Кіріспе

кейбір христиан шіркеулері, христиандық топтар және қарапайым христиандар яһуди халқына және оған байланысты иудаизм дініне қарсы діни антисемитизмді білдіреді. Антисемиттік христиандық риторика және оның нәтижесінде яһудилерге деген жеккөрушілік христиандықтың алғашқы жылдарында пайда болды және яһудилерге қарсы бұрынғы діни көзқарастардан туындады, олар Назареттік Исаның өліміне яһудилер кінәлі деген сеніммен күшейтілді. Христиандар келесі ғасырларда яһудилерге қарсы шараларды күшейтіп келді, оның ішінде жазалау, қорлау, мүліктен айыру, зорлық-зомбылық және кісі өлтіру – бұл шаралар Холокостқа әкеп соқты. Екі мың жыл бойы бұл көзқарастар христиандық уағыздар, өнер және халықтық ілімдерде нығайтылды, олардың барлығы яһудилерді жек көруді білдіреді, сондай-ақ яһудилерді қорлауға және қаралауға бағытталған заңдар да қолданылды. Қазіргі антисемитизм көбінесе яһудилерге нәсілдік жеккөрушілік ретінде сипатталады, ал оның ең соңғы көрінісі 18-ғасырлық нәсілдік теорияларға негізделген. Антииудаизм иудаизм дініне деген қарсылықта жатыр; Батыс христиандығында антииудаизм 12-ғасырда антисемитизммен бірікті. Холокост көптеген христиандарды христиандық теологиясы мен практикасының антииудаизм мен антисемитизмде атқарған және әлі де атқарып жатқан рөлі туралы ойлануға мәжбүр етті.

Христиан діні мен иудаизмнің арасындағы алғашқы айырмашылықтар

Рим империясы ішінде христиандық пен иудаизмнің құқықтық мәртебесі әртүрлі болды: иудаизмнің практикасы яһуди халқы мен яһуди дініне өткендермен ғана шектелгендіктен, оның жақтастары әдетте Рим императорлық культінің басқа діндердің жақтастарына жүктеген міндеттерден босатылды. Юлий Цезарь тұсынан бастап иудаизм «заңды дін» мәртебесіне ие болды, бірақ Тиберийдің 19 жылы яһудилерді әскерге шақырып, елден қууы, содан кейін Клавдийдің Римнен яһудилерді қууы сияқты, кейде қуғын-сүргіндер де орын алды. Дегенмен, христиандық бір ғана халыққа шектелмеді, ал яһуди христиандары синагогтан қуылғандықтан (Қамния кеңесін қараңыз), иудаизмге берілген қорғау мәртебесінен де айырылды, тіпті бұл қорғаудың шектеулері болғанымен де (Тит Флавий Клеменс (консул), Рабби Акива және Он шейіт). Нерон тұсынан бастап, Тацит айтуынша, Римдегі Ұлы өртке христиандарды кінәлі деп айыптағаннан бастап, христиандық қылмыстық қудалауға ұшырады және христиандар жиі қуғынға түсті, бірақ қуғынның сипаты аймаққа қарай өзгеше болды. Иудаизм де яһуди-рим соғыстарынан зардап шекті, және осы соғыстардың салдары Он шейіттің мұрасында сақталған. Робин Лейн Фокс кейінгі жаулықтың көп бөлігінің бастауын осы ерте қуғын кезеңіне жатқызады, онда рим билігі күдікті христиандардың дінін сынап, оларды құдайға айналған императорға құрмет көрсетуге мәжбүрледі. Яһудилер Fiscus Judaicus салығын төлесе, бұл талаптан босатылды, ал христиандар (көпшілігі немесе басым бөлігі яһуди тегінен) өздерін яһуди деп айтып, салық төлеуден бас тартты. Бұл туралы жергілікті яһуди билігі растауы керек еді, олар көбінесе христиандарды өздерінің тегінен санамай, оларды өлімге дейін жеткізді. Біркат хаМиним Рим империясындағы христиандарды қудалауға яһудилер кінәлі деген айыптаманы қолдау үшін жиі келтірілді. 3 ғасырда христиандарды жүйелі түрде қудалау басталды және Константин христиан дінін қабылдағанға дейін жалғасты. 390 жылы Феодосий I христиандықты Рим империясының мемлекеттік діні деп жариялады. Пган культтері мен манихейлік дін қудаланғанымен, иудаизм «заңды дін» мәртебесін сақтап қалды, бірақ яһудилерге қарсы зорлық-зомбылық әлі де орын алды. 5 ғасырда яһудилердің Рим империясындағы құқықтық жағдайы нашарлайтын шаралар қабылданды.

