Кіріспе

Библиялық келісімдер туралы христиандық пікір

Суперсессионизм, сондай-ақ алмастыру теологиясы деп аталады, – христиан дініндегі оқу, онда христиан шіркеуі еврей халқының орнын басып, Құдаймен келісім жасаған халық ретіндегі олардың рөлін өз мойнына алады, осылайша Иса Мәсіх арқылы Жаңа Келісімнің Мұса келісімін жойғанын немесе алмастырғанын мәлімдейді. Суперсессионистер жалпы шіркеудің Құдайдың нағыз Израиліне айналғанына және сондықтан христиандардың, еврей болсын, жәбір болсын, Құдайдың халқы екеніне сенеді. Кейінгі христиандардың көпшілігі бұл оқудың Жаңа өсиеттегі апостол Пауылмен байланысты екенін айтады, суперсессионизм Шығыс православиелік, Рим католиктік және протестанттық шіркеулердің тарихының көп бөлігіндегі негізгі қағидасы болды. Көптеген ерте шіркеу әулиелері, оның ішінде Юстин Мартир және Гиппоның Августині суперсессионистер болған. Шығыс православиелік, Рим-католик шіркеулері, методистік және реформаторлық шіркеулер сияқты көптеген тарихи христиан шіркеулері Ескі Келісімнің үш құрамы бар екенін қабылдайды: рәсімдік, моральдық және азаматтық (қ. (салыстыр) келісім теологиясы). 19 ғасырдан бері Плимут бауырлары сияқты христиандық қауымдастықтар суперсессионизм мен келісім теологиясына қарама-қарсы диспенсационализм теологиясын қабылдады. Сонымен қатар, христиандық-еврей татуластығының бір бөлігі ретінде Рим-католик шіркеуі христиандық және қазіргі еврей діндерінің ортақ тарихына көбірек мән берді. Раввиндік иудаизм еврей тарихына қайшы келетін суперсессионизмді қабылдамайды. Ислам бұл Авраамдық монотеизмнің соңғы және ең шынайы түрі екенін үйретеді, ол иудаизм мен христиан діндерін алмастырды. Тахриф туралы исламдық оқу ертедегі монотеистік кітаптардың немесе олардың ертедегі түсіндірмелерінің кейінірек түсіндірмелермен бұзылғанын көрсетеді, ал Құран олардың құдайлық хабарының таза нұсқасын ұсынады.

Этимология

Суперсессионизм сөзі ағылшын тіліндегі "to supersede" етістігінен, латын тіліндегі sedeo, sedere, sedi, sessum, "отыру" және super, "үстіне" сөздерінен туындаған. Осылайша, ол бір нәрсенің екіншісімен алмастырылуын немесе ығыстырылуын білдіреді. Шіркеу тарихы бойы көптеген христиан дінтанушылары Мәсіхтегі Жаңа Өсиетті Мұса Өсиетінің орнына қойды және Шіркеуді Құдайдың жаңа халқы деп қарастырды. Сидней Тельвальл "Алмастыру" сөзін 1870 жылғы Тертуллианның "Яһудилерге жауап" атты аудармасының үшінші тарауының тақырыбында қолданған.

Жаңа Келісім

Жаңа Келісімде Иса және басқалары өз миссияларында яһудилерге үнемі басымдық берді, мысалы, Исаның өзінің басқа ұлттарға емес, яһудилерге келгенін айтуы және апостол Пауылдың «алғаш яһудилерге, содан кейін басқа ұлттарға» деген формуласында көрінеді. Бірақ Исаның қайтысынан кейін, иудаизмнің осы дамитын сектасына басқа ұлттарды тең дәрежеде қабылдау да мәселе туғызды, әсіресе басқа ұлттардың Мұса заңын сақтауына байланысты, бұл Иерусалим сотында және Пауылдың ғалатиялықтарға жолдаған хатында маңызды тақырып болды, алайда Пауыл мен иудаизм арасындағы қарым-қатынас бүгінге дейін даулы. Пауылдың яһудилерге қатысты көзқарасы күрделі, бірақ ол Исаның құдайлығын қабылдамаған сенбес яһудилердің құтқарылудан өзін-өзі шеттетуіне қатысты алғашқы тұжырым жасаған адам ретінде есептеледі. Пауылдың өзі яһуди болған. Ол өмірінің кейінгі кезеңінде Исаның Мәсіх екендігіне сеніп, дінге қайта оралды. Рим-католик шіркеуінің бұрынғы діни қызметкері Джеймс Кэрроллдың пікірінше, Пауыл үшін Исаның құдайлығын қабылдау және яһуди болу өзара қарама-қайшы нәрселер еді. Оның жеке тәубесі және яһуди болу мен Исаның құдайлығын қабылдау арасындағы қақтығысты түсінуі, ол өз замандастарының арасында қабылдануын қалаған діни философия болды. Алайда, Жаңа Келісімді зерттеуші Н.Т. Райт Пауылдың Исаға деген сенімін өзінің яһудилігінің толыққанды орындалуы ретінде қарастырғанын, яһудилік және христиандық арасында ешқандай шиеленіс болмағанын айтады. Христиандар Пауылдың көзқарасын тез қабылдады. Христиандық тарихының көп бөлігінде суперсессионизм христиандық ішіндегі үш негізгі тарихи дәстүрдің – Православие, Рим-католик және Протестанттық – Жаңа Келісімге қатысты басты түсіндірмесі болып келді. Бұл көзқарасты қолдайтын мәтін Еврейлерге 8:13: «Жаңа келісім туралы айтқанда, Ол [Иеремия 31:31–32] алдыңғысын ескірген деп жариялады».

