Бұршақ гүлінің Vicia туысы

Кіріспе

Fabaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы

Abacosa Alef. (1861)
Anatropostylia
Arachus Medik. (1787)
Atossa Alef. (1861)
Bona Medik (1787)
Coppoleria Tod. (1845)
Cracca Medik. (1787) nom. illeg.
Cujunia Alef. (1861)
Endiusa Alef. (1859)
Endusia Benth. and Hook f. (1865)
Ervilia Link (1822)
Ervum Tourn. ex L. (1753)
Faba Adans. (1763) Кең бұршақ (Vicia faba) кейде монотиптік Faba туысына бөлінеді; қазіргі таңда жиі қолданылмаса да, өсімдіктерді жіктеуде Fabales, Fabaceae және Faboideae атауларының тарихи маңызы бар. Вечьтерге жататын Vicieae тайпасы осы туыстың қазіргі атауымен аталған. Нағыз бұршақ (Pisum) – ветчтердің ең жақын туыстарының бірі.

Адамдар қолданатын

Ащы көк шөп (V. ervilia) ең алғашқы егілген дақылдардың бірі болды. Ол шамамен 9500 жыл бұрын Таяу Шығыста өсірілген, мүмкін, бір немесе екі мың жыл бұрынғы Неолит дәуіріне дейінгі керамикалық мәдениеттен бастау алған. Орта Еуропаның сызықтық керамика мәдениеті кезінде, шамамен 7000 жыл бұрын, кең бұршақ (V. faba) да егілген. Көк шөп Болгария, Венгрия және Словакиядағы неолит және энеолиттік орындарында табылған. Сонымен қатар, Еуразияның екінші ұшында, Хоабинь халқы да кең бұршақты ауыл шаруашылығына пайдаланған, Тайландтағы Спирит үңгірінен табылған тұқымдары осыны көрсетеді. Бернард Клерво 1124-1126 жылдардағы ашаршылық кезінде монахтарымен нан бөлісіп, қарапайымдылықтың символы болған. Дегенмен, ащы көк шөп уақыт өте келе адамдар қолдануынан көбінесе шығарылды. Ол тек аштық шағында соңғы құрал ретінде сақталды: "18 ғасырға дейін кедейлердің қарапайым тағамында болды, тіпті Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Францияның оңтүстігінде қара нарықта қайта пайда болды", - деп Марсельдік Магуэлон Туссан Самат атап көрсеткен. Алайда, кең бұршақ маңыздылығын сақтап қалды. Таяу Шығыста 3000 жылдан астам бұрынғы хетт және ежелгі египеттік дереккөздерде, сондай-ақ христиандық Киелі кітапта, және 2200 жыл бұрынғы Еуропадағы Ла Тене мәдениетіне жататын үлкен кельт Oppidum of Manching-те тұқымдары туралы айтылған. Фул медамеске ұқсас тағамдар 400 жылға дейін жинақталған Иерусалим Талмудында кездеседі. Қазіргі кезде де қарапайым көк шөп (V. sativa) маңызға ие. ФАО оны жылқы бұршағы немесе дала бұршағы сияқты кең бұршақ түрлерімен бірге әлемдегі ең маңызды 11 бұршақ дақылының қатарына қосады. Көк шөптің негізгі қолданылуы – етті малға шөп беру, шөп және бөлшектік дақыл ретінде, бірақ басқа да пайдалары бар, мысалы, V. cracca бал аралары үшін жаздың ортасында тозаң көзі ретінде өсіріледі. 2017 жылы көк шөптің әлемдік өндірісі 920 537 тоннаны құрады. Сол жылы әлемде 560 077 гектар жер көк шөп егуге арналды. Бұл өнімнің 54%-дан астамы Еуропадан алынды. Африка (әлемдік жалпы көлемінің 17,8%), Азия (15,6%), Америка (10,6%) және Океания (1,8%) үлесін құрады. [14] Ащы көк шөп те шөп және мал азырату үшін кеңінен өсіріледі, сондай-ақ түкті көк шөп (V. villosa, мал азыратуға арналған көк шөп деп те аталады), бард көк шөп (V. articulata), француз көк шөбі (V. serratifolia) және Нарбон бұршағы (V. narbonensis) да өсіріледі. V. benghalensis және венгр көк шөбі (V. pannonica) шөп және жасыл тыңайтқыш ретінде өсіріледі. Көк шөптің тағы да көптеген мақсаттары бар. Түкті көк шөп жасыл тыңайтқыш және аллелопатиялық жапқыш дақыл ретінде жақсы қолданылады. Кең бұршаққа келетін болсақ, оның тінінде алюминий жиналатыны белгілі; ластанған топырақта фиторемедиация үшін пайдалы болуы мүмкін, бірақ құрғақ өсімдікте алюминийдің 1 промилі (тұқымдарда одан да көп болуы мүмкін), оны жеуге жарамсыз етеді. Бұл берік өсімдіктер, қоңыздарға пана және тіршілік ортасын қамтамасыз ету үшін қоңыздар банкі ретінде пайдалы, осы арқылы зиянды жәндіктерді бақылауға көмектеседі. Кең бұршақтың тамыр түйіндеріне родоспириллация бактериясы Azospirillum brasilense және гломерация грибкасы Glomus clarum енгізілгенде, оны тұзды топырақта да өнімді өсіруге болады. 1980 жылдары ауксин 4 Cl IAA V. amurensis және кең бұршақта зерттелді, ал 1990 жылдан бері соңғы түрлерден антибактериялық γ тиониндер 1 және 2 фабатиндері бөліп алынды. Кромсомалардың саны аз болғанымен, n=6, кең бұршақтың ДНК құрамы жоғары, сондықтан оның тамыр ұштарының микронуклеоздық тесті генотоксикалық қосылыстарды анықтауды жеңілдетеді. V. graminea-дан алынған лектин медициналық маңызы бар N қан тобын анықтау үшін қолданылады.

