Кіріспе

XIX ғасырдағы неміс геостратегия мектебі. Geopolitik – XIX ғасырдың соңы мен Екінші дүниежүзілік соғыс аралығында болған неміс геосаяси мектебі. Ол түрлі еуропалық және американдық философтардың, географтардың және әскери қызметкерлердің еңбектерінен дамыды, оның ішінде Освальд Шпенглер (1880–1936), Александр Гумбольдт (1769–1859), Карл Риттер (1779–1859), Фридрих Ратцель (1844–1904), Рудольф Кьеллен (1864–1922), Альфред Тейер Махан (1840–1914), Гомер Лиа (1876–1912), Халфорд Маккиндер (1861–1947) және Карл Хаушхофер (1869–1946) сияқты ғалымдардың жазбаларынан туындады. Адольф Гитлердің идеологиясы оны бейімдеп, кейбір қағидаларын қабылдады. Geopolitik-тің ерекшелігі – әлеуметтік дарвинизм негізінде қалыптасқан органикалық мемлекет теориясын енгізуі. Ол өркениеттердің қақтығысы стиліндегі теориялаумен сипатталады. Бұл геостратегия мектебі геостратегияның ұлттық тұжырымдамасына ең жақын болуы мүмкін, ол басқа, әмбебап элементтерді жасырды. Германия екі дүниежүзілік соғыс кезінде де халықаралық жүйеде британдық үстемдікті құлатуға және АҚШ пен Ресейдің күшейіп келе жатқан ықпалына қарсы тұруға тырысқан ревизионисттік мемлекет ретінде әрекет етті. Ұлт ретінде кеш пайда болған, отарлары немесе өнеркәсіптік өнімге арналған нарықтары болмаған, бірақ халық санының тез өсуін бастан өткерген Германия халықаралық жүйеде байлық пен аумақтың әділ бөлінуін қалады. Кейбір қазіргі ғалымдар Германияның қатысқан екі дүниежүзілік соғысты (1914–1945 жж.) бір соғыс ретінде қарастыра бастады, онда ревизионисттік Германия халықаралық жүйені қайта құру үшін гегемониялық бақылауға ие болуға тырысты. Германияның сыртқы саясаты екі соғыста да тұрақты болды. Нацистік Германияның сыртқы саясаты (1933–1945 жж.) бұрынғы империялық қателіктерден сабақ алғандықтан ерекше болды, бірақ негізінен неміс тарихындағы жазбаларда белгіленген неміс Geopolitik-інің бірдей жобаларын іске асырды.

Фридрих Ратцель

Ратцельдің еңбектері Франко-Пруссия соғысынан кейінгі неміс индустриализмінің өсуімен және оны Англиямен бәсекеге келтірген нарықтарды іздеумен сәйкес келді. Оның жазбалары империялық кеңеюге ыңғайлы ақталма болды. Маханның ықпалымен Ратцель Германияның теңіз күшінің өзін-өзі қамтамасыз ететінін қолдады, себебі саудадан түскен табыс сауда флотын қаржыландырады, ал құрлықтағы күштен айырмашылығы, бұл мүмкіндік бар. Хаушхофер Ратцельмен танысты, ол Хаушхофердің әкесімен, экономикалық географияны оқытушысымен дос болған, және Ратцельдің теңіз және құрлық күштері арасындағы бөлініс туралы идеяларын өзінің теорияларына енгізіп, тек екі жақты ел ғана осы қақтығысты жеңе алатынын айтты. Мұнда Гитлер Хаушхофердің жазбаларымен келіспейді, Германияны тек құрлықтағы күшке ұмтылуға бағыттайды. Ратцельдің маңызды үлесі – географияның биологиялық тұжырымын, шекаралардың тұрақты тұжырымы болмаған жағдайда кеңейту болды. Мемлекеттердің өзі емес, олардың шекаралары – олардың қозғалысындағы уақытша тоқтау. Бұл мемлекеттің өзі емес, одан күш-қуат алатын халықпен рухани байланыстағы жер. Мемлекеттің шекарасының аумағы – ұлттың денсаулығының көрсеткіші. Хаушхофер өз жазбаларында шекаралардың маңызсыз екенін жақтайды, әсіресе халықтың айналасындағылармен үнемі күрес жағдайында болуы керек. Ратцельдің Raum (кеңістік) туралы идеясы оның органикалық мемлекет тұжырымынан өркендеді. Алғашқы Lebensraum (өмірлік кеңістік) саяси немесе экономикалық емес, рухани және нәсілдік ұлтшылдық кеңею болды. Raum мотиві – тарихи қозғаушы күш, ұлы мәдениетке ие халықтарды табиғи түрде кеңейуге итермелейді. Ратцель үшін кеңістік – бұл абстрактілі ұғым, теориялық тұрғыдан Гитлер сияқты шексіз. Raum неміс халқының қайда өмір сүретінімен анықталды, ал басқа төмен дәрежелі мемлекеттер неміс халқын экономикалық тұрғыдан қолдауға және неміс мәдениеті басқа мәдениеттерді дамытуға мүмкіндік бере алатын. Хаушхофер осы Raum тұжырымын неміс геосаясатының басты бағдарламасы ретінде қабылдады, ал Гитлердің саясаты рухани және мәдени кеңеюге ұмтылысын көрсетеді.

