Кіріспе

Еронимдер монастыры немесе Иеронимдер монастыры (Mosteiro dos Jerónimos, muʃˈtɐjɾu ðu(ʒ) ʒɨˈɾɔnimuʃ) – Португалияның Лиссабон ауданындағы Белем шаруашылығындағы Тагус өзенінің жанында орналасқан Әулие Иероним орденінің бұрынғы монастыры. 16 ғасырда ол Португалияның Авиз патшалық әулетінің қабірлеріне айналды, бірақ 1833 жылдың 28 желтоқсанында мемлекеттік жарлықпен діни статус жойылды және меншігі Real Casa Pia de Lisboa қайырымдылық мекемесіне берілді. Еронимдер монастыры Лиссабондағы кеш португалдық готикалық Мануэлин стилінің архитектурасының ең көрнекті мысалы болып табылады. Ол 1500 жылдардың басында Васко да Гаманың алғашқы саяхатының басталу орнына жақын салынды және құрылысы жылдық португалдық Үндістан флотилиясының табысынан алынған салық есебінен қаржыландырылды. 1880 жылы да Гаманың және ақын Луис де Камоэстің (ол 1572 жылғы "Лузиада" атты дастанында да Гаманың алғашқы саяхатын жырлаған) қалдықтары монастырь шіркеуінің нефіне жаңа оюлы қабірлерге көшірілді, бұл да Гама қызмет еткен корольдер Мануэль I және Жоао III қабірлерінен бірнеше метр қашықтықта орналасқан. 1983 жылы Еронимдер монастыры жақын орналасқан Белем мұнарасымен бірге ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы тізіміне енгізілді.

Тарих

Иеронимдер монастыры бұрын сол жерде болған, Санта-Мария-де-Белемге арналған шіркеудің орнына салынды. Әскери діни тәртіптің – Мәсіх орденінің монахтары, транзиттегі теңіз саяхатшыларына көмек көрсеткен. Прая-ду-Рестело порты теңізшілер үшін ыңғайлы болды, себебі ол қауіпсіз тоқтауға мүмкіндік берді және желден қорғалды, Тежу өзенінің сағасына кіретін кемелер осыны іздеді. Ағымдағы құрылыс 1495 жылы Монтемор-о-Вельхода Мануэль I (1469–1521) бұйрығымен Авиз әулетінің мүшелерінің соңғы бейіті ретінде салтанатты түрде ашылды, король өлімінен кейін Иберияның династиялық патшалығы билік ететініне сенді. 1496 жылы король Мануэль осы жерде монастырь салуға рұқсат беру үшін Апостолдық Таққа өтініш жасады.

Қайта өрлеу дәуірі

Монастырь мен шіркеудің құрылысы 1501 жылғы 6 қаңтарда басталып, 100 жылдан кейін аяқталды. 1625 жылы жаңа портал, сондай-ақ монастырь есігі, қақпашылар үйі, баспалдақ және корольдік сәулетші Теодосио Фриас жобалаған, ал құрылысшы Диого Ваз салған жоғарғы хорға кіретін зал салынды. Осы кезеңде көптеген өнер туындылары мен қазыналар патшалыққа өткізілді немесе жоғалып кетті. 1895 жылы Паренте да Силваның орталық қосымшада жасаған жұмысынан кейін, 1898 жылы монастырьді қайта жаңарту жұмыстары қайта басталды, ол қазір қарапайымдатылған, сондай-ақ діни қызметтерде дін қызметкерлері қолданатын кафедраларды (орындықтарды) қалпына келтіру жұмыстары 1924 жылы мүсінші Коста Мота аяқтады. Бұл киелі қақпа үлкен, биік және кең, екі қабатты. Оның сәндік ерекшеліктеріне көптеген қабырғалар мен шыңдар кіреді, және Генрих Теңізшінің мүсіні екі есіктің арасындағы тұғырға орнатылған, оның айналасында ою-өрнектелген нишаларда балдахин астында мүсінделген фигуралар тұр. Екі есіктің үстіндегі тимпанумда жартылай бейнеленген рельефте киелі Иеронимнің өмірінен екі көрініс көрсетілген: сол жақта арыстандың лапынан тікенді алу, ал оң жақта әулиенің шөлдегі тәжірибесі. Бұл көріністердің арасындағы шпандельде король Мануэль I-нің гербі бейнеленген, ал архивольт пен тимпанум мануэлиндік символдар мен элементтермен жабылған. Мадонна (Санта-Мария де Белем) архивольт үстіндегі тұғырда, оның үстінде бас періште Михаил, ал порталдың үстінде Мәсіх орденінің кресті орналасқан. Порталдың екі жағында бай әшекейленген ою-өрнектермен үлкен терезелер орналасқан.