Bitter vetch (V. ervilia) was one of the first domesticated crops. It was grown in the Near East about 9,500 years ago, starting perhaps even one or two millennia earlier during the Pre Pottery Neolithic A. By the time of the Central European Linear Pottery culture – about 7,000 years ago – broad bean (V. faba) had also been domesticated. Vetch has been found at Neolithic and Eneolithic sites in Bulgaria, Hungary and Slovakia. And at the same time, at the opposite end of Eurasia, the Hoabinhian people also utilized the broad bean in their path towards agriculture, as shown by the seeds found in Spirit Cave, Thailand. Bernard of Clairvaux shared a bread of vetch meal with his monks during the famine of 1124 to 1126, as an emblem of humility. However, the bitter vetch largely was dropped from human use over time. It was only used to save as a crop of last resort in times of starvation: vetches "featured in the frugal diet of the poor until the eighteenth century, and even reappeared on the black market in the South of France during the Second World War", Maguelonne Toussaint Samat, of Marseillais background, has remarked. However, broad beans remained prominent. In the Near East the seeds are mentioned in Hittite and Ancient Egyptian sources dating from more than 3,000 years ago as well as in the Christian Bible, and in the large Celtic Oppidum of Manching from the La Tène culture in Europe some 2,200 years ago. Dishes resembling ful medames are attested in the Jerusalem Talmud which was compiled before 400 AD. In our time, the common vetch (V. sativa) has also risen to prominence. Together with broad bean cultivars such as horse bean or field bean, the FAO includes it among the 11 most important pulses in the world. The main usage of the common vetch is as forage for ruminant animals, both as fodder and legume, but there are other uses, as tufted vetch V. cracca is grown as a mid summer pollen source for honeybees. In 2017, global production of vetches was 920,537 tonnes. That year, 560,077 acres were devoted to the cultivation of vetches in the world. Over 54% of that output came from Europe alone. Africa (17.8% of world total), Asia (15.6% of world total), Americas (10.6% of world total) and Oceania (1.8% of world total). [14]