Рудольф Кьеллен

Рудольф Кьеллен – Ратцельдің швед студенті, ол органикалық мемлекет теориясын одан әрі дамытып, «геополитика» терминін алғаш рет қолданды. Кьелленнің «Өмір түрі ретінде мемлекет» еңбегі неміс геосаясатын қалыптастырған бес маңызды ұғымды ұсынады. Рейх – Raum, Lebensraum және стратегиялық әскери құрылымды қамтитын аумақтық ұғым. Халық – мемлекеттің нәсілдік түсінігі. Gesellschaft – ұлттың әлеуметтік жағы және мәдени тартымдылығы, Кьеллен Ратцельден мемлекеттердің бір-біріне қатысты антропоморфтық көзқарасында одан да асып түсті. Ал, Үкімет – бюрократиясы мен әскері халықты бағындырып, үйлестіруге көмектесетін билік нысаны. Кьеллен мемлекет пен қоғамның қарама-қарсы емес, екі элементтің бірігіп кеткеніне қатысты, мемлекеттердің тек заңдық сипаттамасына қарсылық білдірді. Мемлекет заң мен тәртіптің, сондай-ақ әлеуметтік және экономикалық өркендеудің жауапкершілігін қолына алады. Кьеллен үшін автоаркия – экономикалық саясат емес, саяси мәселенің шешімі. Импортқа тәуелділік елдің толық тәуелсіздікке ие болуына кедерілдіреді. Аумақ ішкі өндіріс үшін мүмкіндік береді. Германия үшін Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропа, Таяу Шығыс және Африка өте маңызды болды. Хаушофер экономикалық саясатқа қызығушылық танытпады, бірақ автоаркияны қолдады; үнемі күресте жүрген ұлт өзін-өзі қамтамасыз етуді қажет етеді.

Хаушхофердің үлесі

Хаушофердің геосаяси көзқарастары Ратцель мен Кьелленнің геосаяси теорияларын дамытады. Бұрынғы екеуі геополитиканы көшбасшының қызметіне бағынған кеңістіктегі организм ретінде қарастырса, Хаушофердің Мюнхен мектебі географияны соғыс пен империя құру жобаларымен байланысты зерттейді. Осылайша, бұрынғы геосаясатшылардың қағидалары тіршілік кеңістігі мен әлемдік үстемдік үшін іс-қимылдың динамикалық нормативтік доктриналарына айналды. Хаушофер 1935 жылы геополитиканы «топыраққа, ең кең мағынадағы жерге – Рейхтің шекараларындағы ғана емес, сонымен қатар кеңірек ұлттық және мәдени жерлерге құқықты қорғау міндеті» деп анықтады. Хаушофер тіпті қалалануды ұлттың құлдырауының белгісі деп санады, себебі ол топыраққа иеленудің, туу көрсеткішінің және орталықтандырылған басқарудың тиімділігінің төмендеуін көрсетеді. Хаушофердің пікірінше, мемлекеттің болуы тіршілік кеңістігіне байланысты, ал оны қамтамасыз ету барлық саясаттың негізі болуы керек. Германияда халық тығыздығы жоғары болғанымен, бұрынғы отаршылдық державалардағы тығыздық әлдеқайда төмен еді, бұл ресурстарға бай аймақтарға Германияның кеңеюіне заңды негіз болды. Кеңістік – ұзақ қашықтықтағы қару-жарақпен шабуыл жасайтын жауынгер көршілерден қорғанудың әскери кепілі саналды. Германияны қорғау үшін шекарасындағы аумақтар немесе маңызды емес мемлекеттердің буферлік аймағы құрылатын еді. Осы қажеттілікпен байланысты, Хаушофердің шағын мемлекеттердің болуы – халықаралық жүйедегі саяси регресс пен тәртіпсіздіктің белгісі деген пікірі айтылды. Германияның төңірегіндегі шағын мемлекеттерді маңызды неміс тәртібіне енгізу қажет. Бұл мемлекеттердің дербестігін сақтау үшін тым кішкентай екені анық болды, тіпті олар үлкен отарлық иеліктерді сақтап тұрса да, Германияның ішінде қорғау мен ұйымдастыру арқылы оларға жақсы қызмет етілетін еді. Еуропада ол Бельгия, Нидерланды, Португалия, Дания, Швейцария, Грекия және Австрия-Мажарстанның «бұзылған одағы» оның пікірін қолдайды деп есептеді. Хаушофердің автоаркия тұжырымы квази-Малтус идеясына негізделген, онда жер адамдармен толып кетеді және енді барлығына тамақ бере алмайды. Өнімділік жоғарыламайды. Хаушофер мен Мюнхен геосаяси мектебі ақырында тіршілік кеңістігі және автоаркия тұжырымдамаларын 1914 жылғы шекарадан тысқары «күн астындағы орыннан» жаңа еуропалық тәртіпке, содан кейін жаңа афроевропалық тәртіпке және ақырында еуразиялық тәртіпке дейін кеңейтті. Бұл тұжырым Монро доктринасынан алынған пан-аймақ және ұлттық және континенттік өзін-өзі қамтамасыз ету идеясы ретінде танылды. Бұл – геосаясатшылар экономикалық қажеттілік ретінде емес, беделділік пен ескі отаршылдық державаларға қысым жасау ретінде қарастырған, отаршылдыққа ұмтылыстың болашаққа бағытталған жаңаша формасы еді. Басты қозғаушы күш экономикалық емес, мәдени және рухани болды. Пан-аймақтар экономикалық тұжырым ғана емес, стратегиялық тұжырым да болды. Хаушофер британдық геосаясатшы Халфорд Маккиндер ұсынған «Жүрек жер» стратегиялық тұжырымын мойындайды. Егер Германия Шығыс Еуропаны, содан кейін Ресей аумағын бақылай алса, ол жау теңіз күшіне жол бермейтін стратегиялық аймақты бақылай алады. Италия және Жапониямен одақтасу Германияның Еуразиядағы стратегиялық бақылауын одан әрі күшейтеді, бұл мемлекеттер Германияның аралдық позициясын қорғайтын теңіз күштеріне айналады.