Чиркінің әулеттері

Көптеген ерте христиан түсіндірушілері Ескі Келісім Мәсіхте орындалып, Жаңа Келісіммен алмастырылды дегенді үйретті. Мысалы, Юстин Мученик "нағыз рухани Израиль" дегеніміз – осы айыпталған Мәсіх арқылы Құдайға келгендер екенін жазды. Ириней Жаңа Келісім ескісін алмастырғанын, бірақ Мұса заңының негізіндегі моральдық заң Жаңа Келісімде де күшін сақтайтынын үйретті. Ал Тертуллиан Жаңа Келісіммен жаңа заң келгенін сенді. Ол былай деп жазды: "Олай болса, кімдер түсініледі, егер біз, жаңа заңмен толық үйретілген, осы амалдарды орындасақ, ескі заң жойылған, оның жойылуының келуін өзінің ісімен көрсетеді. Сондықтан, ескі заң мен тәндік сүндеттелудің тоқтатылатынын жоғарыда көрсеткеніміздей, жаңа заңды сақтау және рухани сүндеттелу де бейбітшілікке деген ерікті ұмтылысқа айналды". Августин Гиппо бұрынғы шіркеу әкелерінің көзқарастарына сәйкес болды, бірақ яһуди раввиндерінің жеке дінінің христиандық үшін маңызды екенін атап өтті: "Яһудилер өздерінің Киелі кітаптары арқылы Мәсіх туралы болжамдарды біз өнекейлемегенбіз екенін куәландырады". Католик шіркеуі өзінің эсхатология жүйесін оның теологиясына негіздеді, онда Мәсіх жеңімпаз шіркеуі арқылы жерді рухани түрде билейді. Алайда Августин яһудилерді "сүйіп" оларды христиандыққа өткізудің бір жолы екенін де айтқан. Джереми Коэн, одан кейін Джон Й. Б. Худ және Джеймс Кэрролл бұл шешімнің маңызды әлеуметтік салдарлары болғанын көрсетеді, Кэрролл былай деді: "Осы кезде христиандық Августин арқасында яһуди дінінің сақталуына 'рұқсат берді' деуге болады".

Шығыс православие

Шығыс православие христиандары алмастыру теологиясына / жоғары қоюшылыққа ұқсас көзқарас ұстанады, бірақ олар оны ресми түрде осылай атамайды.

Протестанттық

Қазіргі протестанттар алмастырушылыққа және шіркеу мен еврей халқының арақатынасына қатысты түрлі пікірлерді ұстанады. Бұл айырмашылықтар Киелі кітаптағы өсиеттер арасындағы, әсіресе Ескі өсиет пен Жаңа өсиет арасындағы қарым-қатынасты түсінудегі нақты және метафоралық тәсілдердің өзгешелігінен туындайды. Христиандық сионизм де алмастырушылықты жоққа шығарумен байланысты. Екі өсиет теологиясы алмастырушылыққа қарсы тұрады, себебі Мұса өсиеті талмудтық яһудилер үшін күшінде қалады. Ескі өсиетке қатысты христиандық көзқарастар және осы көзқарастардың әрқайсысы бойынша жеке мақалаларда кеңінен талқылаулар бар: мысалы, диспенсационализм ішінде осы көзқарастың Израиль туралы түсінігін егжей-тегжейлі баяндайтын бөлім бар. Әртүрлі тәсілдер Жаратылыс кітабының 12 және 17 тарауларындағы жер уәдесіне қалай әсер етеді. Либералды протестанттар алмастырушылықты нәсілшілдік мотивтермен байланыстырып, оған қарсы шығады. Пол ван Бюрен өзінің ұстазы Карл Барттан өзгеше, толыққанды алмастырушылыққа қарсы тұратын ұстанымды қалыптастырды.

