Кіріспе
Христиан діні Екінші ғибадатхана дәуіріндегі иудаизмнің бір қозғалысы ретінде басталып, бірақ христиан дәуірінің алғашқы ғасырларында екі дін біртіндеп айырмашылыққа түсті. Бүгінде екі діннің де түрлері арасында пікірлер әртүрлі болғанымен, ең маңызды айырмашылық – христиандардың Исаны Еврей Киелі кітабында және яһуди дәстүрінде пайғамбарлық етілген Мессия ретінде қабылдауы, ал яһудилердің қабылдамауы. Ертедегі христиандық яһуди емес кісілерге христиандыққа өткендерге (Паулиндік христиандыққа қараңыз) халаханы (яһуди заңы) сақтаудың қажеті жоқ екенін анықтау арқылы ерекшеленді. Тағы бір маңызды айырмашылық – екі діннің Құдай туралы түсінігі. Дінге байланысты, христиандық Құдай бір мәндегі үш тұлғадан тұрады деп есептеледі (Әке, Ұл және Киелі Рух), Ұлдың Исада жасұланғаны туралы ілім ерекше маңызды, немесе яһуди діні сияқты Құдайдың бірлігіне сенеді және оған баса назар аударады. Яһуди діні, алайда, Құдайды адам бейнесінде бейнелеуді қабылдамайды. Христиан діні Еврей жазбаларын (христиандар «Ескі Келісім» дейді) өзінің қасиетті кітаптарының бір бөлігі деп санайды, ал яһудилер христиандық «Жаңа Келісімді» мойындамайды. Сенім мен амалдың салыстырмалы маңызы маңызды айырмашылықты құрайды. Протестанттық христиандықтың көптеген түрлері Жаңа Келісімде жазылғандай, Иса Мәсіх арқылы берілген Жаңа Келісімге назар аудара отырып, дұрыс сенімге (немесе ортодоксияға) баса назар аударады. Яһуди діні дұрыс мінез-құлыққа (немесе ортопраксияға) баса назар аударады, ол Тора мен Талмудта жазылғандай, Мұсамен жасалған келісімге негізделген. Рим-католицизмі ортаңғы ұстанымды сақтайды, сенім де, амал да адамның құтқарылуында маңызды деп есептейді. Католицизмнің кейбір мектептері, мысалы, францискандық және азаттық теологиясы, ортодоксиядан гөрі ортопраксияны айқын қолдайды. Праксис Шығыс христиандығы үшін де маңызды, сондықтан Әйіпті Максим «әрекетсіз теология – шайтанның теологиясы» дейді. Дұрыс амал туралы христиандық түсініктер әртүрлі (мысалы, католиктік әлеуметтік ілім және кедейлерге арналған артықшылықты ұсынысы; Шығыс православие шіркеуінің ораза ұстауы, есихазм және аскетизм; кальвинистердің және басқалардың протестанттық еңбек этикасы), бірақ олар яһуди дінінен айырмашылығы бар, өйткені олар халаханы немесе Мұсаның келісімінің басқа түсіндірмесіне негізделмейді. Либералды яһуди діндері халаханы сақтауды міндетті етпесе де, яһуди өмірі дәстүр, рәсімдер, дұғалар және этикалық амалдар арқылы Құдаймен мәңгілік диалогқа жеке және ұжымдық қатысуға негізделген.
Christianity began as a movement within Second Temple Judaism, but the two religions gradually diverged over the first few centuries of the Christian era. Today, differences of opinion vary between denominations in both religions, but the most important distinction is Christian acceptance and Jewish non acceptance of Jesus as the Messiah prophesied in the Hebrew Bible and Jewish tradition. Early Christianity distinguished itself by determining that observance of halakha (Jewish law) was not necessary for non Jewish converts to Christianity (see Pauline Christianity). Another major difference is the two religions' conceptions of God. Depending on the denomination followed, the Christian God is either believed to consist of three persons of one essence (Father, Son and Holy Spirit), with the doctrine of the incarnation of the Son in Jesus being of special importance, or like Judaism, believes in and emphasizes the Oneness of God. Judaism, however, rejects the Christian concept of God in human form. While Christianity recognizes the Hebrew Bible (called the Old Testament by Christians) as part of its scriptural canon, Judaism does not recognize the Christian New Testament. The relative importance of belief and practice constitute an important area of difference. Most forms of Protestant Christianity emphasize correct belief (or orthodoxy), focusing on the New Covenant as mediated through Jesus Christ, as recorded in the New Testament. Judaism places emphasis on correct conduct (or orthopraxy), focusing on the Mosaic covenant, as recorded in the Torah and Talmud. Mainstream Roman Catholicism occupies a middle position, stating that both faith and works are factors in a person's salvation. Some schools of thought within Catholicism, such as Franciscanism and liberation theology, explicitly favor orthopraxy over orthodoxy. Praxis is of central importance to Eastern Christianity as well, with Saint Maximus the Confessor going as far as to say that "theology without action is the theology of demons." Christian conceptions of right practice vary (e. g., Catholic social teaching and its preferential option for the poor; the Eastern Orthodox Church's practices of fasting, hesychasm, and asceticism; the Protestant work ethic of Calvinists and others), but differ from Judaism in that they are not based on following halakha or any other interpretation of the Mosaic covenant. While more liberal Jewish denominations may not require observance of halakha, Jewish life remains centred on individual and collective participation in an eternal dialogue with God through tradition, rituals, prayers and ethical actions.