Нацистік басшылармен байланыстар

Дәлелдер геосаясатшылар мен нацистік басшылық арасындағы үзілісті көрсетеді, бірақ олардың практикалық тактикалық мақсаттары шамалы ғана ерекшеленді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Хаушофер Гитлерге сабақ бергенін жоққа шығарды және Ұлттық-социалистік партия Гесс зерттеген геосаясатты бұрмалаған деп мәлімдеді. Ол Гитлерді Гесс берген геосаяси қағидаларды толыққанды түсінбеген, жартылай білімді адам деп қарады, ал Сыртқы істер министрі Иоахим Риббентропты Гитлердің санасындағы геосаясатты бұрмалаушы ретінде қарады. Хаушофер Гесспен бірге көптеген үгіт-насихат шараларына қатысып, нацистер мен жапондық көшбасшылар арасындағы консультацияларға қатысты, бірақ Гитлер мен нацистер жартылай дамыған идеялар мен сөздерді ғана пайдаланды деді. Сонымен қатар, нацистік партия мен үкіметте геосаясатты қабылдайтын ресми орган болмады, бұл Хаушофердің теорияларын таңдап қабылдауға және дұрыс түсіндірмеуге әкелді. Нәтижесінде, Гесс пен Фон Нейрат, нацистік Сыртқы істер министрі, Хаушофердің геосаясатты дұрыс түсінген жалғыз шенеуніктер болды. Нюрнберг процесіне дайындық үшін одақтастардың жеңісінен кейін Хаушофермен сұхбаттасқан Джорджтаун университетінің геосаясат профессоры және деканы отец Эдмунд А. Уолш С.Дж., Гитлер мен нацистердің геосаясатты қатты бұрмалағандығы туралы Хаушофердің бағалауымен келіспеді. Хаушофер Гитлерге «Менің күресімді» жазуға көмектескенін де жоққа шығарды, ол оны тек басылып шыққаннан кейін ғана білгенін және ешқашан оқымағанын айтты. Әкесі Уолш Хаушофер Гитлерге тікелей көмектеспесе де, «Менің күресімде» Гитлердің бұрынғы сөздерімен салыстырғанда жаңа элементтер пайда болғанын анықтады. Lebensraum геосаяси идеялары, қорғаныс тереңдігі үшін кеңістік, табиғи шекараларға шақырулар, құрлық және теңіз күштерін теңдестіру және әскери стратегияның географиялық талдауы Гитлердің түрмеге қамалуы мен «Менің күресімді» жариялауы арасында оның ойларына енді. Хаушофер ешқашан ынталы нацист болған емес және партиямен келіспеушіліктерін білдірді, бұл оның қысқа мерзімге қамалуына әкелді. Ол Фюрерге адал екенін және кейде антисемиттік пікірлер білдірді. Алайда, оның басымдығы нәсілге қарағанда кеңістікке бағытталды. Ол антисемитизмді саясат ретінде қабылдаудан бас тартты, әсіресе оның әйелі жартылай еврей болғандықтан. Хаушофер 1933 жылдан кейін жазғандарының көп бөлігі қысыммен бұрмаланғанын мойындайды: оның әйелі Гесс әсерімен қорғалуы керек еді; оның ұлын гестапо өлтірді; ол өзі Дахауда сегіз айға қамалды; оның ұлы мен немересі екі жарым айға қамалды.