Иса Мәсіх

Иудаизмде Иса Мәсіх ретінде танылмаған, христиандар бұл оның қабылданбағанын, сәтсіз яһуди Мәсіх талапкері және жалған пайғамбар ретінде түсіндірді. Яһудилер дәстүрлі түрде Мәсіх әлі келмегенін және Мәсіхтік дәуір әлі басталмағанын сендіретіндіктен, Исаны Мәсіх немесе құдай ретінде толығымен қабылдамау яһудилікте басты мәселе болған емес. Дегенмен, Иерусалимдегі алғашқы "христиандық" қауымның құрамы негізінен яһудилерден тұрғанын атап өту қызықты, бұл ерте христиандық қауым (б.з. 40-60 жылдары) Исаға сенуге және оған құлшылық етуге шешім қабылдаған шамамен 1000 яһудиден құралған.

Парызшылдарды сынға алу

Жаңа Келісімнің көптеген үзінділері екінші ғибадатхана дәуірінде (б.з.д. 516–70 ж.) яһуди әлеуметтік қозғалысы және ой-пікір мектебі болған парызшыларды сынап көрсетіледі, және осы үзінділер христиандардың яһудилерге деген көзқарасын қалыптастырғаны айтылады. Дегенмен, Киелі кітаптың көптеген үзінділері сияқты, оларды да әртүрлі тәсілмен түсіндіруге болады. Қазіргі таңдағы Басты ағымдағы Талмудтық раввиндік яһудилік, Иса жиі сынаған парызшылық дәстүрінен тікелей туындайды. Исаның өмірінде және оның өлім жазасына кесілген кезде, парызшылар саддукейлер, зелоттар және ессейлер сияқты бірнеше яһуди топтарының бірі ғана болды, олардың көпшілігі осы кезеңнен кейін көп ұзамай жойылды. Харви Фолк және Хайам Маккоби сияқты яһуди ғалымдары Исаның өзінің парызшы болғанын ұсынды. Мысалы, Таудағы уағызында Иса: «Паризшылар Мұсаның орнында отырады, сондықтан олардың айтқанын істеңдер» дейді. Иса мен оның шәкірттерінің белгілі бір парызшылдар тобына қарсы айтқандары және олардың жеңілтек екенін санағандары, сол кездегі яһудилер арасындағы және яһудиліктің ішкі дау-жанжалдарының мысалы болды (мысалы, Хиллель мен Шаммайды қараңыз).

Жаңа Келісімдегі антисемитизм туралы соңғы зерттеулер

Профессор Лилиан К. Фрейдман, "Антисемитизм в Новом Завете" (Америка университетінің баспасы, 1994 ж.) кітабының авторы, Жаңа Келісімде яһудилердің сипаттамалары туралы толық зерттеу жариялады, сондай-ақ осындай өлеңдердің христиан қауымына тарих бойы тигізген әсерін қарастырды. Осындай өлеңдерді христиан және яһуди ғалымдары зерттеді, олардың ішінде профессорлар Кларк Уильямсон (Христиандық теологиялық семинариясы), Хайам Маккоби (Лео Бэк институты), Норман А. Бек (Техас лютеран колледжі) және Майкл Беренбаум (Джорджтаун университеті) бар. Көптеген раввиндер осы өлеңдерді антисемиттік деп санайды, ал Америка мен Еуропадағы көптеген христиан ғалымдары да осы қорытындыға келді. Мысал ретінде Джон Доминик Кроссанның 1995 жылы жарық көрген "Исаны кім өлтірді?" кітабын айтуға болады, онда Исаның өлімі туралы жазбалардағы антисемитизмнің тамыры ашылады. Кейбір библиялық ғалымдар да антисемиттік көзқарастарды ұстанады деп айыпталды. Брюс Малина, "Контекст тобының" негізін қалаушы мүшесі, қазіргі израильдіктердің семит тегін жоққа шығаруы үшін сынға ұшырады, осыдан кейін ол бұл мәселені бірінші ғасырдың мәдени антропологиясы бойынша жұмысына байланыстырды.

Яһудилердің құдайшылдығы

Яһудилердің құдай өлтірушілігі – яһудилердің осы күнге дейін Исаны өлтіруге ұжымдық жауапты болып қалатындығына сенім, сондай-ақ "қанды қарғыс" деп те аталады. Бұл айыптаудың негізі Матай ішіндегі жазбалардың (27:24–25) мәтінінен алынған, онда яһудилердің көпшілігі Пилатқа өздерінің және балаларының Исаның өліміне жауапты болатынын айтқан. Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуінің көпшілігі яһудилердің құдай өлтірушілігіне сенеді, ал бірнеше христиан дінбасы оны жоққа шығарды.

