталды және қазіргі Еуропадағы тұрақты армияның алғашқы үлгісіне айналды.

Бургундия

Бургундияның соңғы герцогы, Чарльз Батыл, 1460 және 1470 жылдары әскерін ұйымдастыру тәртібін белгілейтін бірнеше жарлық шығарды. 1468 жылғы алғашқы жарлықта әскер үш адамнан құралған топтарға бөлінген: қарулы сарбаз, құстықшы және қызметші. 1471 жылғы Абевилл жарлығында әскер қайта ұйымдастырылып, әрқайсы 9 адамнан тұратын 1250 найза жасақталды: қарулы сарбаз, құстықшы, жауынгер емес паж, үш атты садақшы және үш жаяу әскер (арбалетші, қолғапшы және пикеші). Бұл ұйым 1472 және 1473 жылғы жарлықтарда да қайталанды.

Бретань

Бреттань герцогтігі 1450 жылғы жарлық арқылы да найзаға баламалы құрамды тапсырыс берді. Негізгі найза қарулы сарбаз, кутильер және пажбен құралған үш адамдық стандартты құрылымды құрады, бұл қарулы сарбаздың әулетіне байланысты болды. Оған қосымша садақшылар немесе юзармиерлер (яғни, гусармемен қаруланғандар) қосылды. Ең жоғары кіріс диапазонында (600–700 ливр) негізгі құрамға төрт садақшы немесе үш садақшы және бір юзармиер қосылды.

Италия

Италияда 14 және 15 ғасырларда жалдамалы сарбаздар екіден алты адамға дейінгі барбута, найза немесе коррацца деп аталатын топтарға жиналатын. Көпте, үш адамдық найза Италияға 1360 жылдары Ақ компанияның жалдамалы әскерлерімен әкелінген деп есептеліп келеді, бірақ шындығында олар одан бұрын қалыптасқан. Үш адамдық найза екі жауынгер – қарулы сарбаз және қарулы шәкірт, сондай-ақ бір жас қызметкертен тұратын. Кейде шәкірттің орнына атты садақшы да қойылған. 15 ғасырдың ортасында «сынған найзалар» (lanze spezzate) деп аталатын сарбаздар пайда болды. Бұл жалдамалы әскерлерінен және найзаларынан қандай да бір себеппен айырылған, енді жеке-жеке жұмысқа алынған сарбаздар еді. Олар кейін жаңа роталарға бөлініп, жаңа командирдің басшылығымен құрылған топтарға қосылды.

Германия

Германияда найзаның жергілікті түрі – глеве (көпше түрі – gleven) пайда болды. Глеведе онға дейін адам – атты және жаяу әскерлер – рыцарьды қолдауға мүмкіншілік болған. 14 ғасырдың басында үш адамдық глеве болған болуы мүмкін, онда рыцарь екі сержантпен қолдастырылған. Кейін сержанттардың орнына жалдамалы әскерлер келді. 14 ғасырдың соңында Германияда екі жауынгерден тұратын найзаға баламасы кездеседі, онда екінші жауынгер найзашы немесе садақшы болуы мүмкін. Дегенмен, түрлі аймақтарда он адамға дейін, соның ішінде үш атты садақшы (олар шайқас үшін түсіп, жаяу әскер болып күресер еді) және жаяу әскер ретіндегі қарулы қызметшілерден құралған басқа да глеве өлшемдері болды.

Польша

Копия (поляк тілінде - найза) – ортағасырлық Польшадағы негізгі әскери құралым, Батыс Еуропаның басқа аймақтарында қолданылған найза тобымен бірдей. Копия бір шабандоз-рыцарь мен оның жасағынан (3–12 сарбаз) құралған. Жорықтар кезінде бірнеше копия біріктіріліп, ірі әскери бөлім – хоругва (көпше түрі: байрақтар) құрылған. 15 ғасырдан бастап копия термині Почетпен алмастырылды.