Яһудилердің өзін-өзі тануы
Яһуди дінінің мақсаты – Құдай мен яһуди халқы арасындағы өзіндік келісімді орындау. Тора, жазба және ауызша түрде, осы келісімнің тарихын баяндайды және яһудилерге келісім шарттарын ұсынады. Ауызша Тора – яһудилердің осы шарттарды сақтауына басты нұсқау, Gittin 60b трактатында айтылғандай («Қасиетті, мадақталсын Ол, Израильмен келісімін тек Ауызша Заң арқылы жасады»), оларға қасиетті өмір сүруді үйренуге көмектесу үшін, сондай-ақ әлемге және өмірдің барлық саласына қасиеттілік, бейбітшілік және сүйіспеншілік әкелу үшін, өмірді кедушаның жоғары деңгейіне көтеру үшін, бастапқыда Тораны оқып үйрену және іс жүзінде қолдану арқылы, ал Екінші ғибадатхана қирағаннан кейін, дұға арқылы, Сота 49а трактатында айтылғандай: «Ғибадатхана қирағаннан бері әр күн алдыңғысынан да қарғысқа толы; әлемнің болуы тек кедушамен және Тораны оқығаннан кейін айтылған сөздермен қамтамасыз етіледі». Әмида қабылданғаннан бері, Құдайды мойындау Ишая 6:3-дегі: «Қадош [қасиетті], қадош, қадош – ХаШЕМ, Легиондардың Иесі; бүкіл жер Оның даңқымен толы» деген жарияланым арқылы жүзеге асырылады. Бұл – яһудилердің күнделікті міндеті, және Құдайды қастерлеудің өзіндік құралы. Бұл байланыстың үзіліссіз сақталуы, оқу немесе күніне үш рет қайталанатын дұға арқылы, бастапқы келісімді бекітеді. Бұл яһуди халқына қоғам ретінде пайғамбарлық сөзді орындауға мүмкіндік береді: «Мен, Раббың, сені әділдікпен шақырдым, қолыңнан ұстап, сені сақтаймын. Мен сені халықтар үшін келісім жасайтын, басқа ұлттарға нұр болатын жарыққа айналдырамын» (яғни, үлгі) тарих барысында, және бейбітшілік пен қасиеттілік дәуірін орнатудағы Құдайдың ниетінің бір бөлігі, онда адал өмір мен жақсы амалдар өзіндік мақсатқа айналуы керек, құрал емес (еврейлік сенім принциптеріне де қараңыз). Христиандық теолог Алистер Макграттың айтуынша, яһуди мәсіхшілері Исаның мессия екендігіне сенімімен бірге, сол кездегі Екінші ғибадатханалық яһудизмнің барлық аспектілерін растады. Исаия 49:6, «Әрекеттер 13:47-де апостол Пауыл келтірген 42:6-ға тікелей параллель» Юстин Мартир қайта түсіндірді. Христиан жазушылары, әсіресе Пауыл, Киелі кітаптың адамдардың қазіргі күйінде күнәкар екенін үйрететінін айтады, ал Жаңа өсиет Исаның Адам баласы және Құдайдың Ұлы екенін, гипостатикалық одақта біріккенін, Құдайдың Ұлы, Құдайдың адам түрінде көрінуін ашады; Исаның айқышқа малып өлтіруі – адамзаттың барлық күнәсін өтеу үшін құрбандық болды, ал Исаны құтқарушы және Раббы деп қабылдау адамды Құдайдың соттан құтқарып, мәңгілік өмір сыйлайды. Иса – Жаңа Келісімнің арашысы, Мұсаның Синай тауынан келген Мұсалық Келісімінен өзгеше, Жаңа Келісімнің этикасын жариялау. Бірақ Маргарет Баркер сияқты кейбір ғалымдар ертедегі христиандықтың түбірін Бірінші ғибадатханалық израильдік дінде, «Құдай үйі теологиясы» деп аталатында көреді дейді. Бейкердің еңбектері параллельді манияға берілгені және ғылыми әдебиеттің кең ауқымын қамтымағаны үшін сынға ұшырады, бірақ ол кейбір діни және академиялық қолдауға ие болды.
Келісім теологиясы
Христиандар Құдайдың Иса арқылы адамдармен Жаңа Өсиет жасағанына сенеді, бұл туралы Ілтебіс хабарларда, Елшілердің істерінде, Хабарламаларда және басқа да кітаптарда жазылған, олар бірігіп Жаңа Өсиет деп аталады (Тертуллианға жатқызылатын "өсиет" сөзі, көбінесе "келісім" сөзімен алмастырылады). Кейбір христиандар үшін, мысалы, Рим католиктері мен Православ христиандары үшін, бұл Жаңа Өсиет құрметті қасиетті дәстүрлер мен канондық заңдарды қамтиды. Басқалары, әсіресе протестанттар, мұндай дәстүрлердің билігін жоққа шығарып, тек Киелі кітапты сенім мен амалдың соңғы ережесі ретінде қабылдайды. Англикандықтар sola scriptura-ға сенбейді. Олар үшін Киелі кітап – үш тіректің ең ұзыны: Киелі кітап, дәстүр және ақыл. Киелі кітап өздігінен тұра алмайды, өйткені оны Шіркеудің Патристикалық үйретімі мен Экуменикалық сенімдерінің жарығында түсіндіру қажет. Сонымен қатар, кейбір конфессиялар "Исаның елшілерге ауызша берген үйретімін" қамтиды, олардың пікірінше, бұл үйретім апостолдық тізбек арқылы бүгінгі күнге дейін жеткен. Христиандар Иса туралы жазылған кітаптарды Жаңа Өсиет деп, ал еврей кітаптарының канонын Ескі Өсиет деп атайды. Яһуди діні өзінің қасиетті мәтіндерін "Ескі Өсиет" деп ретроспективті түрде белгілеуді қабылдамайды, ал кейбір яһудилер Жаңа Өсиетті Христиандық Өсиет немесе Христиандық Киелі кітап деп атайды. Яһуди діні христиандық Жаңа Өсиеттің Жазба және Ауызша Торадағы келісімді алмастыру, жою, толықтыру немесе дамыту туралы барлық талаптарды жоққа шығарады. Сондықтан, христиандық дін Мұса заңының христиандарға ешқандай билігі жоқ екенін мойындамайды, ал яһуди діні Жаңа Өсиеттің яһудилерге ешқандай діни билігі жоқ екенін мойындайды.
Заң
Көптеген яһудилер мәсіхшілерді Тора, немесе Мұса заңына қатысты екіұшты көзқараспен қарайды: бір жағынан, мәсіхшілер оны Құдайдың абсолютті сөзі деп мойындайды, бірақ екінші жағынан, оның бұйрықтарын белгілі бір таңдаулылықпен қолданады. Кейбір яһудилер мәсіхшілердің бір пікірді қолдау үшін Ескі Келісімнен бұйрықтар келтіріп, содан кейін ұқсас және бірдей маңызды басқа бұйрықтарды назарға алмайтынын айтады. Мысалы, Құдайдың "мәңгілік келісім" деп тікелей атап көрсеткен бұйрықтарын қарастыруға болады. Кейбіреулер еврей тіліндегі сөзді "тоқтаусыз келісім" деп аударады. Мәсіхшілер мұндай таңдаушылықты Иерусалим кеңесіндегі ерте яһуди мәсіхшілерінің қабылдаған шешімдерімен түсіндіреді. Олардың шешіміне сәйкес, сенген жұрттардың яһуди дініне толыққанды өтуі міндетті емес, бірақ олар Тораның кейбір аспектілерін сақтауы керек, мысалы, жалған құдайларға табынудан, бойдақтықтан және қан ішуден аулақ болу. Бұл көзқарас қазіргі яһуди дінінде де көрінеді, себебі тура жолмен өмір сүретін жұрттардың яһуди дініне өтуі қажет емес және олар тек Нұх заңдарын сақтауы керек, онда жалған құдайларға табыну, бойдақтық және қан ішу тыйымдалған. Кейбір мәсіхшілер Исаны қабылдаған яһудилердің Тораның барлық ережелерін орындауын қалайды, мысалы, екі келісім теологиясы, Исаның яһудилерге оны сылтау ретінде пайдаланбау туралы ескертулеріне негізделген. Олар Мәсіхші яһудилер сияқтылардың күш-жігерін қолдайды (Мәсіхші яһудилік көптеген мәсіхшілер мен яһудилердің пікірінше, христиандықтың бір түрі). Бірақ кейбір протестанттық христиандық ағымдар Мұса заңының орындалуына, тіпті яһудилердің өзіне де қарсы шығады, оны Лютер антиномианизм деп сынаған. Христиандықтағы азшылық көзқарас, "Христиандық Тораға бағыну" деп белгілі, Мұса заңының жаңа келісімдегі Құдайдың барлық ізбасарларына, тіпті жұрттарға да міндетті екенін айтады, себебі ол Құдайдың бұйрықтарын "мәңгілік" және "жақсы" деп қарастырады.