Чиркінің әулеттері

Пауылдың қайтысынан кейін христиандық жеке дін ретінде қалыптасты, ал Пауылдық христиандық христиандықтың басым түріне айналды, әсіресе Пауыл, Жақып және басқа апостолдар талаптардың ұсынылған келісімге келген жиынтығында келіскеннен кейін. Кейбір христиандар еврей заңдарының белгілі бір ережелерін сақтауды жалғастырды, бірақ олардың саны аз болды және шіркеу оларды еретиктер деп санады. Мысалы, эбиониттер Исаның құдайдан туғанын, оның денелі тірілісін және кейін Жаңа Өсиет деп қабылданған көптеген кітаптарды мойындамаған секілді. Мысалы, Эфиопия Православие шынжырлама күндер сияқты Ескі Өсиет дәстүрлерін сақтауды жалғастыруда. IV ғасырдың соңында шіркеу әкесі Иоанн Златоуст әлі де кейбір христиандар еврей синагогтарына баратынына шағымданды. Шіркеу әкелері еврейлерді және иудаизмді ересь деп жариялады және Израиль халқын "Құдайдан тыс" (extra Deum) деп мәлімдеді.

Антиохиялық Петір

Антиохиялық Петір діни суреттерге құрмет көрсетуден бас тартқан христиандарды "жүдей ойлы" дей отырып сипаттады.

Синопалық Маркион

Біздің заманымыздың екінші ғасырының басында Синопалық Маркион (85 – 160 жж.) еврей Құдайы христиан Құдайынан өзгеше және төмен тұрған Құдай екенін жариялады, сондай-ақ еврей жазбаларын одан кем Құдайдың туындысы деп санады. Ол еврей тілін оқыған, Рабби Хиллель кішімен кездескен, еврей ғалымдарымен кеңесіп, пікір таластырған және Александриялық Филонның аллегориялық түсіндірмелерімен әсерленген болатын.

Гиппонийлік Августин

Патристік дәуірдегі Августин сияқты патристік епископтар яһудилерді Мәсіхті өлтіргендерінің мәңгілік еске түсірілімі үшін тірі қалдырып, азаптау керек деді. Миландық Амвросий сияқты, оның да еврейге қарсы көзқарасы бар болатын, ол яһудилерді тозаққа лайықтардың ерекше тобы деп санады. "Куәгер халық" ретінде, ол яһудилердің құдайға қарсы ісі мен яһудилерді католиктерге тәуелді етуі үшін жамағаттық жазалауды қасиетті санады: "Тән өлімімен емес, нәпсілі яһудилердің бұзық руы жойылсын. Оларды шашыратып, күштерін жойып, құлатыңыз, Раббым!" Августин яһудилерді "жақсы көремін" деді, бірақ оларды христиандыққа айналдыру мақсатында. Кейде ол барлық яһудилерді Яһуда Искариоттың зұлымдығымен теңестіріп, "Шіркеуден тыс құтқарылу жоқ" доктринасын (Киприанмен бірге) дамытты.

Иоанн Златоуст

Иоанн Златоуст және басқа да шіркеу әкелері айыптауда одан да әрі барып, оларды қатты сынады; католик редакторы Пол Харкинс жазғандай, Иоанн Златоусттың яһудилерге қарсы теологиясы "қазіргі таңда қолдануға болмайды. Оның бұл объективті түрде христиандық емес әрекеттері кешірілмейді, тіпті ол өз заманының өнімі болса да". Иоанн Златоуст, көптеген шіркеу әкелері сияқты, барлық яһудилердің күнәлары ортақ және шексіз деп санады; Златоуст үшін оның яһуди көршілері барлық бұрынғы яһудилердің барлық қылмыстарының ұжымдық бейнесі болды. Барлық шіркеу әкелері Жаңа Өсиеттегі Исаның айқышқа шегеленуіне қатысты мәтіндерді өз замандағы барлық яһудилерге қатысты қолданды, яһудилерді ең зұлым күш деп есептеді. Алайда, Златоуст одан да әрі барып, яһудилер адам түрінде келген христиан Құдайын, Мәсіхті қабылдамағандықтары үшін өлтірілуге лайық екенін айтты: "сойылуға дайын болды". Жаңа Өсиеттен үзінді келтіріп, Исаның: "Менің патшалығымды қаламаған жауларымды осында әкеліп, менің көз алдымда қырып тастаңдар!" – деген сөздерін яһудилер туралы айтқандығын мәлімдеді.

