Кіріспе

Америка Құрама Штаттарында африкалық текті адамдардың бейнелеу өнері – африкалық американдықтар жасаған бейнелеу өнерін сипаттайтын кең термин. Олардың екі ғасырдан астам уақыт бойы жасаған және жасап жатқан өнерінің ауқымы суретшілердің өзі сияқты алуан түрлі. Кейбіреулері Африка және әлемнің басқа аймақтарының мәдени дәстүрлерінен шабыт алды. Басқалары дәстүрлі афроамерикандық көркем өнер түрлерінен – себет тоқу, қыш құмыра жасау, тігін, ағашқа ою және сурет салу сияқты, кейде «қолөнер» немесе «халықтық өнер» деп жіктелетін өнерден шабыттанды. Көптеген суретшілер еуропалық өнер дәстүрінен, сондай-ақ өмір, жұмыс және оқу тәжірибесінен де шабыт алды. Африкалық американдық суретшілер де өз әріптестері сияқты түрлі техникаларда жұмыс істейді: сурет салу, гравюра, коллаж, монтаж, мүсін және тағы басқалар. Олардың тақырыптары да алуан түрлі, бірақ көбі американдық қаралардың мәселелерін көтеріп, оларға назар аудару қажет деп санайды. Бір кезде «қорқыныштың мүсіншісі» деп аталған Мета Вокс Уоррик Фуллер тұжырымдамалық реализм мен символизмді үйлестіріп, арбалы әңгімелерден шабыт алды. Генри Осава Таннердің шәкірті, Огюст Роденнің сынға ұшыраған және 1903 жылғы Салонда көрмеге қойылған ол мансабының жалғасуы «комиссиялар құбылысын бақылайтын жетекші қара ғалымдар, белсенділер мен беделді тұлғалардың нәсілге қатысты жұмыстарға қойған талаптарын орындауға» байланысты екенін мойындады. Осы шындықты қабылдаған В.Е.Б. Дюбуа оның демеушісіне айналды, ал ол Джеймстаунның үш жүз жылдық мерекесіне және кейіннен Ерік жариялануының елу жылдығын тойлауға арналған прогресс тақырыбындағы диорамалар үшін федералды тапсырыс алған алғашқы афроамерикандық әйел болды, бірақ бұл оған қаншама қиындық әкелді. «Сыбайлас жемқор полицейлерді «шошқалар» деп атауды танымал еткені үшін» белгілі болған суретшінің ең танымал туындылары қолданыстағы билік құрылымын қатты сынап, ашық зорлық-зомбылыққа шақырып, барлық саяси иконография сияқты, көндіруге бағытталған. Эдмония Льюис мүсінші, керісінше, 1865 жылы Еуропаға алғашқы сапарын аболиционист Джон Браун мен Азамат соғысы кезінде 54-ші Массачусетс жаяу әскер полкіне басшылық еткен одақтас полковник Роберт Гулд Шоудың мүсіндерін сату арқылы қаржылады. Кейін ол нәсіл мәселелерін одан да нәзік түрде көтеріп, неоклассикалық мүсінде заманауи тақырыптар мен ежелгі символдарды ескерткіш мақсаттарда пайдаланды. Льюис жасаған бюстіне жауап ретінде оның демеушісі Анна Квинси Уотерстон оны мақтап былай жазды: «Шынжырлары сынған ұлттың қызы / Сирек кездесетін дарын сияқты сыйлық алуға лайық». 