Гитлер геостратегиясы

"Национал-социализм" атауының өзі Гитлердің сыртқы саясатының негізгі бағытын көрсетеді. Ұлт ұғымы тарихи тұрғыдан нәсіл немесе этникалық топпен дерлік толықтай алмастырылып қолданылған. Тіпті Еуропалық мемлекеттер қатынастары үшін Ұлттар Лигасының құқықтық аясында да мемлекеттер Вудро Вильсонның он төрт тармақтық үндеуінің қағидаларына сәйкес этникалық негізде белгіленген шекараларға сүйенді. Ұлттық социалистердің басты міндеті – сыртқы саясаттың нәсілдік аспектілеріне баса назар аудару болды. Ал социализм экономикалық жүйеде материалдық игіліктерді тең бөлу мен қайта бөлуге бағытталған. Германия ұлт ретінде қалыптасу мен индустриялануға кешігіп қалғандықтан, шетелдегі аумақтарды иеленуде басқа, көне отаршылдық державалардан қалып қойды. Халық санының артуымен күрескен Германия азық-түлік қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін ауыл шаруашылығы өндірісін арттыруға, өнеркәсіптік тауарлар нарығында бәсекелесуге, шикізаттың арзан көздерін табуға және эмиграция үшін қолайлы мүмкіндіктерді іздеуге тырысты. Ұлттық социалистік сыртқы саясат материалдық ресурстар мен нарықтардың халықаралық деңгейде әділ қайта бөлінуіне ұмтылды. Гитлердің сыртқы саясат стратегиясын екі негізгі тұжырымға бөлуге болады: нәсіл және кеңістік. 1928 жылы Гитлер "Менің күресім" еңбегіне жалғас ретінде жазылған мәтінді диктантпен жазды, ол бұрын айтқан сыртқы саясат тұжырымдамаларын кеңейтуге арналған. Бұл мәтін өңделмеген және жарияланбағандықтан, Гитлердің ойларын "Менің күресім" немесе оның популистік және тым қарапайым сөздерімен салыстырғанда нақтырақ көрсетеді. 1926 жылғы том мен 1933 жылы билікке келген сәт арасында оның көзқарасында елеулі өзгерістер болмауы, Гитлердің сыртқы саясатта мүмкіндік іздеуші емес, оның идеялары нақты және билікке ие болғанға дейін қалыптасқан деген пікірді қолдайды. Гитлер сыртқы саясатын басшылыққа алатын сегіз принципті және төрт мақсатты белгіледі. Бұл принциптер неміс әскеріне, Ұлттар Лигасына және Франциямен қарым-қатынасқа қатысты болды. Гитлердің басты мақсаты – неміс әскерін қайта жандандыру болды, осысыз басқа мақсаттарға қол жеткізу мүмкін емес еді. Ұлттар Лигасы Германияның дамуы мен өзгеруіне кедергі келтіретін фактор болды, себебі Лигада ықпалы барлар Германияны әлсіретуді талап еткен мемлекеттер еді. Германия Лигадан тыс одақтастар іздеуге үміттенбеді, тек қана өздерін қанағаттандырмаған және бөлініп шығуға дайын мемлекеттерге ғана сене білді. Олар Германия нақты сыртқы саясатты қалыптастырып, оның салдары мен шығындарын анық көрсеткен жағдайда ғана одан кетуге келісер еді. Ол Германияның төмен дәрежелі одақтастарға сүйенуіне болмайтынын ескертті, олар нәсілдік немесе бұрынғы әскери әлсіздігіне байланысты қолайсыз болуы мүмкін. Франция және Германияға қарсы құрылған одағын күшті әскери күшсіз және алдын ала соққысыз жеңу мүмкін емес еді. Гитлердің нацистік сыртқы саясаттағы мақсаттары оның саясатының қатаң нәсілдік аспектілеріне қарағанда неміс кеңістігіне баса назар аударды. Оның жоспарлары Германияға бұрынғы отыз бес жылғы "мақсатсыздық" кезеңінде жетіспеген назарды беруді көздеді. Ол халықаралық сауда мен өнеркәсіп емес, кеңістік саясатын жүргізуді қажет деп санайды. Шығыстағы Lebensraum тұжырымдамасы Германияны Англия және Италиямен қақтығысқа түсіретін теңіз күшіне қажеттілікті жоққа шығарды. Өнеркәсіптік экспорт пен сауда үшін сауда флоты қажет болды, бұл Англияның жаушылығына және оның одақтасы Францияға тікелей қарсы келер еді. Сондықтан, Гитлердің басты мақсаты 1914 жылғы шекаралардан аулақ болып, жерлерді кеңейту болды; ол оларды ұлттық тұрғыдан жеткіліксіз, әскери тұрғыдан қанағаттандырмайтын, этникалық тұрғыдан мүмкін емес және Германияның Еуропадағы қарсыластарына қарағанда ақылға сыймас деп атады.

