Кіріспе

Гормондар мен нейропептидтер

Эндорфиндер (эндогенді морфиннен қысқартылған) – мида өндірілетін пептидтер, олар ауырсынуды қабылдауды тоқтатып, жақсылық сезімін күшейтеді. Олар мидың гипофизінде өндіріліп, сақталады. Эндорфиндер – дене шынықтыру немесе оргазм кезінде мида және бүйрек үсті бездерінде жиі өндірілетін ендогендік құраушылар, олар ауырсынуды, бұлшық еттердің құрысуын басады және стрессті жеңілдетеді.

Тарих

Опиоид пептидтері алғаш рет 1973 жылы Абердин университетінің зерттеушілері Джон Хьюз және Ханс Костерлицтермен анықталды. Олар шошқа миынан "энкефалиндерді" (грекше εγκέφαλος – ми) бөліп алды, олар Мет-энкефалин және Лев-энкефалин деп аталды. Бұл, морфин және басқа да опиоидтардың ауырсынды басатын әсерін тудыратын рецептордың табылуынан кейін болды, бұл Костерлиц пен Хьюзді эндогендік опиоид лигандтарын ашуға жетеледі. Раби Симантов пен Соломон Х. Снайдер бұзау миынан морфинге ұқсас пептидтерді бөліп алды. Опиоид рецепторларын тәуелсіз түрде ашқан Эрик Дж. Саймон кейіннен бұл пептидтерді эндорфиндер деп атады. Бұл термин морфин сияқты белсенділікті көрсеткен кез келген пептидке берілді. 1976 жылы Чо Хао Ли мен Дэвид Чунг түйе гипофизінен оқшауланған α, β және γ эндорфиндерінің тізбектерін, олардың опиоидтық белсенділігі үшін жазды. Ли β-эндорфиннің күшті анальгетикалық әсерге ие екенін анықтады. Вильгельм Фельдберг пен Дерек Джордж Смит 1977 жылы бұл тұжырымды растап, β-эндорфиннің морфинден де күшті екенін көрсетті. Олар сондай-ақ оның әсері опиоид антогонисі налоксонмен терістелгенін растады. Кейінгі зерттеулер энкефалиндер, эндорфиндер және эндогендік жолмен өндірілетін морфин арасындағы айырмашылықты анықтады, ол пептид емес. Опиоид пептидтері олардың прекурсорлық пропептидіне сәйкес жіктеледі: барлық эндорфиндер пропиомеланокортин (POMC) прекурсорынан, проэнкефалин А кодын білдіретін, ал динорфиндер пре-динорфин кодын білдіретін синтезделеді.

Этимология

Эндорфин сөзі ἔνδον / éndon сөзінен шыққан, ол "ішінде" (эндогенді, ἐνδογενής / endogenes, "іштен пайда болатын") деген мағынаны білдіреді, ал морфин грек мифологиясындағы армандар құдайы Морфейден (Μορφεύς) алынған. Осылайша, эндорфин – "эндо(генді) (мо)рфин" сөзінің қысқартылған түрі (морфин – морфиннің бұрынғы жазылуы).

Түрлері

Эндорфиндер класы үш эндогенді опиоидты пептидтен тұрады: α-эндорфин, β-эндорфин және γ-эндорфин. Эндорфиндердің барлығы проопиомеланокортин прекурсорлық ақуызынан синтезделеді және барлығының N-ұшында Мет-энкeфалин мотиві бар: Tyr Gly Gly Phe Met. α-эндорфин ең қысқа, ал β-эндорфин ең ұзын тізбекке ие. α-эндорфин және γ-эндорфин негізінен алдыңғы және орталық гипофизде кездеседі. β-эндорфиннің опиоидтық активтілігі зерттелгенімен, α-эндорфин мен γ-эндорфиннің опиат рецепторларына жақындығы жоқ, сондықтан олар β-эндорфин сияқты денеге әсер етпейді. Кейбір зерттеулер α-эндорфин активтілігін психостимуляторларға, ал γ-эндорфин активтілігін нейролептиктерге ұқсас деп сипаттаған. Эндорфиндердің барлық үш түрі де проопиомеланокортин (POMC) прекурсорлық ақуызының фрагменттері болып табылады. Транс-Гольджи желісінде POMC мембранаға байланысқан карбоксипептидаза E (CPE) ақуызымен байланысады. CPE POMC-тің дамымаған бүршікшелерге көшуіне көмектеседі. Сүтқоректілерде пропептид конвертаза 1 (PC1) POMC-ді адренокортикотропинге (ACTH) және бета-липотропинге (β LPH) ыдыратады. Пептид конвертаза 2 (PC2) β LPH-ті β-эндорфинге және γ-липотропинге ыдыратуға жауапты. Электроакупунктура арқылы симпатикалық жүйкелерді ынталандыру оның анальгетикалық әсерінің себебі деп саналады.

Әрекет ету механизмі

Эндорфиндер гипофиз безінен, әдетте ауырсынуға жауап ретінде бөлінеді және орталық нерв жүйесінде (ОНЖ) де, перифериялық нерв жүйесінде (ПНЖ) де әрекет ете алады. ПНЖ-де β-эндорфин гипофиз безінен бөлінетін басты эндорфин болып табылады. Эндорфиндер перифериялық жүйкелердің μ рецепторларына байланысу арқылы ауырсыну сигналдарын беруді тежейді, бұл олардың P нейротрансмиттерін босатуын тоқтатады. ОНЖ-дегі механизм ұқсас, бірақ басқа нейротрансмиттерді – гамма-аминобүтір қышқылы (ГАМК) – тежеу арқылы жұмыс істейді. ГАМК-ны тежеу допаминнің өндірісі мен босатылуын арттырады, ал допамин – марапаттау арқылы оқып үйренумен байланысты нейротрансмиттер.

Функциялар

Эндорфиндер организмнің ауырсынуға реакциясын тежеуде маңызды рөл атқарады. Зерттеулер көрсеткендей, тәжірибелі адамдар медитация арқылы эндорфин бөлінуін қозғауға болады. Күлкі де эндорфин өндірісін ынталандырып, ауырсыну шегін көтеруі мүмкін. Күшті аэробтық жаттығулар эндорфин өндірісін қозғайды. β-эндорфиннің бөлінуі "жүгірушінің эйфориясы" деп аталатын құбылысқа себеп болуы мүмкін деп болжанады. Алайда, бірнеше зерттеулер жүгірушінің эйфориясы эндорфиндер емес, эндоканнабиноидтардың бөлінуіне байланысты екенін көрсетті. Эндорфиндер жаттығудың мазасыздық пен депрессияға жағымды әсерін күшейтуі мүмкін. Осы құбылыс жаттығуға тәуелділік дамуына да ықпал етуі мүмкін. Үнемі қарқынды жаттығулар миды демалыс кезінде эндорфин өндірісін азайтуға мәжбүр етеді, гомеостазды сақтау үшін, нәтижесінде адам бірдей сезімді алу үшін жаттығуларды одан да қарқындырақ жасауға тырысады.