1939 жылғы Нью-Йорк әлемдік көрмесінде жасалған үлкен тапсырысы «Әр дауысты көтеріп ән шырқаңыз» («Lift Every Voice and Sing») – афроамерикандықтардың ұлттық әнұраны – «Қара дауыстарды көтеріп ән шырқаңыз» («Lift Every Voice and Sing») деп аталды, өйткені ол қара әншілерді аспаптың ішегі ретінде бейнеледі. Ричард Хант – 1935 жылы Чикагоның оңтүстік жағында дүниеге келген мүсінші. Оның жұмысының қайталанатын тақырыбы – африкалық американдық тарих пен мәдениеттің интеграциясы және көрінісі, бірақ ол абстрактілі стильде немесе өзінің тақырыптарына сілтеме жасайтын немесе оларды ұсынатын стильде жұмыс істеуге бейім. Саванна порты арқылы осы елге әкелінген құлдардың ұрпағы Ричард Хант АҚШ-тағы қоғамдық өнерге ең үлкен үлес қосты; 24 штаттың және Вашингтонның көрнекті орындарында 160-тан астам қоғамдық мүсіндер орнатылды. 19 жасында Ричард Хант өзіне дәнекерлеуді үйретіп алды. Екі жылдан кейін ол ұлттық деңгейде танымал болды, өйткені қазіргі заманғы өнер мұражайы оның «Арахне» мүсінін сатып алды. Ричард Ханттың тағы бір мүсіні «Батыр құрылысы» қазір Чикаго өнер институтының басты экспонаты болып табылады. Ричард Хант 150-ден астам жеке көрме өткізді және 100-ден астам қоғамдық мұражайда ұсынылған. Суретші Фейт Рингольд саяси мазмұнымен белгілі және «көркем ішекке күшті соққы береді» деп сипатталған. Оның «Американ халқы» сериясы #20: «Die» – кубистік қара және ақ фигуралар арасындағы қанды қақтығысты бейнелейді, ол 2019 жылы жаңадан жөнделген MOMA-да Пабло Пикассоның «Les Demoiselles d’Avignon» картинасының қарама-қарсы ілінді, олардың тиісті композицияларының «жабайы күші» арасында диалог құру үшін. Концептуалды суретші Фред Уилсон басқа композиция түрлеріне назар аударады, «құл мүсіні мен қымбат қыш құмыра сияқты өте кереғар заттарды қатар қояды». 1999 жылы MacArthur «ғалым грантын» алған оның жұмысы «нәсіл мен тарихқа қатысты болжамдарды жоюға және жоюға» шақырады. Джейкоб Лоуренс сияқты суретшілер тарихи картиналар арқылы оқиғаны суреттермен айтуға тырысады, оның өзінің «Миграция» сериясі солай. 60 панельдік эпикалық туынды Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін миллиондаған афроамерикандықтардың индустриалды Солтүстікке қоныс аударуын бейнелейді. Кехинде Уайли мен Эми Шеральд сияқты жағдайларда тарихи картиналар портреттерді де қамтуы мүмкін; осы жағдайда – Барак пен Мишель Обаманың ресми портреттері. Горац Пиппен және Ромаре Бирден сияқты суретшілер одан да қарапайым тақырыптарды таңдап, дау тудырмайтын бейнелерді шығару үшін заманауи өмірге сүйенді. Әсерлі Генри Таннер де «The Banjo Lesson» және «The Thankful Poor» сияқты картиналарында солай жасады, бірақ олардың көптеген пейзаждары мен библейлік көріністері сияқты, олар да іштен жарықтанғандай көрінеді. 1880 жылы беделді Пенсильвания академиялық көркем өнер мектебіне қабылданған алғашқы афроамерикандық Генри Таннер реалист суретші Томас Икинспен оқыды.