Құдай туралы түсініктер
Дәстүр бойынша, яһуди және христиан діндерінің екеуі де Ыбырайым, Ысқақ және Яқуптың Құдайына, яһудилер үшін Танахтағы Құдайға, христиандар үшін Ескі Ғалымның Құдайына, ғаламның жаратушысына сенеді. Яһуди діні мен христиан дінінің басты бағыттары Құдайдың толыққанды имманентті (кейбіреулер мұны Киелі Рух тұжырымы деп қарастырса да) және физикалық түрде әлемде болуы (христиандар Құдайдың адам баласы болып дүниеге келгеніне сенеді) деген пікірді қабылдамайды. Екі дін де Құдайдың толыққанды трансцендентті, яғни әлемнен бөлек екендігін, христиандық кезеңге дейінгі гректердің белгісіз Құдайы сияқты, мойындамайды. Екі дін де атеизмді бір жағынан, ал көпқұдайлықты екінші жағынан жоққа шығарады. Екі дін де Құдайдың трансценденттік және имманенттік қасиеттерінің бар екеніне келіседі. Алайда, осы мәселені қалай шешетінінде діндердің арасында айырмашылықтар бар. Христиан діні Құдайды Үштік деп есептейді; осы көзқарас бойынша Құдай бір ғана құдайлық мәнге немесе субстанцияға ие үш жеке тұлға ретінде бар. Олардың ішінде біреу бар, ал сол біреуде үшеу бар; бір Құдай бөлінбейді, ал үш тұлға ерекше және шатаспайды: Құдай Әке, Құдай Ұл және Құдай Киелі Рух. Ол Құдайдың, әсіресе, Құдай Ұлының адам түрінде, Назареттік Иса ретінде дүниеге келгені арқылы, толыққанды Құдай да, толыққанды адам да болатынына сенетін, физикалық түрде көрінуіне үйретеді. Өздерін христиан деп жариялаған, осы доктриналардың бірін немесе бірнешеуін күмәндандыратын конфессиялар бар, бірақ, Троицаға сенбеушілік туралы қараңыз. Керісінше, яһуди діні Құдайды жалғыз бір жаратылыс ретінде қарастырады және үштік ілімін түсініксіз және Киелі кітаптағы Құдай бір деген тұжырымды бұзушылық деп санайды. Ол Исаның немесе кез келген нысанның немесе тірі жандағының «Құдай» бола алатындығы, Құдайдың физикалық түрде «ұлы» болуы мүмкін екендігі немесе оның қандай да бір жолмен бөліне алатындығы, немесе Құдайдың осындай жолмен материалдық әлемге біріге алатындығы туралы ұғымды жоққа шығарады. Яһуди діні яһудилерге Құдайдың трансценденттілігін (Эйн Соф, шегі жоқ) және имманенттілігін (Шехина, мекендейтін) атау үшін сөздер берсе де, бұл тек Құдайды сезінудің екі жолын сипаттау үшін қолданылатын адам сөздері; Құдай бір және бөлінбейтін.
Шығарып тастау
Яһудилердің кейбір заң кодекстерінде кездесетін азшылық пікір бойынша, христиан ғибадатты көпқұдайлық деп есептесе де (Құдайдың үштікке бөлінуіне байланысты), олар бір Құдайға сілтеме жасайтындықтан, олардың Құдайдың атымен ант беруіне рұқсат етіледі. Бұл теология еврей тілінде "шитуф" (сөзбе-сөз "серіктестік" немесе "бірлестік") деп аталады. Яһудилер үшін үштікке табыну – басқа да түрлі бұтқа табынудан ешқандай айырмасы жоқ деп есептелсе де, кейбір раввиндердің шешімімен, яһуди емес адамдар үшін бұл сенім қабылдануы мүмкін.
Иман мен игі істер
Яһуди діні Тораның мақсаты – дұрыс әрекет етуге үйрету екенін қадағалайды. Құдайдың бар екендігі яһудилер үшін шүбһесіз, және көптеген дін ғалымдары оны міндетті сенім деп қарастырмайды. Бірақ кейбір дін ғалымдары Тора яһудилерге Құдайға сенуді бұйырады деп түсіндірсе де, яһудилер Құдайға сенуді яһуди өмірі үшін қажетті, бірақ жеткілікті емес жағдай деп есептейді. Яһуди дінінің маңызды сөздік білдірісі – «Шема Исраэль» (Шема Исраэль) – Киелі кітаптағы Құдай олардың Құдайы екенін, ал бұл Құдай бірегей және жалғыз екенін мәлімдейді. Яһуди дінінің маңызды іс-әрекеттік білдірісі – 613 Мицвотқа (Торада көрсетілген бұйрықтарға) сәйкес өмір сүру, осылайша Құдайдың жолымен өмір кешу. Сондықтан, яһуди дінінде қасиетті болу үшін өмірден жаңылмай, Құдайдың заңдарымен басшылық ету арқылы қасиеттілікті өмірге енгізуге шақырылады. Христиан дінінің көп бөлігі де Құдайдың адамдардың жақсы амалдар жасауын қалағанын үйретеді, бірақ барлық бағыттары жақсы амалдардың өзі құтқарылуға жеткізбейді дейді, бұл заңгерлік деп аталады, ерекше жағдай – екі келісім теологиясы. Кейбір христиан діндері құтқарылудың Исаға деген өзгеруші сенімге байланысты екенін айтады, ол жақсы амалдар арқылы басқаларға сенімнің куәлігі ретінде көрінеді (әсіресе Шығыс православиелік христиандық және Рим католиктік діндері), ал басқалары (оның ішінде көптеген протестанттар) құтқарылу үшін тек сенімнің өзі жеткілікті дейді. Кейбіреулер бұл айырмашылық көрінетіндей үлкен емес екенін, себебі ол қолданылған «сенім» анықтамасына байланысты дейді. Бірінші топ «сенім» терминін «ақылмен және жүректен келісім мен мойынсұну» ретінде қолданады. Мұндай сенім адам өмірін өзгертетін (Құдайға бет бұру) түрлендіруге мүмкіндік бермесе, құтқарылуға жеткізбейді (Онтотеологияға қараңыз). «Тек сенім арқылы құтқарылу» (латынша атауы «sola fide») ұстанымын қолдайтын христиандар сенімді бастапқыда онтологиялық деп анықтайды. Яғни, сенім – өмірді өзгертетін нәрсе деп қарастырылады.
