Кіріспе

1779 жылғы Готтольд Ефрем Лессингтің пьесасы

«Натан Дана» (неміс тілінде «Nathan der Weise») – Готтольд Ефрем Лессингтің 1779 жылғы пьесасы. Оқиға Үшінші крест жорығы кезінде Иерусалимде өтеді. Пьесада дана еврей саудагері Натан, салмақты сұлтан Саладин және (бастапқыда аты белгісіз) Тамплиерлердің яһудизм, ислам және христиан діндері арасындағы келіспеушіліктерді қалай еңсергені көрсетіледі. Оның басты тақырыптары – достық, төзімділік, Құдайға қатысты салыстырмалылық, ғажайыптарды жоққа шығару және қарым-қатынас қажеттілігі.

Қысқаша мазмұны

Оқиғалар Үшінші крест жорығы (1189–1192) кезінде Иерусалимде қарулы келісім кезінде орын алады. Бай яһуди Натан іскерлік сапардан үйіне оралғанда, оның асырап алған қызы Реханы жас христиан тамплиері үйден шығарған өрттен құтқарғанын біледі. Ал, сол рыцарь өмірінің қарызын Иерусалимнің мұсылман билеушісі Сұлтан Салахиддинге тиеді, ол оны жиырма тұтқынның ішіндегі жалғыз адам ретінде кешірді, себебі ол Салахиддиннің қайтыс болған ағасы Асадқа ұқсайды. Осы сәтті жағдайларға қарамастан, рационалды ойлы Натан оқиғаны керемет деп қабылдамайды және Реханы да қорғаушы періштелерге сенудің зияны бар екеніне көндіреді. Салахиддин ақшаға аса мән бермейді, бірақ қазіргі уақытта қаржылық қиындыққа тап болды. Сондықтан ол өзінің епті әпкесі Ситтаның кеңесімен, бүкіл Иерусалимде жомарттығымен мақтанған бай Натанды өзіне шақырып, оның жомарттығын сынап көрмек болады: Салахиддин одан тікелей қарыз сұрағанның орнына, Натанның әйгілі даналығын сынағысы келетінін айтып, одан «нағыз дін» туралы сұрайды. Натан, Салахиддиннің қаржылық қиындықтары туралы досы Әл Хафиден естіген және оның қаржылық бейсабырлығы туралы ескерткен, тұзақты сезеді. Ол Салахиддиннің сұрағына «ертегімен», яғни «сақина туралы параболамен» жауап беруге шешім қабылдайды. Салахиддин терең ойға келіп, бұл параболаның үш монотеистік діннің теңдігі туралы хабар екенін бірден түсінеді. Натанның адамгершілігіне риза болған Салахиддин оны енді досы болуын сұрайды. Натан қуана келіседі және тіпті Салахиддиннен сұрамастан оған жомарт қарыз береді. Реханы жалыннан құтқарған, бірақ осы уақытқа дейін онымен кездесуге батылмаған тамплиерді Натан Рехамен табыстырады. Ол Рехаға ғашық болып, дереу оған үйленгісі келеді. Алайда оның аты Натанды келісім беруге күдік келтіреді, бұл тамплиерді ренжітеді. Реханың серігі Даядан, Реханың Натанның биологиялық қызы емес, асырап алынғандығын және оның биологиялық ата-анасы христиандар екенін білгеннен кейін, ол кеңес алу үшін Иерусалим патриархына жүгінеді. Тамплиер өтінішін гипотетикалық жағдай ретінде баяндағанмен, шіркеудің фанатикалық басшысы бұл не туралы екенін түсінеді және «осы яһудиді» дереу іздеп, діннен тайдыруға ұқсас қылмыс үшін бағанада өртегісі келеді. Ол Натанның ізгі ниеттерін және Натанның христиан баласын яһуди ретінде емес, керісінше, ешқандай дінде тәрбиелемегенін ескермейді, бұл патриархтың ұстанымын жұмсартпайды, керісінше, оны күшейтеді: «Бұл ештеңе емес! Дегенмен, яһуди өртке тиіс – және осы себепті үш рет өртке тиеді». Бір кезде Реханы Натанға сәби кезінде әкелген монахтың жазбалары христиан тамплиері мен Реханың тек аға-іні ғана емес, сонымен қатар Салахиддиннің ағасы Асадтың балалары екенін көрсетеді. Бұл байланыстар Салахиддиннің сарайындағы соңғы сахнада ашылады, ол барлық басты кейіпкерлердің үндемей бір-бірін құшақтауымен аяқталады.