The bitter vetch, too, is grown extensively for forage and fodder, as are hairy vetch (V. villosa, also called fodder vetch), bard vetch (V. articulata), French vetch (V. serratifolia) and Narbon bean (V. narbonensis). V. benghalensis and Hungarian vetch (V. pannonica) are cultivated for forage and green manure. The vetches also have a broad variety of other purposes. The Hairy Vetch has well established uses as a green manure and as an allelopathic cover crop. As regards the broad bean, it is known to accumulate aluminum in its tissue; in polluted soils it may be useful in phytoremediation, but with one per mil of aluminum in the dry plant (possibly more in the seeds), it might not be edible anymore. The robust plants are useful as a beetle bank to provide habitat and shelter for carnivorous beetles and other arthropods to keep down pest invertebrates. When the root nodules of broad bean are inoculated with the rhodospirillacean bacterium Azospirillum brasilense and the glomeracean fungus Glomus clarum, the species can also be productively grown in salty soils. In the 1980s, the auxin 4 Cl IAA was studied in V. amurensis and the broad bean, and since 1990, the antibacterial γ thionins fabatin 1 and 2 have been isolated from the latter species. Despite a small chromosome count of n=6, the broad bean has a high DNA content, making it easy for a micronucleus test of its root tips to recognize genotoxic compounds. A lectin from V. graminea is used to test for the medically significant N blood group.

Уыттылық

Мал азығы ретінде өсірілетін ветчтер, кем дегенде көп мөлшерде жегенде, қайтара қорыққан жануарларға (мысалы, адамдарға) улы болады. Ірі қара мал мен жылқылар V. villosa және V. benghalensis екі түрімен уландырылған, олардың тұқымдарында канаванин қанды. Канаванин – аминқышқылы аргининнің уытты аналогы, шашты ветчте бірқарынды жануарлардың аштығын басатын зат ретінде анықталды, ал Нарбон бұршағында тез әрекет ететін, бірақ әлсіз γ-глутамил S-этинилцистеин бар. Жалпы ветчте γ-глутамил-β-цианоаланин табылды. Бұл молекуланың белсенді бөлігі – β-цианоаланин. Ол күкіртті аминқышқылы метиониннің цистеинге айналуын тежейді. Бұл процесс күкіртті аминқышқылы цистеиннің маңызды қорғаныш қорының азаюына алып келуі мүмкін, осылайша Vicia sativa тұқымы басқа уыттар көздерімен қосылғанда қауіпті компонентке айналады. Испандық дәнді дақылдар қоспасы comuña құрамында қарапайым және ащы ветчтер, сондай-ақ бұршақ тұқымдары (Lathyrus cicera) бар; оны аз мөлшерде қайтара қорыққан жануарларға беруге болады, бірақ оны негізгі тағам ретінде пайдалану тіпті осы жануарларда латиризмге әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, қарапайым ветч, кең бұршақ және, мүмкін, Vicia тұқымдасының басқа түрлері де конвицин, изоурамил, дивицин және вицин сияқты тотықтырғыштарды қамтиды, олардың мөлшері G6PD тапшылығы бар адамдарда глютатион деңгейін төмендетуге жеткілікті, бұл фавизм ауруын тудыруы мүмкін. Бұршақ та фитогемагглютинин лектинін қамтиды және шикі жағдайда жегенде белгілі бір дәрежеде улы болады. Бөлінген қарапайым ветч тұқымы қызыл линзаға (Lens culinaris) ұқсайды және кейде экспорттаушылар немесе импорттаушылар оны адамдарға сату үшін қате белгілейді. Линза өте танымал елдерде – мысалы, Бангладеш, Египет, Үндістан және Пәкістан – осындай зиянды алаяқтықтарды болдырмау үшін күдікті өнімдерді импорттауға тыйым салынды.

Этимология

Викия латын тілінде "байлаушы" дегенді білдіреді; осылайша Плиний вечті атаған. Вечті Гораций "Қалалық және ауылдық тышқан" хикаясында ervum деп те атады. Бұл ауылдық тышқанға қалалық өмірдің мазасыз көрінісінен кейін көңіл көтеруге көмектеседі.