Сыртқы осьтік портал

Оңтүстік есіктен кішірек болса да, бұл есік Иеронимостың ең маңызды есігі болып саналады, себебі ол әшекейленген және бас алтарьдың алдында орналасқан. Архивольтқа жақын екі періште Португалияның гербін ұстап тұр. Порталдың екі жағындағы қанаттар мүсіндермен толтырылған, соның ішінде король Мануэль I мен Арагон королевасы Марияның сәнді безендірілген балдахин астында тізе бүгіп тұрған мүсіндері бар, ал олардың қамқоршылары – Әйелі Жером мен Әйелі Иоанн Баптист (Креститель) оларды қанағаттандырады. Күмбездің әр қабырғасы бостармен бекітілген. Трансепттің көлденең күмбезінің (1522) батыл дизайнында ешқандай тіректер мен бағаналар жоқ, ал Бойтак бастапқыда трансептте үш бөлімді жоспарлаған. Трансепттің тірегі жоқ күмбезі келушіге ол ауада қалқып тұрғандай сезім береді. Кастильо сондай-ақ 25 метрлік, жіңішке, буындармен жалғанған сегізбұрышты алты бағананы Ренессанс стиліне тән нәзік гротеск немесе гүлдік элементтермен безендірді. Бұл кеш готикалық залдың құрылысы эстетикалық және сәулеттік тұрғыдан шедевр болып табылады: ол осы алып ғимараттың кеңістіктік әсерін күшейтеді. Трансептке жақын солтүстік бағанада Бойтак немесе Хуан де Кастильоның портреті ретінде салған медальон болуы мүмкін. Бүйірлік дәліздердің соңында және хордың екі жағында 16-шы және 17-ші ғасырларға жататын алтарлар (сонымен қатар мануэлин стилінде) орналасқан. Олар ою-өрнекпен әшекейленген, алтын және жасыл пигментпен жабылған, ал олардың бірі көп түсті эмальдалған терракотадан жасалған Әйелі Жеромның бейнесін ұстап тұр. Бұл ғибадатхана Австрияның Екатерина патшайымының бұйрығымен патшалық отбасының соңғы демалыс орны ретінде салынған. Ол классикалық стильдегі Жеронимо де Руанның (Жан де Руан) туындысы. Патшалық қабірлер мәрмәр пілдердің үстіне орнатылған, олар иондық бағаналармен, ал олардың үстінде коринфтік бағаналармен безенілген. Хордың сол жағындағы қабірлер король Мануэль I мен оның әйелі Мария Арагондыққа, ал оң жағындағы қабірлер король Жоан III мен оның әйелі Екатерина Австриялыққа тиесілі.

Қабірлер

Шіркеудің ішінде, төменгі хорында Васко да Гаманың (1468–1523) және ашылу дәуірінің ұлы ақыны мен жылнамашысы Луис де Камоэстің (1527–1580) тас қабірлері орналасқан. Екі қабір де 19 ғасырдың мүсіншісі Коста Мотаның сәйкес келетін нео-мануэль стилінде жасалған. Екеуінің де мәйіттері 1880 жылы осы қабірлерге көшірілген.

Монастырлық сәулет

Бойтак монастырдың үлкен шаршы (55 × 55 м) клуатрын салуды бастады. Ол кең аркалармен, терезелермен және нәзік тіреулерге орнатылған трасериямен жамбас күмбездерін салды. Хуан де Кастильо төменгі қабатты классикалық стильде безендіріп, жоғарғы қабатты көбірек ішке қарай жылдырып аяқтады. Мұндай клуатр салу сол кезде жаңалық болды. Кастильо Бойтактың бастапқы дөңгелек бағаналарын тікбұрышты етіп өзгертті және оны Платереско стиліндегі әшекейлермен безендірді. Әр қанаты алты бөліктен тұрады, олардың барлығы трасериямен жасалған күмбездермен жабдықталған. Төрт ішкі бөлік қалың тіреулерге сүйеніп, кең аркадаларды құрайды. Бұрыштағы бөліктер диагональды аркалы конструкциямен байланыстырылған және әсем безендірілген бұрыштағы бағаналарды көрсетеді. Клуатр діни және көрнекті функцияларды атқарды, оның декоративтік әшекейлері мен армилляр, герб, және Христиан орденінің айқасы сияқты династиялық символикалық мотивтері Португалияның өсіп келе жатқан әлемдік күшін көрсетті. Клуатрдың ішкі қабырғаларында Еуропалық, Мавр және Шығыс мотивтерімен қатар, теңіз элементтері бар Мануэлин стиліндегі мотивтер көптеп кездеседі. Дөңгелек аркалар мен көлденең құрылым Ренессанс сәулет стиліне сай келеді, сонымен қатар испан сәулетімен де байланысты. Кастильо ішкі ауланың сыртқы қабырғаларын Платереско стилінде безендірді: аркадаларға клуатрға әсемдік сыйрайтын трасериямен жасалған аркалар кірді. Осы аркадалардың бірінде ақын Фернандо Пессоаның қарапайым қабірі орналасқан, ал басқа бірнеше қабірлерде ақын және драматург Алмейда Гаррет (1799–1854), жазушы-тарихшы Александр Геркулано (1810–1877), бұрынғы президенттер Теофило Брага (1843–1924) және Оскар Кармона (1869–1951) жатыр. Бас үйдің (капитолийдің) қарсы жағындағы асханада 18 ғасырға жататын бірнеше азулежу плиткалары сақталған. 1850 жылғы қалпына келтіруден кейін монастырьға қосылған жаңа бөлімде Ұлттық археологиялық мұражай (Museu Nacional de Arqueologia) және Теңіз мұражайы (Museu da Marinha) ашылды (батыс қанатында).