Орта ғасырлар

Бернард Клерволық былай деді: "Біз үшін яһудилер – Киелі кітаптың тірі сөзі, себебі олар Иеміздің қиналыстарын еске түсіреді. Оларды қудалауға, өлтіруге немесе тіпті қорқытып қашыруға болмайды." Анна Сапир Абулафияның сөзінше, көптеген ғалымдар латын христиандығында яһудилер мен христиандардың 13 ғасырға дейін салыстырмалы түрде бейбіт өмір сүргеніне келіседі. Орта ғасырлық Еуропада яһудилерге көптеген заңдық шектеулер мен тыйымдар салынды. Яһудилер көптеген кәсіптерден шеттетілді, олардың орны мен уақыты әртүрлі болды және оларға яһуди емес адамдардың түрлі мүдделерінің ықпалы тиді. Көбінесе яһудилерге ақша беру және саудадан басқа кәсіптерге тыйым салынды, тіпті кейде оларға да рұқсат берілмеді. Яһудилердің ақша берумен байланысы тарихта олардың ашкөздікке бейім және капитализмді дамытушы деген стереотиптің қалыптасуына әкелді. Орта ғасырдың соңында, белгілі бір жерлерде тұруға рұқсат етілген яһудилердің саны шектелді; олар геттоларда шоғырландырылды, сондай-ақ жер меншігіне ие болуға рұқсат берілмеді; өздерінің емес, басқа қалаларға немесе аудандарға кірген сайын кемсітушілік салық төлеуге мәжбүр болды. Кейбір жерлерде яһуди куәгерлерінен талап етілетін ант түрі, қызық немесе қорлау формаларын алды, мысалы, 13 ғасырлық Швабия заңдарында яһудиден шошқаның немесе қанды қошқардың терісіне тұру талап етілді. 1215 жылы өткен Төртінші Латеран кеңесі яһудилердің яһуди екенін анықтайтын белгілі бір киім киюі керек деп жариялаған алғашқы кеңес болды (сол талап мұсылмандарға да қойылды). Көптеген жағдайларда яһудилер христиан балаларының қанын ішіп, христиандық Евхаристиясын мазақтап, қанға қастандық жасады деп айыпталды.

Қуғын-сүргін және қуғын-сүргін

Орта ғасырлардағы Еуропада яһудилерді қудалау және ресми түрде елден қуу жиі кездесе берді, бірақ бұл діни немесе этникалық екендігіне қарамастан, басқа азшылық топтарына да қатысты. 1096 жылы Германиядағы Рейнландтағы қырғын кезінде, Бірінші крест жорығына дайындық барысында, крестшілердің Шығысқа жол тартқанда, қудалаудың қатты өршуі болды. Жергілікті билеушілер мен қалалық кеңестер қалалардан көптеген яһудилерді қуғынға салды. Германияда Киелі Рим императоры көбінесе қуғынды, экономикалық себептермен тоқтатуға тырысты, бірақ көбінесе көп әсер ете алмады. 1290 жылы король Эдуард I өсімқорлық және династияға адалдықты бұзу айыбымен Англиядан барлық яһудилерді қуды (олардың ең байларының 3000-ға жуығын құтқару үшін алым төлегеннен кейін). 1306 жылы Францияда қуғын толқыны болды, ал көптеген христиандар еврейлерді оба ауруына немесе оны таратуға кінәлады, нәтижесінде "Қара өлім" кезінде еврейлерге қарсы қудалау күш алды. 1519 жылы император Максимилиан I-нің жақындағы қазасынан пайдаланып, Регенсбург императорлық қаласы 500 яһудиді қуды. "Ресми түрде, ортағасырлық католик шіркеуі ешқашан барлық яһудилерді христиандық әлемнен қууды қолдаған емес, немесе Августиннің яһуди куәлігі туралы ілімін жоққа шығарған жоқ. Дегенмен, кейінгі ортағасырлық христиандық әлем оның бұйрықтарын жиі елемейтін".

Испаниядан яһудилерді қуып шығару

Еврейлердің ең ірі қуғын-сүргіні Реконкистадан, яғни Испанияның қайта бірігуінен кейін болды, және бұл Гранада шартында (1491) олардың діни құқықтарын қорғауға берілген уәдеге қарамастан, дінін өзгертпеген мұсылмандардың қуғын-сүргініне ұшырауына себеп болды. 1492 жылдың 31 наурызында Испания патшалары Фердинанд II Арагондық және Изабелла I Кастилиялық, бірнеше айдан кейін, 1492 жылы Христофор Колумбтың Жаңа дүниеге жасаған саяқатын қаржылаған, өз территорияларындағы барлық еврейлердің христиан дініне өтуі немесе елден кетуі керек екенін жариялады. Кейбіреулері христиан дініне ауысты, ал көптегендері Португалияға, Францияға, Италияға (соның ішінде Папа мемлекеттеріне), Нидерландыға, Польшаға, Осман империясына және Солтүстік Африкаға кетті. Португалияға қашқандардың көпшілігі 1497 жылы король Мануэль тарапынан қуылды немесе күштеп дін өзгертпеу және қуғын-сүргіннен қашу үшін елді тастап кетті.