Күнә
Екі дін де Құдайдың еркіне қарсы келген әрекеттерді күнә деп атайды. Бұл ойлар, сөздер немесе істер болуы мүмкін. Католицизм күнәларды әртүрлі топтарға бөледі. Құдаймен қарым-қатынастың әлсіреуі көбінесе жеңіл күнә деп аталады; ал Құдаймен қарым-қатынастың толық үзілуі – өлім күнәсі деп аталады. Күнәдан құтқарылусыз (төменде қараңыз), адамның Құдайдан бөлінуі мәңгілік болады, соның салдарынан ол ақыретте тозаққа түседі. Католик шіркеуі де, православие шіркеуі де күнәны «макула» деп сипаттайды, яғни адамның Құдайға ұқсастығына келтіретін рухани дақ немесе тазалықтың жоқтығы. Еврей тілінде күнәні білдіретін бірнеше сөз бар, олардың әрқайсысының өзіндік мағынасы бар. «Пеша», яғни «бұзушылық» сөзі, қарсылықпен жасалған күнәні білдіреді. «Авейра» сөзі «бұғу» дегенді білдіреді. Ал «авон», яғни «зиярат» сөзі, адамгершілік кемшіліктерден туған күнәні білдіреді. «Хет» сөзі көбінесе жай ғана «күнә» деп аударылады, ол сөзбе-сөз «жолдан жаңылу» дегенді білдіреді. Яһуди заңдары, яғни халаха, өмір сүрудің дұрыс «жолын» (немесе бағытын) көрсетеді, ал күнә – осы жолдан ауытқуды білдіреді. Яһуди діні адамдар ерік бостандығымен және моральдық бейтараптықпен дүниеге келеді деп үйретеді, олардың ішінде «жақсы ынта» (етцер хатов) – жақсылыққа бейімділік, ал кейбір түсініктерде өнімді өмір сүруге және басқаларға қамқорлық жасауға бейімділік, және «жаман ынта» (етцер хара) – жамандыққа бейімділік, ал кейбір түсініктерде қарапайым немесе жануарларға тән мінез-құлыққа және өзімшілдікке бейімділік болады. Яһуди дінінде барлық адамның ерік бостандығы бар және олар өмірде қандай жол таңдауға болатынын өздері шеше алады деп есептеледі. Ол жақсылықты таңдау мүмкін емес деп үйретпейді, тек кейде оны істеу қиынға соғады. Егер адам қаласа, әрдайым «қайта оралудың» жолы болады. (Дегенмен, жамандаушы, көп сөйлейтін және қасты адам сияқты кері қайту жолы өте қиын болатын кейбір санаттар туралы мәтіндерде айтылады.) Рабиндер йецер хараның оң мәнін мойындайды: бір дәстүр оны Құдайдың жаратылыстың соңғы күніндегі іс-әрекетінің «өте жақсы» болғанымен (Құдайдың алдыңғы күндері жасаған жұмысы «жақсы» деп сипатталған) байланыстырады және йецер харасыз неке, балалар, сауда және адам еңбегінің басқа да жемістері болмайды деп түсіндіреді; бұл дегеніміз, йецер хатов және йецер ха'ра жақсылық пен жамандықтың моральдық санаттары ретінде емес, сонымен қатар өзімшілдікке қарсы икемділік ретінде жақсы түсініледі, олардың екеуі де дұрыс қолданылса, Құдайдың еркіне қызмет ете алады. Яһудилердің моральдық жағынан теңгерімді болу туралы көзқарасына қарамастан, түпкі күнә Адам мен Хауаның мойынсұнбаушылығынан туған рухани мұра ретінде беріліп қалды деген ой бар. Христиандар адамдар бұзылған немесе зақымдалған адам табиғатын мұра етеді, онда жамандық жасауға бейімділік бұрынғыдан әлдеқайда күшті, сондықтан адам табиғаты енді Құдаймен ақыретте қатысуға қабілетті емес. Бұл «күнәлі» болу туралы мәселе емес, әркім тек өзінің жеке күнәлері үшін жауапты. Алайда, түпкі күнә туралы түсінік христиандардың рухани құтқарылуға және оларды кешіре алатын және күнәні жоя алатын рухани құтқарушыға деген қажеттілігіне баса назар аударуының себебі болып табылады, тіпті адамдар табиғаты бойынша таза және құтқарылуға лайық болмаса да. Пауыл елшісі Римдіктерге және Қорынттықтарға арналған хаттарында осы ілімге ерекше мән берді және Исаға сену христиандарға өлімді жеңіп, ақыретте құтқарылуға мүмкіндік беретінін атап өтті. Рим католиктері, шығыс православиелік христиандар және кейбір протестанттар шомылдыру рәсімінің әр адамның зақымданған адам табиғатын емдейтін және рухани өмірге қатысуға қабілеттілікті қалпына келтіретін құрал екенін үйретеді. Бұл Жақияның Ізгі хабарында айтылғандай, «судан және Киелі Рухтан туылған» деп аталады. Көптеген протестанттар осы құтқарушы рақым Исаға ілесу туралы жеке шешім қабылдаған сәтте келеді деп сенеді және шомылдыру рәсімі – осы рақымның символы екеніне сендіреді.
The rabbis recognize a positive value to the yetzer hara: one tradition identifies it with the observation on the last day of creation that God's accomplishment was "very good" (God's work on the preceding days was just described as "good") and explain that without the yetzer ha'ra there would be no marriage, children, commerce or other fruits of human labor; the implication is that yetzer ha'tov and yetzer ha'ra are best understood not as moral categories of good and evil but as selfless versus selfish orientations, either of which used rightly can serve God's will. In contrast to the Jewish view of being morally balanced, Original Sin refers to the idea that the sin of Adam and Eve's disobedience (sin "at the origin") has passed on a spiritual heritage, so to speak. Christians teach that human beings inherit a corrupted or damaged human nature in which the tendency to do bad is greater than it would have been otherwise, so much so that human nature would not be capable now of participating in the afterlife with God. This is not a matter of being "guilty" of anything; each person is only personally guilty of their own actual sins. However, this understanding of original sin is what lies behind the Christian emphasis on the need for spiritual salvation from a spiritual Saviour, who can forgive and set aside sin even though humans are not inherently pure and worthy of such salvation. Paul the Apostle in Romans and I Corinthians placed special emphasis on this doctrine, and stressed that belief in Jesus would allow Christians to overcome death and attain salvation in the hereafter. Roman Catholics, Eastern Orthodox Christians, and some Protestants teach the Sacrament of Baptism is the means by which each person's damaged human nature is healed and sanctifying grace (capacity to enjoy and participate in the spiritual life of God) is restored. This is referred to as "being born of water and the Spirit", following the terminology in the Gospel of St. John. Most Protestants believe this salvific grace comes about at the moment of personal decision to follow Jesus, and that baptism is a symbol of the grace already received.
Сүйіспеншілік
"Ахава" (אהבה) еврей сөзі "махаббат" деп аударылады және жақын немесе романтикалық сезімдерді, қарым-қатынастарды сипаттау үшін қолданылады, мысалы, Жаратылыс кітабының 22:2; 25:28; 37:3 аяттарындағы ата-ана мен бала арасындағы махаббат, 1 Самуил кітабының 18:2, 20:17 аяттарындағы жақын достар арасындағы махаббат, немесе Ән-күйде айтылған жас жігіт пен қыз арасындағы махаббат. Христиандар махаббат түрлерін ажырату үшін грек тіліндегі "Септуагинтаны" жиі пайдаланады: филиа – бауырластық махаббат, эрос – романтикалық махаббат және агапе – өзінен бұлжымайтын, құрбандыққа баруға дайын махаббат. Көптеген еврей ғалымдары мен теологтары сияқты, әдебиет сыншысы Харольд Блум да иудаизмді негізінен махаббат діні деп түсінеді. Бірақ ол еврейлердің махаббатқа қатысты түсінігін тек яһуди дінінің негізгі өсиеттерінің біріне, Леуіліктер кітабының 19:18 аятына қарап қана толыққанды түсінуге болады, ол "жақыныңды өзіңдей сүй" деп аталады, және оны екінші ең үлкен өсиет деп те атайды. Талмудтағы даналар Хилель мен Рабби Акива бұл өсиеттің яһуди дінінің маңызды элементі екенін айтқан. Сондай-ақ, бұл өсиет яһуди дінінің орталық тұсы болып саналады. Тораның үшінші кітабы ретінде Леуіліктер кітабы сөздік мағынада орталық кітап болып табылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, яһудилер оны өте маңызды деп есептеген: дәстүр бойынша балалар Тораны оқуды Леуіліктер кітабынан бастаған, ал Леуіліктер кітабына қатысты мидраш әдебиеті – мидраш әдебиетінің ең ұзын және егжей-тегжейлілерінің бірі болып табылады. Бернард Якоб Бамбергер Леуіліктер кітабының 19-тарауын, 3-аяттағы Құдайдың өсиетімен басталатынын – "Мен сендердің Құдайларың Ием қасиеттімін, сондықтан сендер де қасиетті болыңдар" – "кітаптың ең маңызды тарауы, ең көп оқылатын және сілтеме жасалатын тарау" деп санайды (1981:889). Леуіліктер кітабының 19:18 аяты осы тараудың өзінің шыңы болып табылады.