Жарыс

Гитлер жариялаған мақсаттар мен қағидалар негізінен кеңістікті қайта бөлуге бағытталған болғанымен, олар оның нәсілге назар аударуынан туындады. 1923 жылға қарай Гитлер нәсілге қатысты негізгі идеяларын айқындаған еді. Гитлердің пікірінше, яһудилер Бірінші дүниежүзілік соғыста Германияны сатқан, сол себепті оларды биліктен қуу үшін ішкі революция қажет болған. Ол тарихты қоғамның ішкі және ұлттық деңгейдегі нәсілдік ерекшеліктерімен басқарылатынын көрді. Оның ойынша, өркениеттердің өркендеуі мен құлдырауына әлеуметтік дарвинизмнің бұрмаланған түрі ықпал етеді. Әлем мемлекеттерден емес, түрлі құндылықтарға ие, бәсекелес нәсілдерден тұрады, ал саясат – негізінен ұйымдастыру қабілеті жоғары адамдар басқарған күрес болатын, мұндай қабілет германдық халықтарда ең жоғары деңгейде кездесетін. Таза және күшті нәсілдік құрамы бар ұлттар нәсілдік теңдік идеясын ұстанатындардан гөрі табысқа жетеді: Франция осы тұрғыда қара нәсілділерді қабылдағаны және Бірінші дүниежүзілік соғыста неміс әскерлеріне қарсы қара түсті бөлімдерді қолданғаны үшін айыпталады. Төмен дәрежелі нәсілдерді қабылдау еврейлердің қаупімен және германдық нәсілдің күшіне төнетін қатермен тығыз байланысты. Нәсілдің тіршілік күші мен өмір сүруге деген құштарлығы Германияның ресурстары мен материалдық мүмкіндіктері жетіспесе де қайта өркендеуіне әкелетін ең маңызды шарттар еді. Гитлердің бірінші мақсаты – императорлық кезеңдегі жалдамалы әскерлерден азат, шынайы ұлттық неміс армиясын құру болды. Қауіп ету арқылы немесе күш қолдану арқылы Германия кеңістікке қатысты мақсаттарына жете алатын еді. Осы мақсатта ол әскери өсімге кедергі келтіретін ішкі факторларды жою үшін Төрт жылдық жоспарды іске қосты. Германияның айтарлықтай үлкен армиясы көрші елдерді нақты әскери қимылдарсыз келісімге және келіссөздерге итеруге мүмкіндік беретін еді. Әскери шаралардың қажеттігін дәлелдеу үшін Гитлер Бірінші дүниежүзілік соғыстан алынған сабақты келтіреді: бейтараптық саудадан шамалы пайда әкелсе де, жеңімпаздардың үстеліндегі орнынан және болашақ бейбітшілік құрылымын шешу құқығынан айырылады. Осылайша ол бейтараптығынан бас тартып, елінің үлкен табысқа жеткізетін маңызды тәуекелдерге баруға міндеттенді.

