Кіріспе

XIX ғасырдағы американдық саудагер, саясаткер және дипломат, осы атпен аталатын Нью-Йорк қаласының жоғары мектебі. Таунсенд Харрис (4 қазан 1804 - 25 ақпан 1878) – Америка Құрама Штаттарының Жапониядағы тұңғыш бас консулы қызметін атқарған американдық саудагер және саясаткер. Ол АҚШ пен Жапония арасындағы Харрис шартын жасасқан және Эдо дәуірінде Шогундық Жапонияны шетелдік сауда мен мәдениетке алғаш рет ашқан дипломат ретінде белгілі.

Нью-Йоркте

Харрис Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі Вашингтон округіне қарасты Сэнди Хилл ауылында (қазіргі Хадсон Фоллс) дүниеге келді. Ол ерте жасында Нью-Йорк қаласына көшіп, Қытайдан сәтті саудагер және импорттаушы болды. Қаланың жұмысшы халыққа білім беру мақсатында, ол Нью-Йорк қаласының Тегін академиясын құрды, ол кейіннен Нью-Йорк қалалық колледжіне айналды. Тегін академияның жоғары сыныптарынан бөлініп шыққан Таунсенд Харрис атындағы қалалық орта мектеп көп ұзамай дербес мектеп ретінде пайда болды. Бұл мектеп 1942 жылға дейін, қала әкімі Фиорелло Ла Гардияның бюджет шектеулеріне байланысты жабылуына дейін өз қызметін жалғастырды. Таунсенд Харрис орта мектебі 1984 жылы гуманитарлық ғылымдарға бағытталған мемлекеттік арнайы мектеп ретінде қайта құрылды.

1856 жылғы Сиаммен Харрис келісім-шарты

Харрис Жапониядағы жаңа қызметіне асығып тұрғанмен, алдымен 1833 жылғы Робертс шартын жаңарту үшін Бангкокқа сапарлады. Ағылшын тілінде сөйлейтін және Батысқа бейімделген екінші патша Фра Пин Клаумен болған ресми қабылдауында Харрис Американың позициясын былай баяндады: Америка Құрама Штаттарының Шығыста ешқандай иелігі жоқ, сонымен қатар, оларға мұқтаждығы да жоқ. Мемлекеттік құрылымы колонияларды иеленуге тыйым салады. Сондықтан, АҚШ-ты ешбір Шығыс державасы қызғана алмайды. Президент Сиаммен өзара пайдалы, тиімді сауда қатынастарын орнатуды көздейді, және менің миссиямның мақсаты да осы. 1855 жылғы Боуринг шартын аяқтау Харристің жолын шамамен бір айға кешіктірді, бірақ оған оны 1856 жылғы Харрис шартына айналдыру үшін тек шағын мәселелерді келісу қана қажет болды. Достық, сауда және теңіз қатынасы шарты деп қайта аталған түзетулер Робертс шартында көрсетілген құқықтарға қосымша американдықтарға экстерриториялық құқықтар берді. Аудармашы ретінде қызмет еткен американдық миссионер Стивен Мэттон Сиамдағы АҚШ-тың алғашқы консулы болып тағайындалды.

Жапонияда

Президент Франклин Пирс 1856 жылдың шілдесінде Харисті Токугава Жапониясының бірінші бас консулы етіп тағайындады, ол 1854 жылы коммодор Мэтью Перри АҚШ пен Жапония арасындағы сауданы алғаш рет ашқаннан кейін, Шизуока префектурасының Шимода қаласындағы Гёкусендзи ғибадатханасында алғашқы АҚШ консулдығын ашты. Сол кезде Жапония бір басшының билігінде біріккен мемлекет емес, саяси тұрғыдан қызғанышпен қарастырылатын феодалдық княздықтардан тұрған. Шогунат 1868 жылы құлап, ішінара 1854 жылдан бері АҚШ-тың елшісі болған Харриске жауап ретінде болды. Уильям Эллиот Гриффис АҚШ және Еуропа елдерімен сауда қатынастарын орнатқаннан кейін Жапонияда болған өзгерістерді сипаттады. Харис аккредиттелген елшіге тиіс құрметті талап етті және президентінің хатын Едодағы шогуннан басқа ешкімге, тіпті оған жеке қолға беруден бас тартты. 18 айға созылған ұзақ келіссөздерден кейін Харис, ақыры сарайда шогунмен жеке кездесуге қол жеткізді. Тағы төрт айдан кейін ол АҚШ пен Жапония арасындағы сауданы қамтамасыз ететін, сондай-ақ Жапонияның экономикасы мен саясатында Батыс ықпалының күшеюіне жол ашатын «Достық және сауда шарты», яки «1858 жылғы Харрис шарты» туралы сәтті келісімге келді. 17 жастағы Тоджин Окичи Харриспен қарым-қатынас жасауға мәжбүр болды. Өкінішке орай, ол алкогольге тәуелді болды және оның жұмысқа қабілетсіздігіне байланысты шағымдар 1861 жылы оның кетіп қалуына себеп болды. Ол кеткеннен кейін, жоғары дәрежелі жапон дипломаты Морияма оған: «Сіз жақын дос ғана емес, біздің игілігіміз бен ұстазымызсыз. Сіздің рухыңыз бен естелігіңіз Жапония тарихында мәңгі сақталады» деп жазды. Харрис Жапонияның өздігінен оқшауланған кезеңінің соңында алған тәжірибесінен оң әсер алды. Ол былай деп жазды: «Адамдардың бәрі таза, дұрыс тамақтанған, жақсы киінген және көңілді көрінеді. Бұл мен басқа ешбір елде көрмеген қарапайымдық пен адалдықтың алтын ғасырына ұқсайды».

АҚШ-қа оралу

Таунсенд 1861 жылы Жапониядағы елші және өкіл ретіндегі оқиғалы және табысты кезеңнен кейін Нью-Йоркке оралды. Жазушы Уильям Эллиот Гриффис 1871-1874 жылдары Жапонияда болды, ол жерде білім беруді жаңғыртуға көмектесу үшін шақырылған. Гриффис 1874 жылы Нью-Йоркте Харриспен кездесті. Харрис Гриффистен: «Жапондықтар мені қалай бағалайды?» – деп сұрады. Гриффис Таунсендтен сол жылдардағы күнделіктерін неге жарияламағанын сұрады. Гриффис кейін 1919 жылы «The New York Times» газетінде жазған мақаласында Харрис өзінің бес жылдық өкілдік қызметінен Жапонияға тигізген оң әсерін толыққанды бағаламағанын сезінді. Гриффис 1893 жылы Харристің немере қызынан күнделіктерді алды және 1895 жылы Нью-Йорктегі «Houghton Mifflin Harcourt» баспасында қосымша өмірбаяндық очерктермен және түсіндірмелермен жариялады. «Таунсенд Харрис, Жапониядағы алғашқы американдық өкілі» атты бұл кітап жапон тіліне аударылды және Кидо Окамото жазған Харрис туралы пьесаның негізі болды, ол 1919 жылы Жапонияда қойылды. Пьеса Жапонияда сәтті өтті, бұл Харриске Жапонияда қаншалықты жағымды көзқараспен қарағанын көрсетті. Харрис рөлін ойнаған актер Токиода сақталған суретке сүйене отырып, Харриске ұқсатып грим жасады.

Өлім және мұра

Харрис 1878 жылдың 25 ақпанында Нью-Йорк қаласында 73 жасында қайтыс болды. Ол Нью-Йорк штатының Бруклин қаласындағы Грин Вуд бейішінде жерленген.