Аборт
Танахта ұрықтың мәртебесі туралы жалғыз айтылған мәлімдемелер, туылмаған нәрестені өлтірудің туған адамды өлтірумен бірдей мәртебеде еместігін, және жазаның әлдеқайда жеңіл болуын белгілейді. (Бұл түсінік даулы болғанымен, бұл үзінді әйелге ауыр жарақат келтіріп, ерте, тірі босандыруға себеп болуы мүмкін). Талмуд ұрықтың әлі толыққанды адам еместігін, оның басы немесе денесі анасынан толық шыққанша, айтады, сондықтан ұрықты өлтіру – кісі өлтіру емес, ал еврей заңы бойынша аборт – шектеулі жағдайларда – әрқашан рұхсат етілген. 12 ғасырдың көрнекті Киелі кітап және Талмуд түсіндірушісі Раши ұрық туралы «лав нефеш ху» – «ол жан емес» деп нақты айтады. Талмудта «убар йерех имо» – «ұрық анасының жамбасы сияқты» деген сөз бар, яғни ұрық жүкті әйелдің денесінің бір бөлігі деп есептеледі. Бабыл Талмуды, Йевамот 69б бойынша: «ұрық қырық күнге дейін тек су болып саналады». Одан кейін, туғанға дейін адамнан кем саналады. Осы көзқараспен келісетін христиандар бұл идеяны ұрық қозғалғанға дейін түсік жасау деп қарастыруы мүмкін. Яһуди діні әйелдің өмірін сақтау үшін қажет деп дәрігерлер санаса, абортты бір жақты қолдайды, тіпті талап етеді. Көптеген раввиндер ұрықтың ауыр генетикалық кемшіліктері болған жағдайда түсік жасауға рұқсат береді. Сондай-ақ, әйелдің осындай кемшіліктерге байланысты өзін-өзі өлтіруге бейімделген жағдайда да абортқа рұқсат береді. Дегенмен, яһуди діні отбасылық жоспарлау немесе ыңғайлылық үшін аборт жасауға тыйым салады. Әрбір жағдай жеке қарастырылуы керек, ал шешімді жүкті әйел, оны жүкті еткен ер адам және олардың раввині бірлесіп қабылдауы тиіс.
Соғыс, зорлық-зомбылық және пацифизм
Яһудилер мен христиандар Торада үйретілген көптеген бірдей моральдық принциптерді жарамды және міндетті деп қабылдайды. Бұл екі діннің этикалық жүйелері арасында зор үлестік бар. Дегенмен, доктриналық тұрғыдан маңызды айырмашылықтар бар. Яһуди дінінде бейбітшілік пен келісім туралы көптеген үйретімдер бар, және оның үйретімдері физикалық зорлық-зомбылықты соңғы шара ретінде қарастырады. Бірақ Талмудта: «Егер біреу сені өлтіру ниетімен келсе, онда өзіңді қорғау үшін өлтіруің керек [өлтірілуіңнің орнына]» делінеді. Бұл сөздің анық мағынасы – мойныңды беру өзіңді-өзің өлтірумен (яһуди заңына қайшы) тең, сондай-ақ ол кісі өлтірушіге көмектесу болып саналады және «соқырдың алдына кедергі қоюмен» параласады (яғни, басқа адамның адасуына мүмкіндік жасау). Бейбітшілік туралы заңдар мен өзін-өзі қорғау міндеті арасындағы шиеленіс яһудилердің «тактикалық пацифизм» деп аталатын ілімдеріне әкелді. Бұл – күш пен зорлық-зомбылықтан мүмкіндігінше аулақ болу, бірақ өзіңнің және халқыңның өмірін сақтау үшін қажет болған жағдайда күш қолдану. Еврейлердің қалыпты заңы бойынша өзіңді-өзің өлтіру – Құдайдың дүниедегі игілігін жоққа шығару болып саналады, бірақ өте қиын жағдайларда, дінінен айырылудан басқа таңдау болмаған кезде, яһудилер өзіне-өзі қол жұмсаған немесе жаппай өзіне-өзі қол жұмсаған (мысалы, Масада, яһудилердің Франциядағы алғашқы қуғын-сүргіні және Йорк қамалы). Сол кездегі ауыр оқиғаларды еске түсіретін яһудилердің құлшылық ғибадатында «қанжар мойынға тигенде» өлгендер үшін «Құдайдың атын қастерлеу үшін» дұға бар. Бұл әрекеттерге яһуди билігі әртүрлі жауап берді. Кейбір яһудилер оны ерлікпен шейіт болудың үлгісі деп санайды, ал басқалары яһудилер қажет болған жағдайда шейіт болуға дайын болуы керек, бірақ өз өмірін өз қолымен алуы дұрыс емес дейді. Яһуди діні осы өмірге баса назар аударғандықтан, өмір сүру және қақтығысқа байланысты көптеген мәселелер (мысалы, шөлде су жеткіліксіз болғанда екі адамның өмірге қатысты классикалық моральдық дилеммасы) Талмудтағы раббиндермен терең талданды, мұндай жағдайда ізгі адам қандай принциптерге сүйенуі керектігін анықтау үшін. Таудағы уағызда Иса былай үйреткен: егер біреу саған зиян келтірсе, екінші жағыңды бұр. Бұл төрт протестанттық христиан дінбасының бейбітшілік теологиясын дамытуына әкелді, ол күш пен зорлық-зомбылықтан әрқашан аулақ болуды қажет етеді. Олар тарихи тұрғыдан «бейбіт шіркеулер» ретінде белгілі және Мәсіхтің зорлық-зомбылықсыздық туралы үйретімдерін өз теологиясына енгізіп, оны зорлық күшін қолдануға қатысты қолдану үшін пайдаланды; бұл дінбасылар – квакерлер, меннониттер, амиш және бауырлар шіркеуі. Көптеген басқа шіркеулерде бұл ілімді өз ілімдерінің бір бөлігі етпейтін немесе оны жеке тұлғаларға емес, үкіметтерге қолданушылар бар. Христиандық елдер мен топтардың басым көпшілігі бұл теологияны қабылдаған жоқ және оны іс жүзінде де ұстанбайды. Сондай-ақ қараңыз: «Бірақ қылыш әкелуге».