Колонияға дейінгі, Антебелл және Азамат соғысы кезеңдері

Америка Құрама Штаттарында африкалық американдық өнердің ең ерте дәлелі – Жаңа Англиядан шыққан білікті қолөнершілер құлдардың еңбегі. Отарлық Америкадан сақталған құл қолөнерінің екі түрі бар: құлдардың жеке пайдалануына арналған заттар және қоғамдық пайдалануға арналған заттар. 17-шы ғасыр мен 19-шы ғасырдың басында жасалған мысалдарға кішкентай барабандар, жапқыштар, темірден соғылған мүсіндер, себеттер, керамикалық ыдыстар және қабір тастары жатады. Африканың көптеген білікті құл қолөнершілері құл иелеріне жалға берілді. Иелерінің келісімімен, кейбір құл қолөнершілері бос уақытында тапқан жалақысының бір бөлігін өздерінің және отбасы мүшелерінің бостандығын сатып алу үшін ақша жинауға пайдаланды. Құл қолөнершілері жасаған қоғамдық өнер туындылары отарлық экономикаға маңызды үлес қосты. Жаңа Англия мен Атлантиканың орталық колонияларында құлдар алтын шеберлері, жиһаз жасаушылар, граверлер, оюшылар, портрет суретшілері, ағаш ұсталары, тас қалаушылар және темір жұмысшылары ретінде оқытылды. 1712 жылы Гудзон өзенінің жағасында салынған Жансон үйінің құрылысы мен әрлеуі африкалық американдықтардың еңбегімен жасалды. Луизиана, Оңтүстік Каролина және Джорджиядағы ең көне ғимараттардың көпшілігі құл қолөнершілермен салынған. Патрик Х. Рейсон, Джошуа Джонсон және Сципио Мурхед 1773–1887 жылдар аралығындағы ең ерте белгілі портрет суретшілерінің қатарында болды. Кейбір ақ нәсілді отбасылардың демеушілігі ерекше жағдайларда жеке оқытуға мүмкіндік берді. Көптеген демеушілер аболиционистер болды. Суретшілер көбірек қолдау алды және Солтүстік және шекара штаттарындағы қалаларда өзін-өзі қамтамасыз ете алды. Харриет Пауэрс (1837–1910) – АҚШ-тың Грузия штатының ауылдық аймағында дүниеге келген, құлдықта өмір сүрген африкалық американдық халық суретшісі және жапқыш жасаушы. Ол қазіргі уақытта жапқыштары үшін ұлттық деңгейде танымал, ол жергілікті аңыздарды, Киелі кітаптардағы оқиғаларды және астрономиялық құбылыстарды бейнелеу үшін дәстүрлі аппликация техникаларын қолданды. Оның сақталған екі соңғы жапқышы бар: 1886 жылғы «Библиялық» және 1898 жылғы «Библиялық» жапқыштар. Оның жапқыштары 19-шы ғасырдың оңтүстік жапқыштарының ең жақсы үлгілерінің бірі саналады. Пауэрс сияқты, Джис Бенд әйелдері дәстүрлі американдық (және африкалық американдық) жапқыштарға негізделген, бірақ геометриялық қарапайымдылықпен ерекшеленетін, батыл және күрделі жапқыш стилін жасады. Географиялық тұрғыдан алшақ болса да, олардың қасиеттері амиш жапқыштары мен қазіргі заманғы өнерді еске түсіреді. Джис Бенд әйелдері өздерінің шеберліктерін және эстетикалық талғамын кем дегенде алты буынға жеткізіп, қазірге дейін сақтап келеді. Бір кезде ғалымдар құлдардың басқа құлдарға Жер асты темір жолы арқылы қашу жоспарларын ескерту үшін жапқыш бөліктерін пайдаланғанына сенді, бірақ көптеген тарихшылар бұл пікірмен келіспейді. Жапқыш жасау африкалық американдық қауымдастықтағы көркемдік өнер түрі ретінде жалғасуда.

Қайта құру

Азамат соғысынан кейін африкалық американдықтардың туындыларын музейлерде көрсету жиіледі, және суретшілер мен мүсіншілер осы мақсатта көбірек шығармалар жасады. Бұл шығармалар көбінесе еуропалық романтизм және классицизм дәстүрлеріндегі пейзаждар мен портреттерден тұрды. Эдвард Митчелл Баннистер, Генри Оссава Таннер және Эдмония Льюис осы кезеңдегі ең белгілі өкілдері. Басқаларының ішінде Мета Вокс Уоррик Фуллер, Эдмония Льюис сияқты мүсінші болған әйел суретші, сондай-ақ Графтон Тайлер Браун және Нельсон А. Примус бар. Ұлттық шекараларды еңсеру арқылы кеңінен танылуға қол жеткізу алғаш рет Американың ірі қалаларында, оның ішінде Филадельфия, Бостон, Чикаго, Нью-Йорк және Нью-Орлеанда жеңілдеді. Дегенмен, тіпті осы қалаларда да кемсітушілік шектеулер болды. Алайда, шетелде африкалық американдықтар жақсырақ қабылдады. Еуропада, әсіресе Францияның Парижі қаласында, бұл суретшілер дәстүрлі батыс өнерінен тыс техникалармен тәжірибе жасауға еркін болды. Өркендеу бостандығы Парижде, сондай-ақ Мюнхен мен Римде де кеңінен таралды.