Ғарыш

Гитлердің нәсілдік идеялары оның сыртқы саясаттағы кеңістік тұжырымында жанама түрде көрініс тапты. Германия үшін Lebensraum 1914 жылғы шекараның «еркін» мақсатынан асып, шығысқа қарай кеңейіп, Батыс Еуропа елдеріне, Ұлы державаларға және осы жерді қайта бөлуді жеңілдететін келісімдер жасауды қажет етті. Расаның өсуіне орын жетіспеушілігі оның дегенеративті халықты бақылау әдістері мен басқа ұлттардың импортына тәуелділігі арқылы оның ыдырауына әкеледі. Өнеркәсіп пен сауда – нарықтың құбылуына байланысты уақытша шешім, экономикалық бәсекелестік күшейген сайын соғысқа әкелуі мүмкін. Осылайша, Lebensraum – неміс расасының өмір сүруін қамтамасыз етудің жалғыз тұрақты жолы болды. Колониялар Рейхтің ауыл шаруашылығы және кеңістік мәселесін шешу үшін тым көп уақыт алды; сонымен қатар, олар Германияның күш-қуаты жатқан құрлықтағы емес, теңіз және өнеркәсіптік саясатты құрайды. Осылайша Гитлер Германияны теңіз емес, құрлықтағы держава ретінде ұстады және сыртқы саясатын Еуропадағы болашақ үшін құрлықтағы ресурстардың барынша көп шоғырлануына бағыттады. Гитлер ойлаған кеңістік үшін нәсілдер арасындағы күрес, негізінен, шексіз болды, бұл саясат екі нәтижеге ғана әкелуі мүмкін: толық жеңіліс немесе толық жаулап алу. 1927 жылы Хесс екеуі Ландсберг түрмесінде тұтқында жатқанда Гитлер тек бір расаның бүкіл әлемге үстемдік ететініне сенетінін анықтады. Гитлер бұл көзқарасты растады, әсіресе Еуропаға қатысты, 1943 жылдың тамызында әскери кеңесшілеріне сөйлеп, былай деді: «Еуропаның барлығы мықты орталық билік астында біріккен жағдайда ғана Еуропа үшін қауіпсіздік болуы мүмкін. Кішкентай егемен мемлекеттердің өмір сүруге құқығы жоқ». «Менің күресімде» Гитлер өркениеттің толық (бірақ, оның пікірінше, уақытша) жоюы, оның пікірінше, арийлердің соңғы жеңісі үшін қолайлы жағдай екенін мәлімдеді. Lebensraum сыртқы саясат тұжырымы ішкі мәселелерге негізделген, әсіресе халық санының өсуі және ол Германияның қолда бар ресурстарына қысым жасады. Соғыс, Lebensraum үшін, жер мен адамдар арасындағы қолайлы арақатынасты қалпына келтіру қажеттілігімен негізделді. Веймар Республикасының сыртқы саясаты шекараларға негізделген болса, Ұлттық-социалистік сыртқы саясат кеңістік пен экспансионизмге негізделді және әлемдік тәртіптің түбегейлі әртүрлі тұжырымдамаларын көрсетті: буржуазия мемлекеттер мен заң тұрғысынан қарады, бірақ Гитлер этникалық немесе нәсілдік ұлт имиджін сақтады. Lebensraum Германия халқының өзін-өзі қамтамасыз ететін, енді импортқа тәуелді емес немесе халықаралық нарықтардағы сұраныстың өзгеруіне байланысты емес, бұл өнеркәсіпті басқа ұлттармен күресуге мәжбүр ететін автоархияның экономикалық жағдайын жасауға көмектесті. Lebensraumды жүзеге асыру үшін Гитлер 1914 жылғы шекараларға қайта оралуды талап етудің қауіпті Веймар саясаты деп санайтын нәрсеге қарсы ескертті. Оның ойында ең бастысы және кешірілмейтін нәрсе – шекаралар барлық этникалық немістерді Рейхке біріктірмейді. Неміс тілді халықтардың барлығын біріктіретін бір ұлттың құрамына кіру үшін 1914 жылғы шекаралар нәсілдік бірлікке қайшы және олардың еріксіз сипаты ретінде тасталуы керек. Шекараны қалпына келтіруді ашық қолдау Германия өз мақсаттарына жету үшін әскерді жинап алмастан, оған қарсы коалиция құруға ғана итермелейді. Ол бұл мәселеге қатысты бос әрекеттер Германияға қарсы Францияның антигермандық шараларын қолдауға қоғамдық пікірді ауыстыратынын және егер ол жүзеге асса, ол тек тұрақсыздықты қамтамасыз етеді, ал ол неміс өмір сүруінің басты мақсаты ретінде қарастыратын нәсілдік мақсаттарға қол жеткізбейді. Кеңістік туралы ілім Шығыс Еуропаға бағытталған, этникалық жағынан төменгі славяндардан аумақтарды тартып алған. Батыс Еуропа елдері нәсілдік арамдыққа жол бергені үшін жек көрінді, бірақ олар әлі де негізінен арий халықтары болды, бірақ шығыстағы кішкентай және әлсіз славян халықтары заңды нысана болды. Ассошиэйтед Пресс агенттігіне берген сұхбатында Гитлер Германия Украинаны, Уралды және Сібірдің ішкі жерлерін иеленсе, ол артық өркендеуге мүмкіндік алады деп түсіндірді. Ресеймен одақ құруы да мүмкін емес еді, себебі Германияның шығыс аймақтағы жоспарлары. Дегенмен Гитлер Германияның төменгі шығыстағы кеңістікке деген ұмтылысын анық көрсеткен жағдайда, Францияны қоспағанда, Еуропаның Ұлы державалары араласпайтынына сенді. Оларды...