Қателікпен шектелу

14 шілдеде Папа Пауль IV «Cum nimis absurdum» атты паптық бұйрық шығарды, ол еврей қауымының барлық құқықтарын жойып, Папа мемлекеттеріндегі яһудилерге діни және экономикалық шектеулер енгізді, яһудилерге қарсы заңнаманы қайта жаңартып, оларды түрлі қаралауларға және жеке бостандықтарына шектеулерге ұшыратты. Бұл бұйрық Рим геттосын құрды және Римдегі яһудилерді – олар христиандық дәуірінен бұрыннан қалыптасқан қауым болып келген және сол кезде шамамен 2000 адамды құраған – сол геттода тұруға міндеттеді. Гетто – үш қақпасы бар, түнде жабылатын қоршалған аудан болатын. Сондай-ақ, яһудилер әр қалада тек бір ғибадатханада ғана жиналуға рұқсат етілді. Пауыл IV-тің ізбасары Папа Пий IV Италияның көптеген қалаларында басқа да геттолар құруды жүзеге асырды, ал оның ізбасары Папа Пий V оларды көршілес мемлекеттерге де ұсынды.

Протестанттық реформация

Мартин Лютер бастапқыда яһудилерге жақындық танытты, католик дінінің "жамандықтары" олардың христиандыққа өтуіне кедергі келтірді деп сенді. Оның өзінің түсінігіндегі христиандыққа өтуге шақырулары сәтсіз аяқталған соң, ол оларға қарсы жаулық таныта бастады. "Яһудилер және олардың жалғандары" атты кітабында Лютер оларды "улы жануарлар, илан, жиренетін қоқыс, жара, кіршіксіз шайтандар" деп айыптады. Ол оларға қарсы қырғынды ұйымдастыру бойынша егжей-тегжейлі ұсыныстар жасап, олардың тұрақты қысымға ұшырауы мен қуғынға салынуын қалады. "Олардың үйлерін қиратып, жою керек, мал төбелеріне орналастыруға болады. Билік иелері олардың синагогтарын өртеп жіберсін, ал құтылып қалғандары құм мен лайға көмілсін. Оларды жұмысқа мәжбүрлеу керек, егер бұл көмектеспесе, оларды иттің орнына қуғынға салынуымыз керек, әйтпесе яһудилердің жалғандарынан құдайдың қаһарына ұшырап, мәңгілік жазаға ілігіп қалуымыз мүмкін". Бірде ол: "Біз оларды өлтірмегенімізге өкінеміз" деп жазды. Бұл сөздерді "заманауи антисемитизмнің алғашқы туындысы және Холокостқа қарай жасалған алып қадам" деп санауға болады. Көптеген адамдар Лютердің яһудилерге қатысты қатал пікірлерін ортағасырлық христиандық антисемитизмінің жалғасы деп есептейді. Алайда, өмірінің соңындағы уағызында Лютер былай деді: "Біз оларға христиандық махаббатпен қарап, олардың адасқандықтан құтылып, Иемізге иман келтірулері үшін дұға етейік", бірақ сонымен бірге олардың "жауымыз" екенін және егер олар өзгеруден бас тартса, "зорлық-зомбылыққа" барып, христиан имандыларын өлтіруге тырысатынын айтты.

18 ғасыр

Ресей Православ шіркеуінің яһудилерге қарсы діни ережелеріне сәйкес, Польшаның 18-шы ғасырда бөлінуі салдарынан Ресей тарихында алғаш рет көптеген яһуди тұратын жерлер Ресейдің құрамына кіргенімен, яһудилерге қатысты кемсітушілік саясаты күшейді.

19 ғасыр

19-шы ғасыр бойы және 20-шы ғасырға дейін Рим-католик шіркеуі антисемиттік элементтерді күшті түрде сақтап келді, антииудаизмді (діни негізде яһуди дініне қарсылықты) және нәсілдік антисемитизмді ажыратуға жасалған күшті әрекеттерге қарамастан. Браун университетінің тарихшысы Дэвид Керцер Ватикан мұрағатындағы материалдар негізінде жазылған "Папалар яһудилерге қарсы" атты кітабында, 19-шы және 20-шы ғасырдың басында Рим-католик шіркеуі "жақсы антисемитизм" мен "жаман антисемитизм" арасындағы айырманы қабылдағандығын айтады. "Жаман" түр яһудилерді тегіне байланысты жек көруді қанағаттандырды. Бұл христиандыққа қайшы деп есептелді, себебі христиандық үгіл этникалық шығуға қарамастан, барлық адамзатқа арналған; кез келген адам христиан бола алады. "Жақсы" түр яһудилердің газеттерді, банктерді және басқа да мекемелерді бақылауға, тек байлық жинауға ұмтылуына қатысты айыптауларды қамтыды. Көптеген католик епископтары осындай негізде яһудилерді сынаған мақалалар жазды және олар яһудилерге қарсы зұлымдыққа шақырып отыр деген айыптауларға жауап ретінде, антисемитизмнің "жаман" түрін айыптағанын еске салды. Керцердің зерттеуі сынсыз емес. Мысалы, еврей-христиан қарым-қатынастарын зерттеуші раввин Дэвид Г. Далин, Weekly Standard журналында Керцерді дәлелдерді таңдап пайдаланғаны үшін сынады.