Өлiм жазасы
Еврей жазбаларында өлім жазасына қатысты көптеген сілтемелер бар болғанымен, еврей ғалымдары өздерінің билігін пайдаланып, еврей сотының өлім жазасын тағайындауын дерлік мүмкін емес етіп жасады. Мұндай жаза тағайындалған жағдайларда да, қасақана жасалмаған қылмыстар үшін айыптыларға паналы қалалар мен басқа да қасиетті орындар қолжетімді болды. Талмудта еврей дініндегі өлім жазасы туралы айтылғандай, егер сот жетпіс жылдың ішінде бір адамнан астам адамды өлтірсе, онда ол қатыгез (немесе "қанды") сот деп есептеліп, осылай айыпталуға тиіс болды. Христиан діні көбінесе өлім жазасын діннен тайғанау, Құдай туралы дұрыс көзқарасқа қарсы шығу, сондай-ақ сиқыршылық немесе басқа да христиандық емес амалдар үшін сақтап келді. Мысалы, Испанияда тәубе етпеген еврейлер жер аударылды, ал тек қана қысыммен крещениеден өткен, бірақ еврей салтын жеке сақтап қалған жасырын еврейлер ғана осылай жазаланды. Қазіргі таңда христиан дінінің көпшілігі осы өлім жазасын қолданудың өте зұлым екенін мойындайды.
Тамақ пен сусын табу
Православтық яһудилер, көптеген христиандардан өзгеше, әлі де көптеген ережелері бар шектеулі диетаны сақтайды. Көптеген христиандар кошерлік тағамдар туралы заңдардың күшін жойғанын сенеді, мысалы, олар Исаның Марк 7-де айтқан сөздерін келтіреді: "Тамақ сені тазаламастан, адамның жүрегінен шығатын нәрсе оны тазалайды". Дегенмен, Рим католицизмі мен Шығыс православиесінің өзіндік тағамдық ережелері бар. Атап айтқанда, Шығыс православиесінде ораза ұстауға қатысты өте күрделі және қатаң ережелер бар, сондай-ақ Иерусалим кеңесінің Актілер 15-тегі апостолдық шешімін сақтауды жалғастыруда. Кейбір христиан дінтері кейбір библиялық тағамдық заңдарды сақтайды, мысалы, растафарилердегі "Итал" дәстүрі. Куәгерлер (Ехоба куәгерлері) қан өнімдерін жемейді және "қан ішпеу" қағидасына байланысты қан құюдан бас тартуларымен танымал.
Құтқарылу
Яһуди діні адамдарды табиғатынан кемшіліктері бар немесе күнәлі деп қарамайды, олардан құтылу қажеттігін де мойындамайды. Олардың орнына, яһуди діні адамдардың әділ болуға еркі бар екенін, ал христиан дінінен өзгеше, "құтқарылу" ұғымын яһуди мәсіхшісі арқылы келген Жаңа Келісіммен тығыз байланыстырмайды. Дегенмен, яһуди дінінде яһуди халқы Жаңа Келісімде Құдайдың бұйрықтарын орындауға жаңа міндеттеме алады, ал яһуди Мәсіхі де әлемдегі бейбітшілік орнағанда және барлық адам Құдайды қабылдағанда билік етеді. Яһуди діні дұрыс өмір сүрудің жолы – ізгі амалдар жасау, шын ниетпен дұға ету және Құдайға деген мызғымас сенімде екенін айтады. Сондай-ақ, яһуди діні басқа ұлт өкілдерінің де "әлемнің келер дәуірінде" үлес ала алатынын үйретеді. Бұл Мишна Авот 4:29, Вавилон Талмудының Авода Зара 10б және Кетубот 111б трактаттарында, сондай-ақ Маймонидтің 12 ғасырдағы заң кодексі – Мишне Тораның Хилхот Мелахим (Патшалар заңдары) 8.11-де жазылған. Протестанттық көзқарас бойынша, әрбір адам күнәлі, ал Құдайдың кеңшілігімен құтқарылады, тек өзінің істерінің арқасында емес, тозаққа тағайындалған жазадан босатылады.
Кешірім
Яһуди дінінде, кешірім алу үшін адам, өзі зиян келтіргендерге баруы тиіс. Бұл, яһуди дінінде адамның басқа адамдарға жасаған қателіктері үшін Құдайдан кешірім сұрамайтындығын білдіреді. Сондай-ақ, егер құрбан болған адам, қылмыскерді өлімінен бұрын кешірмесе, яһуди дінінде кісі өлтіру кешірілмейді және олар Құдай алдында жауап беруге тиіс. Алайда, құрбан болғандардың туыстары мен достары, оларды қайғыға ұшыратқан кісі өлтірушіні кешіре алады. Осылайша, басқаларды кешірудің "сыйапаты" – Құдайдың басқаларға жасаған қателіктері үшін кешірім беруі емес, керісінше, сол адамнан кешірім алуға көмектесу болып табылады. Бірлескен еврей қауымдастығының бас раввині, сэр Джонатан Сакс былай деді: "Құдай кешіреді, ал адамдар кешірмейді деу дұрыс емес. Керісінше, Құдайға қарсы жасалған күнәларды тек Құдай ғана кешіре алады, сол сияқты адамға қарсы жасалған күнәларды тек адамдар ғана кешіре алады деп сенеміз".
Үкім
Христиан діні мен яһуди дінінің екеуі де бір түрлі сот-дінге сенеді. Көптеген христиандар (Толық претеризмнен басқа) Исаның болашақтағы екінші келуіне сенеді, ол өлгендердің қайта тірілуі мен Соңғы Сотты қамтиды. Исаны жеке құтқарушысы ретінде қабылдағандар құтқарылып, Құдайдың алдында Көк Патшалығында өмір сүреді, ал Исаны құтқарушысы ретінде қабылдамағандар от көліне тасталады (мәңгілік азапқа, шектеулі азапқа немесе толығымен жойылған күйге түседі), мысалы, "Қойлар мен ешкілер" туралы айтуда. Яһудилердің діни рәсімдерінде маңызды дұғалар оқылады және "өмір кітабына" жазылу туралы айтылады, бұл Құдайдың әрбір адамды тіпті өлімнен кейін де жыл сайын бағалайтынын көрсетеді. Бұл жылдық сот процесі Рош Хашанамен басталып, Йом Кипурмен аяқталады. Сонымен қатар, Құдай адамның күнделікті іс-әрекеттерін күн сайын бағалайды. Мәсіхтің келуі күтілген кезде Құдай елдерді Израильді тұтқындық кезінде қудалағаны үшін соттайды. Кейіннен Құдай яһудилерді де Таурат заңын сақтағаны үшін соттайды.