Гарлемдік қайта өрлеу

Гарлемдік Ренессанс – африкалық американдықтардың өнерінің, барлық түрлерінің, соның ішінде бейнелеу өнерінің ерекше гүлденуі. Сол кезде әлемнің басқа бөліктерінде кең таралған идеялар 1920 жылдары АҚШ-тың көркемдік орталарына тарала бастады. Осы кезеңдегі көрнекті суретшілер: Ричмонд Барте, Аарон Дуглас, Лоуренс Харрис, Палмер Хейден, Уильям Х. Джонсон, Саргент Джонсон, Джон Т. Биггерс, Эрл Уилтон Ричардсон, Малвин Грей Джонсон, Арчибальд Мотли, Аугуста Савидж, Хейл Вудрафф және фотограф Джеймс Ван Дер Зи. Өнерді меценаттықпен қолдаған Уильям Э. Хармон 1922 жылы Хармон қорына негіз салды, ол 1967 жылға дейін африкалық-американдық өнердің ірі меценаты болды, соның арқасында бұрын белгісіз болған суретшілерге қызығушылық пен танылу келді. Хармон сыйлығы және жыл сайынғы «Негр суретшілерінің туындыларының көрмесі» де қолдау көрсетуге үлкен үлес қосты, сондай-ақ Вильям Э. Хармон қорының «Негрлер арасындағы ерекше жетістіктері үшін» сыйлығы да, ол тек бейнелеуші суретшілерге ғана шектелмесе де, Хейл Вудрауф, Палмер Хейден және Арчибальд Мотли сияқты бірнеше суретшілерге табысталды. 1929 жылы Ұлы депрессия салдарынан қаржыландыру уақытша тоқтады, бірақ экономика жақсарғаннан кейін Джейкоб Лоуренс, Лора Уилер Уоринг және басқалар сияқты суретшілерге қайтадан көрмелер ұйымдастырылып, қаржылық көмек көрсетілді. 1933 жылы АҚШ Қазына департаментінің «Көркемдік жұмыстар жобасы» суретшілерге қолдау көрсетуге тырысты, бірақ бұл күш-жігер нәтижесіз болды. Президент Франклин Д. Рузвельт 1935 жылы «Жұмыс прогресі әкімшілігін» (WPA) құрды, бұл бағдарлама қираған экономикада барлық американдық суретшілерге, әсіресе афроамерикандық суретшілерге табыс табуға мүмкіндік берді. 1930 жылдардың ортасына қарай WPA-ға 250 мыңнан астам афроамерикандық тартылды, оның ішінде Джейкоб Лоуренс, Гвендолин Найт, мүсінші Уильям Артис, суретші және балалар кітаптарының иллюстраторы Эрнест Кричлоу, карикатурист және иллюстратор Элтон С. Факс, фотограф Марвин Смит, карборунд мезотинт әдісін ойлап тапқан Докс Траш, Джорджет Сейбрук және Эльба Лайтфут суретшілері, ең танымал Харлем ауруханасының қабырғалық суреттерімен, Чикаголық графикашы Элджер Кортор және танымал Иллинойс суретшісі Адриан Трой және тағы да басқалар. Сондықтан олар галереялар мен өнер агенттері арқылы емес, тікелей халыққа өнерлерін сататын. 1990 жылдардың ортасында қайта жаңғырылып, бүгінде американдық халықтық тарихтың маңызды бөлігі ретінде танылған, ал түпнұсқа Highwaymen суретінің қазіргі нарықтық құны мыңдаған долларды құрайды. 