Сақина туралы астарлы әңгіме

Бұл шығарманың басты бөлігі – Натанның Саладиннен қай діннің рас екені туралы сұрағанда айтқан "Сақина туралы теңеуі": иесіне Құдай мен адамдардың көзінде жақсы көрінуге мүмкіндік беретін сиқырлы қабілеті бар, әкеден балаға мұра болып келе жатқан сақина. Ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, әр әке ең жақсы көрген ұлына осы сақинаны сыйлаған. Бірде үш ұлы бар әке келді, ол оларды теңдей жақсы көріп, әрқайсысына оны сыйлауге уәде берді ("иманды әлсіздікпен"). Осы уәдені орындаудың жолын іздеп, ол түпнұсқасынан ажыратуға болмайтын екі көшірме жасады және өлімі алдында әрқайсысына бір сақинадан берді. Ағайын-інілер кімнің нағыз сақинаға ие екені үшін дауласа бастады. Бір дана соткер оларға сол кезде анықтау мүмкін емес екенін, тіпті барлық үш сақина да көшірме болуы мүмкін екенін, ал түпнұсқасы бұрынғыда қалып қойғанын ескертті; кімнің сақинасы шынайы екенін білу үшін олар сақинаның күшінің рас екенін дәлелдейтіндей өмір сүруі керек, яғни Құдай мен адамдардың алдында жағымды өмір сүруі керек, сақинаның керемет күшіне үміт арта алмайды. Натан осыны дінмен салыстырып, әрбір адам өзі құрметтейтін адамдардан үйренген дінмен өмір сүреді дейді. Саладин мен бай яһудиге қатысты Сақина туралы теңеудің ескі нұсқасын Il Novellino-ның 73-ші әңгімесінде, Джованни Боккаччоның "Декамерон" романының бірінші күніндегі үшінші әңгімесінде және Бозоне да Губбионың "Fortunatus Siculus: ossia L'avventuroso Ciciliano" романындағы "Ansalon Giudeo" әңгімесінде кездестіруге болады. Одан да ертерек нұсқаларын Этьен де Бурбонның "Tractatus de diversis materiis praedicabilibus", "Li dis dou vrai aniel" және "Gesta Romanorum" еңбектерінде табуға болады.

Өмірбаян

Натан кейіпкері көбінесе Лессингтің өмір бойы досы, көрнекті философ Мозес Мендельсонның үлгісімен жасалған. Натан Зұлман мен Саладин сияқты, оларды Лессинг шахмат тақтасы басында біріктіргендей, олар да шахмат ойынына деген құмарлықты бөліскен. Сақина туралы теңеу мотиві ортағасырлық әңгімелер жинағынан алынған. Немец тілінде бұл әңгіменің алғашқы нұсқасы Янс дер Эникельдің "Велтхроник" еңбегіндегі Саладиннің дастарқаны туралы әңгіме болды. Лессинг, мүмкін, бұрын Боккаччоның "Декамерон" кітабындағы "Сақина туралы теңеудің" көне нұсқасын оқыған.