Католиктік көзқарастар
Католик діні Extra Ecclesiam Nulla Salus ("Шіркеуден тыс жерде құтқарылу жоқ") қағидасын үйретеді, оны кейбір адамдар, мысалы, әйгілі Леонард Фини, құтқарылуды тек католиктерге ғана шектеу деп түсіндірді. Сонымен қатар, ол шіркеудің ресми мүшесі емес адамдардың да құтқарылуға қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығармайды. Соңғы кезде бұл ілім, ең алдымен, ІІ Ватикан кеңесінің Unitatis Redintegratio (1964), Lumen gentium (1964), Nostra aetate (1965) құжаттарында, Папа Иоанн Павел II-нің Ut unum sint (1995) жолдамасында және 2000 жылы Діни доктрина жөніндегі Конгрегацияның Dominus Iesus құжатында көрініс берді. Соңғы құжат христиан емес адамдардың католиктерге қарағанда "өте нашар жағдайда" екенін айтады, бірақ сонымен қатар: "Шіркеудің ресми және көрінетін мүшесі емес адамдар үшін Мәсіхте құтқарылу, олармен құпия байланыста болғанымен, оларды шіркеудің ресми бөлігі етпейді, бірақ оларды рухани және материалдық жағдайларына сәйкес жарықтандырады" деп қосады. 2000 жылдың 2 қазанында Папа Иоанн Павел II бұл құжаттың христиан емес адамдарға құтқарылудан бас тартпайтынын, керісінше, оның түпкі көзінің Мәсіхте екенін, онда адам мен Құдай бірігеді, деп атап өтті. 6 желтоқсанда Папа басқа діндердің жатқандарына құтқарылудың қол жетімді екендігі туралы шіркеудің дәстүрлі ұстанымын сақтауды жалғастыратынын мәлімдеді: "Ізгі хабар бізге, "Бақыттылар" сөзіне сәйкес өмір сүретіндер – рухымен кедей, жүрегі таза, өмірдің қиындықтарын сүйіспеншілікпен көтеретіндер – Құдайдың патшалығына кіретінін үйретеді". Ол былай деді: "Құдайды шын ниетпен іздейтін барлық адамдар, Мәсіхті және оның шіркеуін білмейтіндер де, Құдайдың рақымымен осы Патшалықты құруға өз үлесін қосады". 2002 жылдың 13 тамызында американдық католик епископтары реформалық және консервативті иудаизмнің басшыларымен бірлесіп "Союз және миссия туралы ойлар" деген бірлескен мәлімдеме жасады. Бұл құжатта: "Яһудилердің Құдаймен құтқарушы келісім шарттары бар" және "Яһудилер де Құдайдың Патшалығына әлемді дайындауға шақырылған" делінген. Дегенмен, көптеген христиан діндері әлі де "сенбеген" яһудилерге үгіл жасауды өздерінің міндеті деп санайды. 2015 жылдың желтоқсан айында Ватикан 10 000 сөзден тұратын құжатты жариялады, онда басқа нәрселермен қатар, яһудилерді құтқару үшін дінге өтудің қажеті жоқ екені және католиктердің антисемитизмге қарсы күресте яһудилермен бірлесіп жұмыс істеуі керек екені айтылды.
Шығыс православие көзқарасы
Шығыс православиелік христиандық өкініш немесе метанояны тұрмыстың жалғасы ретінде қарайды, ол ой-өріс, сенім және амалдардағы үнемі жақсаруды қамтиды. Яһудилер, мұсылмандар және басқа да христиан емес діндердің құтқарылуына қатысты православие дәстүрлі түрде құтқарылудың тек шіркеу ішінде ғана мүмкін екенін үйретеді. Православие басқа діндерде де шындықтар бар екенін мойындайды, олар христиандықпен үйлесетін дәрежеде. Құдай жақсы, әділ және мейірімді деп есептеледі; Евангелие туралы хабарды естімеген немесе оны адастар бұрмалап үйреткен адамды жазалау әділ болмайды. Сондықтан, олардың саналы түрде шешім қабылдауға мүмкіндіктері болуы керек. Соңында, Құдайды қабылдаудан бас тартатындар өздерін-өздеріне кінә тағып, өмірдің бастау көзінен – Махаббаттан өзін-өзі уақтап алады. Осылайша, яһудилер, мұсылмандар және басқа да діндердің өкілдері соңғы жарықта христиандыққа келуі күтіледі.
Прозелитизм
Яһуди діні прозелиттік дін емес. Православтық яһудилік яһуди дініне өтуді және яһуди болуды қасақана қиындатады, сондай-ақ бірнеше жыл бойы өмір салты, оқу, ізгілік және мінез-құлық салаларында айтарлықтай және толық уақыт жұмсауды талап етеді. Соңғы шешім әсте жоспарланған нәтиже емес. Адам яһудиге үйлену арқылы, немесе синагогқа қосылу арқылы, немесе қоғам мен дінге қатысудың кез келген деңгейімен яһуди бола алмайды, тек осы мақсатқа бағытталған, жылдар бойы жүргізілетін қарқынды, ресми және бақыланатын жұмыс арқылы ғана мүмкін. Яһуди дінінің кейбір либералды бағыттары бұл процесті біршама жеңілдеткен, бірақ ол әлі де кең таралған емес. Бұрынғы ғалымдар яһуди дінінің миссионерлік құлшынысқа ие екенін түсінген, бірақ қазіргі ғалымдар бұл көбінесе «жаңа мүшелерге ашықтық» болғанын айтады, белсенді түрде дінге өтуге шақыру емес. Яһудилер Құдайға жақындасу үшін яһуди болудың қажеті жоқ деп санайды, сондықтан яһуди емес адамдарды өз діндеріне айналдыру үшін ешқандай діни қысым көрсетілмейді. Шындығында, ғалымдар яһудилердің дінге өтуі туралы дәстүрлі пікірлерді қайта қарастырып, жаңа түсініктер ұсынды. Макнайт пен Гудман нақты айтқандай, пассивті түрде жаңа мүшелерді қабылдау немесе қызығушылық танытқан бұрынғы дін өкілдерін қабылдау мен яһуди емес әлемді яһудилікке айналдыруға бағытталған белсенді ниет арасында айырмашылық жасау керек. Хасидтік яһудиліктің Хабад-Любавич тармағы бұл прозелиттік емес стандарттан ерекшеленеді, өйткені соңғы онжылдықтарда христиандыққа балама ретінде басқа ұлттарға Ной заңдарын белсенді түрде насихатап келеді. Керісінше, христиандық нақты миссионерлік дін. Иса Мәсіх өзінің жақтастарына: «Сендер барып, барлық елдерді оқушыларым етіңдер» деп бұйрық берген. Тарихта миссионерлік сипаттағы әрекеттер сирек жағдайларда өлім жазасы немесе жаппай қуғын-сүргін арқылы мәжбүрлі түрде дінге өтуге әкелген.
Яһудилердің христиан дінін жалпы көруі
Көптеген яһудилер Исаны Мұса заңындағы пайғамбарлардың талаптары орындалмаған, Мәсіх болуға талаптанған яһудилердің тізімінен бірі деп қарастырады. Басқалары Исаны басқа ұлттармен жұмыс істеген ұстаз ретінде көреді және яһудилерге ұнамайтын мессиандық талаптарды оның кейінгі ізбасарларына жатқызады. Иса мен оның ізбасарларының атынан яһудилерге көптеген физикалық және рухани зорлық-зомбылық жасалғандықтан, сондай-ақ евангелизм көп шіркеулердің қызметінің маңызды бөлігі болғандықтан, көптеген яһудилер Иса туралы әңгімелесуден ұялады және оны жеке тұлға ретінде қарастырмайды. "Яһудилер Иса туралы не ойлайды?" деген сұраққа философ Милтон Штайнберг: "Яһудилер үшін Иса тек қана ұстаз ретінде қабылдануы мүмкін" дейді. Штайнберг: "Иса тек бірнеше жағдайда ғана дәстүрден ауытқыды, ал яһудилер оның барлық жағдайда қателік жасағанын сенеді" деп қорытындылайды. Яһуди діні Құдайдың ешқандай адамның құрбандығын қаламауын білдіреді. Бұл яһуди дәстүріндегі Исақтың байланысы туралы оқиғада айқын көрінеді. Яһудилердің түсіндіруінше, бұл Торадағы Құдайдың Ыбырайымның сенімін және ынтасын сынағысы келген оқиға, ал Исақ ешқашан құрбандыққа шалынбауы тиіс еді. Осылайша, яһуди діні кез келген адамның басқа біреудің күнәсі үшін өлуі мүмкін немесе керек деген пікірді жоққа шығарады. Яһуди діні болашақ өмірге үміттенуден гөрі, Құдайдың еркі бойынша әлемде қасиетті өмірді қалай сүруді түсінудің практикалық мәселелеріне көбірек мән береді. Яһуди діні христиандық тозақ тұжырымына сенбейді, бірақ өмірден кейінгі жаза кезеңіне (яғни Геенна, бұл термин Жаңа өсиетте де кездеседі және тозақ деп аударылады) және Жұмаққа (Ган-Еден) ие, бірақ дін оларды басты назарға алмайды. Яһуди діні Исаға табынуды көпқұдайлық деп санайды және Троицаны күрделі бірқұдайлық ретінде түсіндіруге тырысатын христиандық әрекеттерді қабылдамайды. Христиандық мерекелердің яһуди дінінде діни маңызы жоқ және олар тойланбайды, бірақ кейбір батыстық дінсіз яһудилер Рождествоны дінсіз мереке ретінде қабылдайды.