2004 жылы алғашқы 26 суретші Флорида суретшілерінің Даңқ залына енгізілді. Қазіргі уақытта 26 суретшінің сегізі қайтыс болды, оның ішінде А. Хэйр, Х. Ньютон, Эллис және Джордж Бакнер, А. Моран, Л. Робертс, Езекия Бейкер және соңғы кезде Джони Дэниелс. 26 суретшінің толық тізімін Флорида суретшілерінің Даңқ залында, сондай-ақ түрлі тас жолшылар мен Флорида өнері веб-сайттарында табуға болады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін кейбір суретшілер әлемдік көзқараспен жұмыс істеп, шетелде, Парижде көрмелер өткізді, ал онжылдықтың соңымен олар Копенгаген, Амстердам және Стокгольм сияқты басқа да ыңғайлы қалаларға біртіндеп көшіп барды: Барбара Чейз Рибоуд, Эдвард Кларк, Харви Кроппер, Боуфорд Делани, Герберт Джентри, Билл Хатсон, Клиффорд Джексон, Сэм Миддлтон, Ларри Поттер, Хейвуд Билл Риверс, Мертон Симпсон және Уолтер Уильямс. Кейбір африкалық-американдық суретшілер 1950-1960 жылдары Нью-Йорктегі маңызды галереяларға жол таба алды: Хорас Пиппин, Ромаре Бирдэн, Джейкоб Лоуренс, Ричард Хант, Уильям Т. Уильямс, Норман Льюис, Томас Силлс және Сэм Гиллиам галереяда сәтті қабылданатын азазды суретшілердің қатарында болды. Ричард Хант 1968 жылы президент Линдон Б. Джонсон тағайындаған Ұлттық өнер кеңесіне қызмет еткен алғашқы африкалық-американдық бейнелеуші суретші болды. Хант Мариан Андерсон, Ральф Эллисон және Дюк Эллингтоннан кейін кеңесте төртінші африкалық-американдық болды. 1971 жылы Ричард Хант Мүсіншілік өнер музейінде ірі жеке ретроспективасын өткізген алғашқы афроамерикандық мүсінші болды. 1960-1970 жылдардағы Азаматтық құқықтар қозғалысы суретшілерді өзгеріп жатқан заманды бейнелеуге және оны білдіруге итермеледі. Афроамерикандық өнерді көрсету мақсатында галереялар мен қоғамдық өнер орталықтары құрылды, ал афроамерикандық суретшілер үшін және олармен колледждік оқыту орындары ашылды. Кейбір афроамерикандық әйелдер де 1970 жылдары феминистік өнер қозғалысында белсенді болды. Фейт Рингольд қара нәсілді әйелдердің суреттерін жасап, АҚШ-тағы расизм мен сексизмнің қатар келу мәселесін көтерді, ал Where We At (WWA) ұжымы афроамерикандық әйелдердің өнер туындыларын ғана көрсететін көрмелер ұйымдастырды. 1980-1990 жылдары хип-хоп граффити қалалық аймақтарда басымдық алды. Көптеген ірі қалаларда афроамерикандық суретшілерге арналған мұражайлар ашылды. Ұлттық өнер қоры осы суретшілерге көбірек қолдау көрсетті.