Мормондық

Мормондық доктринасы – бұл түпнұсқа христиандық сенімнің қайта жаңғыруы және ежелгі еврей діні – ерте христиандықтың бір түрі болғандығы туралы мәлімдеме. Дегенмен, Соңғы күндердің қасиеттілері Израильдің қазіргі ұрпақтары әлі де Құдайдың өсиеттік халқы екеніне сенеді, бірақ олар ежелгі патриархтар мен Израиль пайғамбарлары арқылы Құдайдың ежелде білдірген ерте христиандық сенімінен айырылып қалған. Мысалы, Мұса кітабында Енох пайғамбардың Исаны айқышқа шегелінетін және қайта тірілетін Мәсіх ретінде көргені айтылады. Ыбырайым кітабында Құдай Киелі кітаптағы атақты патриархқа Адам Ұлының (Иса Мәсіхке жиі қолданылатын атау) адамзатты құтқарушы ретінде қызмет ету үшін дүниеге келмес бұрынғы кеңесте таңдалғанын көрсеткен. Тарихи тұрғыдан алғанда, Соңғы күндердің қасиеттілерінің басшылары мен шіркеулік оқу материалдары шіркеуге дүркін шомылдыру рәсімін қабылдағандардың – шашыраған израильдіктердің, әсіресе Ефрем тайпасының тікелей ұрпақтары екенін жақтады. Алайда, бұл тұжырымдар ХХ ғасырдың соңынан бастап, мүшелердің Израиль үйіне қабылдануы немесе «екілеуі» туралы қарсы тұжырымға көшуіне байланысты маңыздылығын жоғалтты. Мормон кітабының бетінде – оған сенушілердің пікірінше, Жозеф Смит алтын тақташалардан аударған – оның басты мақсатының бірі «Иудейлер мен жұртшылықты Иса Мәсіхтің мәңгілік Құдай екеніне көндіру» екені көрсетілген. Мормон кітабында ежелгі израильдіктер ретінде сипатталатын нефиттер Бабыл тұтқындығына дейін Иерусалимнен қашқан. Олар Мұса заңын сақтап, оның Мәсіхтің мессиандық миссиясын болжағанын түсінген. Мормон кітабында сондай-ақ, яһудилер Мәсіхті қабылдамай, айқышқа шегелеп өлтіргендіктен, олар жер бетіндегі ұлттар арасында шашыратылып, Мәсіхті нағыз Мәсіх деп мойындағанша ұрпақтан-ұрпаққа азапталады делінеді. 1982 жылы Иса Мәсіхтің Соңғы күндер шіркеуінің Он екі елшісінің мүшесі Брюс Р. Макконки «Мыңжылдық Мәсіх» атты кітап жариялады, онда «Яһудилер және Екінші Келу» тақырыбына арналған толық тарау бар. Онда былай делінген:

Кейбір яһудилер Соңғы күндердің қасиеттілерінің өлімнен кейінгі дүркін шомылдыру рәсімін өте құрметсіздік деп санайды және шіркеуден еврей Холокосты құрбандарын дүркін шомылдырудан бас тартуды бірнеше рет сұрады.

Яһудилік

Раббинистік иудаизм суперсессионизмді қабылдамайды, оны тек христиан және мұсылман дінтанушылары ұстанған идея ретінде талқылайды. Кейбір қазіргі еврейлер дәстүрлі христиандық сенімнің суперсессионизміне наразы болады, себебі олар бұл олардың дінінің тарихын жоққа шығарады деп есептейді.

Мұсылман

Тахрифтің исламдық түсінігі яһуди және христиан кітаптарының немесе олардың түсіндірмелерінің бұзылып, бастапқыда қамтылған құдайлық хабарды жасырғанын айтады. Осы түсінік бойынша, Құран бұрынғы бірқұдайлық кітаптардың бұзылуынан туған осы қателерді көрсетеді және түзетеді, осылайша оны соңғы және ең таза құдайлық аян етеді. Сандра Тонис Китинг ислам дінінің бастапқы қағидасынан-ақ басқа діндерді жоққа шығарушы (суперсессионизм) екенін, Құран аятының "басқа қауымдардың бұзылған кітаптарының орнын басатынын" жақтағанын және ерте ислам кітаптарында "жаңа қауымның сенімділігін бекітуге бағытталған аянның айқын теологиясы" бар екенін көрсетеді. Бұл үш көзқарас бір-бірінсіз де, логикалық байланыссыз да болуы мүмкін, және олардың барлығын немесе біреуін ғана, қалғандарымен немесе оларсыз ұстануға болады. Мэтью Тапидің еңбегі қазіргі теологиядағы суперсессионизм тілін одан әрі түсіндіруге тырысады, оны Питер Окс "қазіргі ғылымда суперсессионизм туралы ең нақты тұжырым" деп атады. Тапи Соуленнің экономикалық суперсессионизм көзқарасының Жюль Исаактың (христиан дәстүріндегі "жек көру ілімін" анықтаған француздық еврей тарихшысы) ойларымен маңызды ұқсастықтары бар екенін және оның түбін ортағасырлық "заңның тоқтатылуы" тұжырымына (яғни, яһудилердің шаббат, сүндет және диеталық заңдарды сақтауының Христианның құрбанынан кейін олар үшін маңыздылығының жойылғаны) табуға болатынын айтады. Соуленнің пікірінше, бүгінгі таңда христиандар көбінесе суперсессионизмді жоққа шығарады, бірақ оның мәнін мұқият зерделемейді. Соулен Тапидің еңбегі осы мәселеге шешім табуға көмектеседі деп санайды.