Француз төңкерісіне қарсылық

Контрреволюциялық католиктік роялист Луи де Бональд француз революциясынан кейін еврейлердің азаттығын кері қайтаруды ашық түрде шақырған ең алғашқы тұлғалардың бірі болып табылады. Бональдтың еврейлерге жасаған шабуылдары Наполеонның Эльзас еврейлерінің азаматтық құқықтарын шектеу туралы шешіміне ықпал еткен болуы мүмкін. Бональдтың 1806 жылғы «Sur les juifs» мақаласы сол дәуірдегі ең уытты жазбалардың бірі болды және антилиберализмді, ауылдық қоғамды қорғауды, дәстүрлі христиандық антисемитизмді және еврейлерді банкирлер мен қаржы капиталымен байланыстыруды біріктіретін үлгі ұсынды, бұл өз кезегінде көптеген оңшыл реакционерлерге, мысалы, Роже Гугенот де Муссо, Шарль Моррас және Эдуар Дрюмон сияқтыларға, сондай-ақ Морис Баррес және Паоло Орано сияқты ұлтшылдарға, және Альфонс Туссенэль сияқты антисемиттік социалистерге әсер етті. Бональд сонымен қатар еврейлерді «сырттан келген» халық, «мемлекет ішіндегі мемлекет» деп жариялады және оларды оңай анықтау және кемсіту үшін ерекше белгі тағуға мәжбүр ету керек деді. Гугенот де Муссоның 1869 жылғы «Жүсіп, яһудилік және христиан халықтарының яһудиленуі» еңбегі «қазіргі антисемитизмнің Киелі кітабы» деп аталды және нацистік идеолог Альфред Розенберг оны неміс тіліне аударды. Рим папасы Пий VII (1800–1823) Наполеон еврейлерді азат еткеннен кейін Римдегі еврейлер геттосының қабырғаларын қайта салдырды, ал еврейлер 1870 жылы Папа мемлекетінің құлауына дейін геттода шектелді. Ресми католик ұйымдары, мысалы, иезуиттер, 1946 жылға дейін «еврей нәсілінен шыққандарды, егер олардың әкесі, әдесі және бабасы католик шіркеуіне жатса, қабылдамады».