Иудаизмге қатысты жалпы христиандық көзқарастар
Христиандар христиан дінінің яһудизмнің толықтығы және оның жалғасы екеніне сенеді, оның көптеген ілімдері мен амалдары, соның ішінде монотеизм, Мессияға сенім және дұға, діни мәтіндерді оқу сияқты құлшылық түрлерін сақтайды. Христиандар яһудилердің күнәларын өтеу үшін қан құрбандығын қажет еткенін, ал Екінші ғибадатхана қирағаннан кейін олар одан бас тартқанын айтады. Көптеген христиандар Мұса заңын қажетті кезең деп есептейді, бірақ Исаның айқышқа шалынуынан кейін, азаматтық және рәсімдік заңдар Жаңа Келісіммен алмастырылды. Кейбір христиандар Жаңа Келісім теологиясын ұстанады, ол оның Жаңа Келісімінің келуімен яһудилер Мұса заңымен байланыстырылған құдайылықтан бас тартқанын айтады. Бұл көзқарас басқа христиандар тарапынан жұмсатылды немесе күмәндандырылды, олар яһудилердің Ыбырайымдық келісімде ерекше мәртебеге ие екенін мойындайды. Жаңа Келісім теологиясы екі келісім теологиясына қарсы келеді. Яһуди халқының Құдайға жақын екенін сезінетін кейбір христиандар, олардың "аналық" діні – яһудизмді құрметтеу үшін немесе христиандық тамырларына оралу үшін олардың сенімдеріне еврейлік түсініктерді немесе көзқарастарды енгізуге тырысады. Иудаизмнің кейбір аспектілерін қабылдаған христиандар кейде басқа христиандар тарапынан "Киелі кітаптағы яһудишілдер" деп айыпталады, себебі олар көптеген қазіргі христиандар қабылдамайтын Мұсаның заңдарын сақтауға мәжбүрлейді. Коммунельдік теология (КТ) яһуди-христиандық шиеленістердің Иерусалимнің құлауымен және одан кейінгі яһуди көтерілісімен күшейгенін көрсетеді. Нәтижесінде, Рим мен Константинопольде қалыптасқан ерте христиандық теологияға антисемиттік көзқарастар енгізілді, оларды протестанттық реформаторлар қабылдады. 1830 жылдары Джон Дарби ұсынған Диспенсация теологиясы "Құдай Өзінің білген халқын тастаған жоқ" дейді. Алайда, диспенсационализм Құдайдың Израильмен ерекше қарым-қатынасы шіркеу дәуірімен үзілгенін айтады. Ал, Коммунельдік теология Құдайдың "даладағы қауымының" үзділігін мойындайды, ол қазіргі уақытта яһудилер (Иудея үйі) және халықтардан (ұлттардан) тұрады, олардың арасында тарихи түрде шашырап кеткен Солтүстік патшалығы (Израиль үйі) бар. Коммунельдік теология яһудилерді олар сенбесе де Израильдің қауымдастығының құрамына кіретінін, бірақ олардың сенімсіздігінде құтқарылмағанын көрсетеді. Бұл Алғашқы өнім мейрамында басталған үдеріс. "Бір жаңа адам" оның айқышқа шалыну арқылы яһудилер мен "сендер, ұлттар" арасындағы бейбітшілік арқылы жаратылады. Бұл Езекиелдің екі таяғының біріктірілуімен, Израильдің екі үйі Дәуіттің патшалығы астында біріккенде толыққанды болады.
Яһуди мәсіхшілері
Кейбір ғалымдар еврей-христиан және раввиндік қозғалыстардың біздің заманымыздың екінші ғасырының ортасынан соңына дейін, төртінші ғасырына дейін үздіксіз өзара әрекеттесуінің куәліктерін тапты. Ерекше маңызға ие – Исаның інісі Жақып, ол 62 жылы қаза болғанға дейін Иерусалимдегі христиан қауымының жетекшісі болды. Ол яһуди ретінде ізгіліктерімен танымал болды және Пауылмен диалог жүргізе отырып, яһуди мәсіхшілері мен басқа ұлттан келгендер арасындағы қарым-қатынастың негізін қалады. Оған сенім іс-қимылдармен көрініс табуы керектігін баса көрсететін хат жазылған. Осы делдал тұлғаны назардан тыс қалдыру жиі христиан-яһуди қарым-қатынасына зиян келтіреді. Қазіргі ғалымдар Исаның алғашқы ізбасарларын қалай атау керектігі туралы пікірталас жүргізуде. Көптеген ғалымдар «яһуди мәсіхшілері» терминінің тарихи дұрыс еместігіне сендіреді, себебі христиандықтың пайда болу мерзімі туралы бірлік жоқ. «Христиандық» және «иудаизм» ұғымдарын өздігінен түсіндіруге болады, өйткені бұл өзгеріп отыратын және көп түрлі дәстүрлер. Әрине, алғашқы мәсіхшілер бір дінді екіншісімен алмастырып жатқандарына сенбеген, себебі олар Исаның қайта тірілуінің яһуди болжамдарын орындағанына және Саулдың (Тарсулық Пауылдың) басқа ұлттарға уағыздау миссиясының екінші дәрежелі екеніне сенген. Кейбір қазіргі ғалымдар «Исаға сенген яһудилер» және «Исаның яһуди ізбасарлары» деген атаулар бастапқы контексті жақсырақ көрсетеді деп санайды.
Иерусалим мен Рим арасында
2017 жылдың 31 тамызында Еуропалық раввиндер конференциясының, Америка раввиндер кеңесінің және Израильдің Бас раввинат комиссиясының өкілдері "Иерусалим мен Рим арасында" деген тақырыптағы мәлімдемені жасап, Ватиканға ұсынды. Бұл құжат Ватиканның Екінші соборының Nostra Aetate декларациясына ерекше құрмет көрсетеді, оның төртінші тарауы – Ватиканның еврей әлемімен диалогының "Магна Хартасы" болып табылады. "Иерусалим мен Рим арасындағы" мәлімдеме екі діни дәстүр арасындағы теологиялық айырмашылықтарды жасырмайды, алайда қазіргі және болашақ уақытта тығыз ынтымақтастық орнатуға деген қатыгез ниеттерін білдіреді.