Ұлы державалар арасындағы қарым-қатынастар

Француздардың қарсылығына байланысты, Германияның жоспарлары бойынша Францияны жеңу, Шығыс және Ресей мемлекеттеріне қарсы әрекет етуден бұрын өте маңызды болды. Франция Польша мен Югославияның одақтасы болғандықтан, нәсілдік теңдікті қолдаған және неміс жоспарларына үнемі қарсы болғандықтан, неміс жоспарларын іске асыру үшін Францияға қарсы әрекеттер басымдыққа ие болды. Германия Францияға және оның одақтастарына қарсы мемлекеттермен одақтасып, әскери шабуылды жылдам табысқа жеткізе алатын еді. Гитлердің пікірінше, Ұлыбритания Германияның табиғи одақтасы болуы керек еді. Ол Италиямен жақсы қарым-қатынас сақтап, Германияның маңызды мүдделерін бөлісті, соның ішінде ең бастысы – екі ел де Францияның континенттік гегемониясын қаламады. Гитлер Германияның теңіз күшінен, саудасынан және отарлық амбицияларынан бас тартқандықтан, британдықтардың Францияға қарсы Германиямен одақтасуға дайын болатынына сенді, себебі Франция әлі де Ұлыбританиямен келіспейтін мүдделерді сақтап қалды. Ресейдің Таяу Шығыстағы мұнай және Үндістандағы британдық мүдделеріне қауіп төндіргеніне байланысты, Ресейге қарсы әрекеттер Германия мен Ұлыбританияны да бір жақта біріктіруі керек еді. Италия Германияның тағы бір табиғи одақтасы болар еді. Гитлер олардың мүдделерінің тым алыс екенін және қақтығысқа түспейтініне сенді. Германияның басты назарында Шығыс Еуропа тұрды, ал Италияның табиғи аймағы Жерорта теңізі еді. Дегенмен, олардың әртүрлі мүдделері Франциямен қақтығысқа себеп болды. Идеологиялық байланыстар қарым-қатынастарды жеңілдетуге көмектесетін, ортақ мүдделерден өзге де байланыс құратын еді. Екі ел арасындағы негізгі келіспеушілік – Оңтүстік Тироль провинциясы. Гитлер, кейіннен қате екенін түсінгендей, егер ол осы аумақты беріп жіберсе, Италия Аншлюсқа қарсылығын тоқтатар еді деп ойлады. Гитлер Еуропаның ресурстарында Германияның экономикалық үстемдігін орнатуға байланысты ұзақ мерзімді қорқынышын қайта-қайта айтты, ол – Америка Құрама Штаттарының күшті держава ретінде өркендеуі еді. Ол өзінің ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптік өнімділікті арттыруға сенімсіздігін білдіріп, Американың үлкен аумағы экономикалық саясаттың сәтсіздігіне себеп болатынын және Германия үшін экспансия – жалғыз жол екенін айтты. Ол Американың экономикалық күшіне қарсы тұру үшін жоспарланған жалпы еуропалық экономикалық одақ туралы кең таралған пікірлерді жоққа шығарып, өмір материалдық игіліктердің санымен емес, ұлттың нәсілі мен ұйымдасқандығының сапасымен өлшенетінін мәлімдеді. Гитлер Пан-Еуропаның орнына Американың әлемдегі үстемдігіне қарсы тұруға дайын, жоғары сапалы ұлттардың еркін одағын құруды қалады. Оның ойынша, АҚШ-тың экономикалық күші әлемдегі британдық үстемдікке қарағанда қауіптірек.