20 ғасыр

Ресейде патшалық режим кезінде антисемитизм 20 ғасырдың басында күшейіп, құпия полиция Сион ақсақалдарының атақты хаттамаларын жасаған кезде ресми қолдау тапты. Бұл құжат еврей ақсақалдарының әлемдік үстемдікке қол жеткізу жоспарының көшірмесі деп есептелді. 1903 жылы Кишиневте болған еврейлерге қарсы зорлық-зомбылық 1905 жылғы революциядан кейін Қара жүздердің қызметімен жалғасты. 1913 жылы Бейлис соты Ресейде қанға басу туралы айыптауды қайта жаңғырту мүмкін екенін көрсетті. Протоколдарды француз тілінде жариялаған Эрнест Жуан сияқты католик жазушылары, оның "жарық, ұлт және дін тұрғысынан еврей адамзаттың жауына айналды" деген сөзі сияқты, нәсілдік және діни антисемитизмді үйлестірді. Рим папасы Пьос XI Жуанды "[еврей] жауымызбен күрескені үшін" мақтады және оны жоғары паптық лауазымға протонотарий-апостол ретінде тағайындады. Нацистер өз идеологиясының моральдық тұрғыдан дұрыс екенін дәлелдеу үшін Мартин Лютердің "Иудейлер және олардың өтіріктері" (1543) кітабын пайдаланды. Лютер тіпті христиан дініне қайта оралмаған яһудилерді өлтіруді қолдап, "оларды өлтірмегеніміз үшін кінәліміз" деп жазды. Архиепископ Роберт Ранси былай деді: "Христиандық антисемитизмдің ғасырлар бойғы тарихы болмаса, Гитлердің ыстық жеккөрушілігі осылай қызу болмас еді, себебі ғасырлар бойы христиандар яһудилерді Исаның өліміне жауапты деп санады. Бұрынғы Ұлы жұма күндері яһудилер құдайға қарсылық көрсету үшін "құтылу" іздейтін христиандар тобынан қорқып, есіктерін жауып, жасырынып жүретін. Христиан санасын ғасырлар бойы уламайтын болса, Холокост туралы ойлау мүмкін емес еді". Диссидент католик діни қызметкері Ханс Кюнг "нацистік антииудаизмді құдайсыз, антихристиандық қылмыскерлер жасады. Бірақ бұл екі мың жылдық "христиандық" антииудаизмнің тарихы болмаса мүмкін болмас еді" деп жазды. Тарихшылардың пікірінше, нацизм тұтастай алғанда христиан дінімен байланысты емес немесе оған қарсы болды, дегенмен Германия нацистік дәуірде көбінесе христиан ел болып қалды. 2000 жылы 220-дан астам раввиндер мен зиялылар еврей-христиан қарым-қатынасы туралы мәлімдеме ретінде "Дабру Эмет" құжатын жариялады. Бұл құжатта нацизм христиандық құбылыс емес екені айтылады. Ұзақ жылдар бойы христиандық антииудаизм мен яһудилерге қарсы зорлық-зомбылық болмаса, нацистік идеология қалыптаспайтын еді және жүзеге аспайтын еді. Көптеген христиандар нацистердің яһудилерге қарсы жасаған зұлымдықтарына қатысты немесе оларға жаны ашыды. Басқа христиандар бұл қатыгездіктерге қарсы жеткілікті наразылық білдірмеді. Бірақ нацизмнің өзі христиандықтың сөзсіз нәтижесі емес еді. Америкалық тарихшы Люси Давидовичтің айтуынша, антисемитизм христиан дінінде ұзақ тарихқа ие. Лютерден, "Иудейлер және олардың өтіріктері" кітабының авторынан Гитлерге дейінгі "антисемиттік шежіренің" сызығын "салу оңай". Ол өзінің "Жүдейлерге қарсы соғыс, 1933-1945" еңбегінде Лютер мен Гитлер еврейлер мекендейтін "шайтандық әлемге" бейім екенін айтады. Давидович Лютердің яһудилерге қарсы жазбалары мен қазіргі антисемитизмнің ұқсастығы кездейсоқ емес екенін, олардың Яһуденхастың ортақ тарихынан туындағанын, оны Хаманның Ахасуерге берген кеңесімен байланыстыруға болатынын жазады. Қазіргі заманғы неміс антисемитизмінің тамыры неміс ұлтшылдығында және 1848 жылғы либералды революцияда болса да, христиандық антисемитизм Рим-католик шіркеуі салған және "Лютер салған" негіз болып табылады.

Папа Пий XII

Пап болғанға дейін кардинал Пачелли 1938 жылғы 25-30 мамырда Будапештте өткен Халықаралық Евхаристиялық конгресс барысында еврейлер туралы айтқанда, «олардың еріндері [Христос]ты қарғып, жүректерi бүгінге дейін оны қабылдамайды» деген сөздерді қолданды; сол кезде Венгрияда антисемиттік заңдар жасалып жатқан еді. 1937 жылғы «Mit brennender Sorge» энциклопедиясы Папа Пий XI жариялаған, бірақ болашақ Папа Пий XII дайындаған және барлық неміс католик шіркеулерінде оқылған, ол нацистік идеологияны айыптады және ғалымдар тарапынан «нацизмге қарсы тұрып, сынға алуға батыл бірінші ресми құжат» және «Ватикан тарапынан шығарылған осындай айыптамалардың ең ірілерінің бірі» деп сипатталды. 1942 жылдың жазында Пий өзінің кардиналдар кеңесіне еврейлер мен христиандар арасындағы теологиялық деңгейдегі үлкен айырмашылықтың себептерін түсіндірді: «Иерусалим Оның шақыруына және Оның рақымына соқырлықпен және қасарысқан наразылықпен жауап берді, бұл оны Құдайды өлтіруге әкелген кінәлі жолға салды». Тарихшы Гидо Кнопп Пийдің бұл сөздерін «Иерусалимде миллиондаған адам өлтіріліп жатқанда» «түсінбеушілік» деп сипаттады. Яһудилікпен дәстүрлі қарсыластық қатынас 1962 жылдан бастап Иоанн XXIII папалығы кезінде өткен Екінші Ватикан кеңесінде жарияланған «Nostra aetate» құжатында өзгертілді. Яһуди қауымының көрнекті өкілдері Пийге жасалған сынға қарсы шығып, оның еврейлерді қорғауға жасаған күш-жігерін жоғары бағалады. Израиль тарихшысы Пинхас Лапид соғыстан аман қалғандармен сұхбаттасып, Пий XII «кем дегенде 700 000, тіпті 860 000 еврейді нацистерден құтқаруға көмектескен» деген қорытындыға келді. Кейбір тарихшылар бұл бағамен келіспейді.

