Кіріспе

Адамдағы пептид гормоны

β-эндорфин (бета-эндорфин) – орталық және шеткі жүйке жүйесіндегі белгілі бір нейрондарда түзілетін эндогенді опиоидты нейропептид және пептид гормоны. Ол адам организмінде түзілетін үш эндорфиннің бірі, ал қалғандары – α-эндорфин және γ-эндорфин. β-эндорфиннің бірнеше түрі бар, толық тізбегі Tyr Gly Gly Phe Met Thr Ser Glu Lys Ser Gln Thr Pro Leu Val Thr Leu Phe Lys Asn Ala Ile Ile Lys Asn Ala Tyr Lys Lys Gly Glu (31 аминқышқылы) – β-эндорфин(1-31) деп белгіленеді, ал алғашқы 26 және 27 аминқышқылына дейін қысқартылған нұсқалары – β-эндорфин(1-26) және β-эндорфин(1-27). Алғашқы 16 аминқышқылы α-эндорфинмен сәйкес келеді. β-эндорфин нейропептидтердің эндогендік опиоидтар және эндорфиндер класына жатады.

Құрылымы мен құрылымы

β Эндорфин гипоталамустың нейрондарында, сондай-ақ гипофиз безінде табылады. Ол гипофиз безінде ірі пептидтік проопиомеланокортин (POMC) прекурсорынан өндірілетін β-липотропиннен туындайды. β-эндорфиннің қалыптасуы β-липотропиннің C-терминалды бөлігінің айырылуы нәтижесінде пайда болады, бұл альфа-спиральді екінші құрылымы бар 31 аминқышқылдық нейропептидті құрайды. Дегенмен, POMC басқа пептидтік гормондарды да, соның ішінде α және γ меланоциттерді стимуляциялайтын гормонды (MSH) да жасайды, олар прогормон конвертазалары деп аталатын ішкі ферменттер арқылы жасушалық өңдеуден өтеді. β-эндорфинді басқа эндогендік опиоидтардан ерекшелейтін маңызды фактор – оның μ опиоид рецепторларына жоғары сәйкестігі және ұзаққа созылатын әсері. Опиумнан алынған химиялық заттар, мысалы морфин, осы рецепторға байланысты анальгетикалық қасиеттерін иеленеді. β Эндорфиннің μ опиоид рецепторына байланысуының сәйкестігі барлық эндогендік опиоидтардың арасында ең жоғары. Бірақ β-эндорфиннің N-терминалының ацетилденуі нейропептидтің белсенділігін жояды, оның рецепторына байланысуына кедергі келтіреді. Кернеуге тәуелді кальций арналары (КТКК) – нейрондардың деполяризациясына жауапты және нейротрансмиттерлердің босатылуын ынталандыруда маңызды рөл атқаратын мембраналық ақуыздар. Эндорфин молекулалары опиоид рецепторларымен байланысқанда, G-белоктар белсендіріліп, құрамындағы Gα және Gβγ суббөлімдеріне бөлінеді. Gβγ суббөлімі VDCC-нің екі трансмембраналық спиралі арасындағы ішкі циклға байланысады. Суббөлім кернеуге тәуелді кальций арнасына байланысқанда, арнаны тежейтін кернеуге тәуелді блокада тудырады, бұл кальций иондарының нейронға ағынын болдырмайды. Жасуша мембранасына G-белгілі ішкі түзетуші калий арнасы ендірілген. Gβγ немесе Gα(GTP) молекуласы калий арнасының C-терминалына байланысқанда, ол белсенді болып, калий иондары нейроннан шығарылады. Калий арнасының белсенділігі және кальций арнасының деактивациясы мембраналық гиперполяризацияға әкеледі. Бұл мембрананың потенциалының өзгеруі, яғни оның теріс болуы. Кальций иондарының азаюы нейротрансмиттерлердің босатылуын азайтады, себебі кальций осы процестің жүзеге асуы үшін қажет. Бұл глутамат және P заты сияқты нейротрансмиттерлердің нейрондардың пресинаптикалық терминалынан босатылуына мүмкіндік бермейді. Бұл нейротрансмиттерлер ауырсынуды жеткізуде маңызды рөл атқарады, ал β-эндорфин осы заттардың босатылуын азайтатындықтан, күшті анальгетикалық әсерге ие.

Ауырсынуды емдеу

β Эндорфин негізінен ноцицепцияға (яғни, ауырсынуды қабылдауға) әсері бойынша зерттелді. β эндорфин орталық және шеткі жүйке жүйелерінде ауырсынуды модуляциялайды. Ауырсыну сезілгенде, ауырсыну рецепторлары (ноцицепторлар) омыртқа миының арқалық мүйізіне, содан кейін гипоталамусқа "P заты" деп аталатын нейропептидтің бөлінуі арқылы сигнал жібереді. Шеткі жүйке жүйесінде бұл сигнал ауырсыну сезілген жерге иммундық жүйенің ақ қан жасушалары – T лимфоциттерін тартуға себеп болады. Орталық жүйке жүйесінде β эндорфин омыртқа миындағы опиоидты рецепторларға байланысып, "P затының" бөлінуін тежейді, соның салдарынан миға жіберілетін қозулы ауырсыну сигналдарының саны азаяды. Бірақ оның гормоналды әсері түрге қарай өзгереді.

Жаттығу

β Эндорфиннің жаттығуларға жауап ретінде бөлінуі кем дегенде 1980 жылдан бері белгілі және зерттелген. Зерттеулер көрсеткендей, дене ішінде түзілетін опиоидтардың, әсіресе β-эндорфин мен β-липотропиннің қан сарысуындағы концентрациясы жедел жаттығулар мен тұрақты жаттығуларға жауап ретінде артады.

Күн сәулесі

Бета-эндорфин ультракүлгін сәулеленуге жауап ретінде, күнге немесе жасанды күйдіруге ұшырағанда бөлінетіні дәлелденген. Бұл, денсаулыққа қатысты тәуекелдерге қарамастан, күнге шамадан тыс әуесқойлар мен жасанды күйдіруді пайдаланушылардың тәуелділікке бейім мінез-құлқына себеп болады деп саналады.

Әрекет ету механизмі

β Эндорфин – G белоктарымен байланысқан рецепторлардың (GPCR) әртүрлі түрлеріне қосылатын агонист, ең бастысы mu, delta және kappa опиоидтық рецепторларына. Бұл рецепторлар тірек-қозғалыс жүйесінен жоғары деңгейдегі ауырсыққа қарсы әрекетке жауап береді.

Тарих

β Эндорфинін түйе гипофизінің экстракттерінен Ч. Х. Ли және Дэвид Чунг ашты. β-эндорфиннің бастапқы құрылымы 10 жыл бұрын, Ли және оның әріптестері гипофиз безінде өндірілетін тағы бір нейропептидтің – γ липотропиннің тізбегін талдағанда, білмей тұрып анықталды. Олар бұл нейропептидтің С-ұшының кейбір энкефалиндерге ұқсас екенін байқады, бұл оның осы нейропептидтер сияқты функцияға ие болуы мүмкін екенін көрсетеді. γ липотропиннің С-терминалды тізбегі β-эндорфиннің бастапқы тізбегі екені анықталды.