ХХ ғасырдың аяғы/ХХІ ғасырдың басы

Қазіргі заманғы американдық суретші Кара Уокер өзінің туындыларында нәсіл, гендер, сексуалдық бағыт, зорлық-зомбылық және жеке тұлға тақырыптарын зерттеуімен белгілі. Уокердің силуэттей бейнелері Оңтүстік штатындағы Антбеллиум дәуіріндегі аяқталмаған фольклорды жаңғыртуға көмектеседі және Харриет Пауэрстің ерте туындыларын еске түсіреді. Оның түсініксіз, бірақ фантастикалық суреттері кинематографиялық әсер береді. 2007 жылы Уокер "Time" журналының "Әлемдегі ең ықпалды 100 адам: суретшілер мен ойын-сауық шеберлері" тізіміне енді. Текстиль суретшілері афроамерикандық өнер тарихының маңызды бөлігін құрайды. 2010 жылғы "Quilting in America" индустриялық сауалнама бойынша, АҚШ-та 1,6 миллион тігінші бар. Бірнеше мүшесі тігіншілер мен талшықтан жасалған туындылардың шеберлері бар тарихи коммерциялық емес ұйым – Питтсбургтегі Пенсильвания штатындағы Питтсбург өнер орталығында орналасқан Women of Visions, Inc. WOV Inc суретшілері әртүрлі техникаларды қолданады. Халықаралық деңгейде туындыларын көрсеткендердің арасында Рене Стоут және Тина Уильямс Брюер бар. Қазіргі заманғы ықпалды суретшілерге Ларри Д. Александр, Лейла Али, Амалия Амаки, Эмма Амос, Жан-Мишель Баския, Давуд Бей, Камилл Биллопс, Марк Брэдфорд, Эдвард Кларк, Уилли Коул, Роберт Колескотт, Луи Делсарте, Дэвид Дрискелл, Леонардо Дрю, Мел Эдвардс, Рикардо Фрэнсис, Чарльз Гейнс, Эллен Галлахер, Герберт Джентри, Сэм Гиллиам, Дэвид Хаммонс, Джерри Харрис, Джозеф Холстон, Ричард Хант, Марта Джексон Джарвис, Кэти С. Маллори, М. Скотт Джонсон, Рашид Джонсон, Джо Льюис, Гленн Лигон, Джеймс Литтл, Эдвард Л. Лопер аға, Алвин Д. Лавинг, Керри Джеймс Маршалл, Юджин Дж. Мартин, Ричард Мейхью, Сэм Миддлтон, Говард МакКейлебб, Чарльз МакГилл, Тэддеус Мосли, Сана Мусасама, Сенга Ненгуди, Джо Оверстрит, Мартин Пьюриер, Адриан Пайпер, Ховардена Пинделл, Фейт Рингголд, Гейл Фултон Росс, Элисон Саар, Бети Саар, Джон Соломон Сэндридж, Реймонд Соундерс, Джон Т. Скотт, Джойс Скотт, Гэри Симмонс, Лорна Симпсон, Рене Стоут, Кара Уокер, Кэрри Мэй Уимс, Стэнли Уитни, Уильям Т. Уильямс, Джек Уиттен, Фред Уилсон, Ричард Уайатт кіші, Ричард Ярд және Пурвис Янг, Кехинде Уайли, Микалене Томас, Баркли Хендрикс, Джефф Сонхаус, Уильям Уокер, Эллсуорт Осби, Че Барака, Эмметт Вигглсуорт, Отто Нилс, Динга МакКаннон, Терри Диксон (суретші), Фредерик Дж. Браун және тағы да көптеген суретшілер кіреді.

Ертедегі африкалық-американдықтар

(Таңдау қолжетімділікпен шектелді.)

Гарлемдік қайта өрлеу

(Таңдау қолжетімділікпен шектелді.)

Қазіргі заманғы

(Таңдау қолжетімділікпен шектелді.)

Гарлемдік қайта өрлеу

(Таңдау қолжетімділікпен шектелді.)

Қазіргі заманғы

(Таңдау қолжетімділікпен шектелді.)

Африка-америкалық өнердің коллекциялары

Көптеген американдық мұражайларда афроамерикалық суретшілердің туындылары сақталады, оның ішінде Смитсоновтың американдық өнер мұражайы. Маңызды коллекциялары бар колледждер мен университеттердің арасында Фиск университеті, Спилман колледжі және Говард университеті бар. Африка-американдық өнердің тағы да бірнеше маңызды коллекцияларына Уолтер О. Эванстың афроамерикалық өнер жинағы, Делавэр университеті мен Алабама университетіндегі Пол Р. Джонс коллекциялары, Дэвид С. Дрискелл орталығының өнер жинағы, Хармон және Харриет Келлидің афроамерикалық өнер жинағы, Шомбургтің қара терілілер мәдениетін зерттеу орталығы, Гарлемдегі Студия мұражайы және Мотт Уорш жинағы жатады.