Ағылшын тіліндегі аудармалар мен сахналық бейімделулер

Натан Дана: философиялық драма, Рудольф Эрих Распе аударған. Лондон, Дж. Филдлинг, 1781 жыл. Натан Дана: Уильям Тейлор аударған драмалық өлең. Лондон, Р. Филипс, 1805 жыл. Натан Дана: Адольф Райх аударған бес актідегі драмалық өлең. Лондон, А. В. Беннет, 1860 жыл. Натан, дана. Бес актіден тұратын драмалық өлең, Исидор Калиш аударған. Нью-Йорк, Валдхаймер және Зенн, 1869 жыл. Лессингтің пьесалары: Натан Дана және Минна фон Барнгельм, Эрнест Белл аударған. Лондон, Г. Белл, 1888 жыл. Натан Дана; Лео Маркун аударған және редакциялаған бес актідегі драмалық өлең. Гирард, Кан., Холдеман Джулиус компаниясы, 1926 жыл. Лаокун, Натан Дана, Мина фон Барнгельм, Уильям А. Стил аударған. Лондон, J. M. Dent & Sons, ltd.; Нью-Йорк, E. P. Dutton & co., inc., 1930 жыл. Натан Дана, Бертольд Август Айзенлор аударған. Энн Арбор, Мичиган, Эдвардс Бразерс, инк., 1942 жыл, литографиялық басылым. Натан Дана, Гюнтер Рейнхардт аударған. Бруклин, Барронның білім беру сериясы, Inc., 1950 жыл. Натан Дана; бес актідегі драмалық өлең, Байард Куинси Морган ағылшын тіліне аударған. Нью-Йорк, Унгар, 1955 жыл. Морганның аудармасы кейіннен Пьтер Демец редакциялаған «Натан Дана, Минна фон Барнгельм және басқа пьесалар мен жазбалар» жинағына енгізілді, алғы сөз авторы – Ханна Арендт. Нью-Йорк: Континуум, 1991 жыл. Натан Дана, қоса берілген құжаттармен, Рональд Шехтер аударған, редакциялаған және кіріспе жазған. Бостон/Нью-Йорк: Бедфорд/Сент-Мартин, 2004 жыл. Натан Дана, Эдвард Кемп бейімдеген. Ник Херн кітаптары, 2004 жыл. Кемптің бейімделуі мен қойылымын Майкл Биллингтон және Чарльз Спенсер жақсы бағалады. Натан Дана, Пауль Д'Андреа бейімдеген; Гизэла Д'Андреа мен Пауль Д'Андреа аударған. «Драмалық баспа» баспасы, 2005 жыл. Алғаш рет 2001 жылдың қазан айында Бірінші түзету театрында Митчелл Хеберт бас рөлде ойнап, қойылды. Бұл бейімделу кейін 2002 жылы Бірінші түзету театрында сахналық оқу ретінде көрсетілді және Ф. Мюррей Абрахам Натан рөлін ойнаған «Чарльз Макартур» сыйлығына үздік жаңа пьеса номинациясын алды. Натан Дана, Майкл Блум бейімдеген; Элен Фротингем аударған. 2022 жылдың наурызында J театрында шеберхана/қойылым ретінде көрсетілді.

Қайта өрлеулер

1922 жылы ол сол атпен үнсіз фильмге бейімделді. 1933 жылы Германияда Kulturbund Deutscher Juden (Германиялық еврейлердің мәдени бірлестігі) құрылды, бұл жақында жұмысын жоғалтқан еврей суретшілеріне қана еврей көрермендеріне өнер көрсетуге мүмкіндік берді. 1 қазанда «Натан Дана» осы жаңа бірлестіктің алғашқы қойылымы болды. Бұл пьеса нацистік Германиядағы жалғыз қойылған туынды болды. ХХІ ғасырдың басында Питер Слоттердейк «Құдайдың құлшынысы: үш монотеизмнің шайқасы» еңбегінде «Натан Дананың сақина туралы әңгімесі» тақырыбына қайта оралды. Эдвард Кемптің 2003 жылғы пьеса нұсқасы алғаш рет Чичестердегі Минерва театрында қойылды. Спектакль Стратфорд фестивалінде (25 мамыр – 11 қазан, 2019 ж.) Даян Флэкс Нейтан рөлінде ойнады.