Гитлер стратегиясының негіздері

Еуропа жобаларын құрастыру кезінде Гитлер келісімдер оған тек қысқа мерзімді шаралар ретінде ғана қызмет ететінін түсінді. Оларды Германия мен басқа бір держава арасында үшінші елдерді бөлісу үшін немесе мәселені қауіпсіз шешуге дейін кейінге қалдыру үшін пайдалануға болады. Екі тараптың да пайдасы болса ғана одақ шарттары тиімді деп есептелді, әйтпесе оларды заңды түрде тоқтатуға болады. Көпжақты келісімдерден мұқият қашықтау керек еді. Тіпті мүдделері ортақ елдер арасында да одақтарды тұрақты деп жоспарлау мүмкін емес, себебі одақтас мемлекет кез келген уақытта жауға айналуы мүмкін. Дегенмен, Гитлер Германияның Ұлттар Лигасынан шығу үшін және өз мақсаттарына жету үшін одақтастар қажет екенін түсінді. Гитлер шетелге көп саяхаттаған да, көп оқыған да емес, сондықтан оның сыртқы саясаты ішкі мәселелерінен туындады. Сыртқы саясаттың басты мақсаты – халқының өмір сүруін қамтамасыз ету болды, сондықтан ішкі мәселелер сыртқы саясатқа тікелей байланысты және толықтыратын болды. Осылайша, ішкі және сыртқы саясатты дәстүрлі түрде бөліп қарау ұлттық социалистердің Германия саясатына толық қолданылмайды. Ішкі жағдай сыртқы саясаттың мақсаттарын анықтады, ал сыртқы саясаттың талаптары белгілі бір ішкі ұйымдастыру мен жұмылдыруды қажет етті. Алайда, нацистердің сыртқы саясатында оппортунизм деп көрінетін нәрселер, шындығында, Гитлер билікке келгенге дейін жасалған жоспарлардың нәтижесі болды, бұл оның тарихи тәжірибеге негізделген саяси өмір сүрудің ұзақ мерзімді теорияларымен үйлеседі. Гитлер Германияны Бисмарктің Пруссиясы тұсында құдайлық деңгейге көтерді, демократиялық Рейх келісімдер мен одақтарды бұзғанға дейін, нәтижесінде неміс этникалық мақсаттарына нұқсан келтірді. Бисмарк Германияға лайықты «органикалық» мемлекет құруға қол жеткізді, соның арқасында неміс ұлты өзінің «өмір сүру құқығын» іске асыра алды. Бисмарк Германияның беделін түрлі неміс мемлекеттерін Рейхке біріктіру арқылы арттырды, бірақ ол бүкіл неміс ұлтын біріктіре алмады немесе шынайы этникалық сыртқы саясатты жүргізе алмады. Гитлер Рейхтің бейбітшілік туралы ұранына мақсат, тұрақтылық және қалыптылық жоқ деп қарады, бұл оған мақсаттарына жету үшін агрессивті қадамдар жасауға мүмкіндік бермеді. Ол Пан-Герман лигасының Вильгельм кезеңінің «қателікті» саясатына қарсы ескертуін келтірді. Оның пікірінше, Рейхтің шекаралары тұрақсыз болды, бұл жау мемлекеттерінің шабуылдарына оңай мүмкіндік берді, қорғаныс үшін табиғи географиялық кедергілер болмады және неміс халқын азықтандыруға қабілетсіздік тудырды. Рейхтің басты кемшілігі – ол неміс халқын біріктіре алмады және халықаралық беделге жетуге бағытталған саясаттың орнына ауыл шаруашылығы мәселесін шеше алмады. Гитлердің көзқарасы бойынша, Веймар үкіметінің ең үлкен қатесі – Версаль келісіміне қол қою арқылы жасалған опасыздық, ол Германияны әлсіз етіп, жау мемлекеттердің ықпалына қалдырды. Шындығында, Версаль Германияны айтарлықтай әлсіретпеді, өйткені ол әлі де Еуропадағы ең ірі халқына, білікті жұмысшыларға және мол ресурстарға ие болды. Бисмарк қорқынышпен қараған және Австро-Венгриямен одақтасқан Ресей Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңіліске ұшырады, содан кейін тұрақсыз революцияны бастан өткерді. Австро-Венгрия өз кезегінде бірнеше кішкентай, әлсіз мемлекеттерге бөлінді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германия басқа мемлекеттерге қарағанда салыстырмалы түрде, тіпті жақсы жағдайда болды.

Шолу

Гитлердің ұлттық-социалистік сыртқы саясатында төрт негізгі мақсат (расалық бірігу, ауыл шаруашылығының автоаркалықтығы, Шығыстағы тіршілік кеңістігі) болды, олардың нәтижесінде Еуразия құрлығындағы империя құру жоспары қалыптасты. Бұл идеялар стратегиялық немесе саяси реализммен негізделмеген, Гитлердің расалық күрес туралы түсінігінен және Германияның кеңею қажеттілігінен туындады. Тарихи мәліметтерге сәйкес, неміс геосаясатшылары, олардың ішінде генерал Карл Хаушхофер бастысы болды, нацистік шенеуніктермен, соның ішінде Гитлер, Рудольф Гесс және Константин фон Нейратпен байланыста болып, оларға білім берген. Сонымен қатар, нацистік көшбасшылар өздерінің үгіттерінде геополитика тілін, Хаушхофердің карталарын және оның ойлау әдісін пайдаланды. Олардың Хаушхофердің геосаясатының нақты мақсатына қаншалықты көңіл бөлгені және оның мақсаты қандай болғаны әлі анық емес. Расалық органикалық мемлекеттер, Тіршілік кеңістігі және автоаркалықтық идеялары Гитлердің ойлауына енді, ал пан-аймақтар мен құрлық күші мен теңіз күшінің арақатынасы ұлттық-социалистік стратегияда маңызды рөл атқармады, тіпті дұрыс бағаланбады. Германияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі империялық мақсаттарын зерттеу, нацистік идеологиядағы көптеген идеялар жаңа емес, тек сол ревизионистік стратегиялық мақсаттардың жалғасы екенін көрсетеді. Әсіресе Шығыста аннексия арқылы қол жеткізілген расалық мотивациялы автоаркалықтық ұлттық-социалистік саясаттың тұтас және үйлесімді бөлігіне айналды. Дегенмен, Гитлер және геосаясатшылар империяның өнеркәсіпке, саудаға және теңіз күштеріне бағытталған назарын азайтысты. Империялық, геостратегиялық және нацистік сыртқы саясат жоспарларының практикалық нәтижелері көбінесе бірдей болды.