"Ақ күш" қозғалысы

Христиандық сәйкестік қозғалысы, Ку-клукс-клан және басқа ақ нәсілшіл топтар антисемиттік көзқарастарын білдірді. Олар антисемитизмнің себебі еврейлердің бұқаралық ақпарат құралдарын, халықаралық банктерді бақылауы, радикалды солшыл саясатқа қатысуы, сондай-ақ еврейлердің көпмәдениеттілікті, христианға қарсы топтарды, либерализмді және бұрмаланған ұйымдарды қолдауында деп есептейді. Өздерінің көзқарастарын бөлісетін еврейлер өз ұйымдарының мүшелігін сақтайтынын айта отырып, нәсілшілдік айыптауларын жоққа шығарады. Бұл топтардың арасында кең таралған, бірақ барлығына тән емес нәсілдік сенім – Израильдің жоғалған тайпаларының ұрпақтарына қатысты балама тарих туралы ілім. Осы ілімнің кейбір түрлері қазіргі еврейлердің Киелі кітаптағы Израильмен этникалық байланысы бар деген пікірді толығымен жоққа шығарады. Осы ілімнің ең радикалды түрлері бойынша, нағыз израильдіктер және нағыз адамдар – Адамнан тараған (ақ) нәсілдің мүшелері. Бұл топтар көбінесе қабылдамайды және олар тіпті негізгі христиан конфессиялары мен әлемдегі христиандардың көпшілігі тарапынан христиандық топтар деп танылмайды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі антисемитизм

Антисемитизм Еуропадағы маңызды проблема болып қала береді және түрлі дәрежеде, ол көптеген басқа елдерде де кездеседі, соның ішінде Шығыс Еуропа мен бұрынғы Кеңес Одағында. Сондай-ақ, Еуропа бойынша кейбір мұсылман иммигранттары мен еврейлер арасындағы шиеленіс күшейді. АҚШ Мемлекеттік департаментінің мәліметінше, 2000 жылдан бері Еуропа мен Еуразияда антисемитизм күрт өсті. 1940 жылдан бері антисемитизм азайып келеді, бірақ зорлық-зомбылық әрекеттері сирек болғанымен, Америка Құрама Штаттарында да белгілі бір деңгейде антисемитизм сақталып келеді. Мысалы, ықпалды евангелистік уағыздаушы Билли Грэм мен сол кездегі президент Ричард Никсон 1970-ші жылдардың басында американдық БАҚ-ты еврейлердің бақылауына қалай қарсы тұру керектігін талқылағанда жазылып алынған. Бұл, еврейлердің құпия жоспарлары мен БАҚ-ты бақылауы туралы сенім, Грэмнің бұрынғы ұстаздарының көзқарастарымен ұқсас болды: Уильям Белл Райли Грэмді Солтүстік-Батыс Киелі кітап және миссионерлік оқу мектебінің екінші президенті ретінде таңдады, ал евангелист Мордехай Хэм Грэмнің Христиан дініне келген алғашқы жиналыстарын өткізді. Екеуі де антисемит көзқарастарды ұстанды. 2001 жылы Антидиффамация лигасы жүргізген сауалнама бойынша, АҚШ-та 1432 антисемит әрекет тіркелді. Бұл көрсеткішке 877 жағдай кірді, оның ішінде сөзді қорқыту, қаулы айту және физикалық шабуылдар. Америкадағы шіркеулердің аз бөлігі Израильге қарсы белсенділікке қатысады, соның ішінде даулы BDS (Бойкот, инвестицияны тоқтату және санкциялар) қозғалысын қолдайды. Көптеген христиан сионистері де антисемитизммен айыпталады, мысалы Джон Хейг, еврейлердің Құдайды ашуландырып, Холокостты өздеріне тартып алғанын айтты. ХХ ғасырдан бері еврейлер мен христиандардың қарым-қатынасы едәуір жақсарды. 2014 жылы Антидиффамация лигасы жүргізген әлемдік сауалнамаға сәйкес, антисемитизм мен расизмнің басқа да түрлеріне қарсы күреске арналған еврей ұйымы, 102 елден халықтың еврейлерге деген көзқарасы туралы мәліметтер жиналды. Сауалнама нәтижесінде, әлемдегі христиандардың 24% ғана Антидиффамация лигасының индексі бойынша антисемит саналатын көзқарастарды ұстанса, мұсылмандардың 49% осындай көзқарастарға ие екені анықталды.

Иудаизм мен христиандық топтар арасындағы татуласу

Соңғы жылдары христиандық ағымдар мен яһудилер арасындағы келісімге жетуге қатысты көптеген жаңалықтар пайда болды.