Кіріспе

Американдық суретші (1917–2000)

Джейкоб Армстед Лоуренс (7 қыркүйек 1917 – 9 маусым 2000) – африкалық американдық тарихи оқиғалар мен қазіргі заманғы өмірді бейнелеуімен танымал американдық суретші. Лоуренс өзінің стилін «динамикалық кубизм» деп атады, бұл өнер түрі Еуропада кең танымал болды және Батыс Африка мен Мезоамерика өнерінен үлкен шабыт алды. Ол өзінің композициялары үшін Харлемдегі күнделікті өмірден шабыттанды. Лоуренс қара және қоңыр түстерді жарқын түстермен үйлестіре отырып, афроамерикандықтардың өмірін жандандырды. Ол сонымен қатар Вашингтон университетінде 16 жыл профессор болып оқытты. Лоуренс – ХХ ғасырдың ең белгілі афроамерикандық суретшілерінің бірі, ол күнделікті өмірдің модернистік суреттерімен, сондай-ақ афроамерикандық тарих пен тарихи тұлғалар туралы әңгімелерімен танымал. 23 жасында ол 60 панельдік «Көшін жол» (The Migration Series) туындысы арқылы ұлттық деңгейде танылды, ол афроамерикандықтардың оңтүстік аймақтарынан солтүстік қалаларға жасаған Ұлы көші-қонын бейнеледі. Бұл серияны Вашингтондағы Филлипс коллекциясы мен Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайы (MoMA) бірлесіп сатып алды. Лоуренстің туындылары көптеген мұражайлардың тұрақты коллекцияларында сақталады, оның ішінде Филадельфия өнер мұражайы, Уитни мұражайы, Метрополитен өнер мұражайы, Бруклин мұражайы, Вирджиния көркемсурет мұражайы, Рейнолда америкалық өнер мұражайы және Солтүстік-Батыс өнер мұражайы бар. Оның 1947 жылғы «Құрылысшылар» картинасы Ақ үйдің ішінде ілінген.

Алғашқы жылдар

Джейкоб Лоуренс 1917 жылдың 7 қыркүйегінде Нью-Джерси штатының Атлантик-Сити қаласында дүниеге келді, оның ата-анасы оңтүстіктің ауылдық аймақтарынан көшіп келген болатын. Олар 1924 жылы ажырасып кетті. Өзінің ұзақ көркемдік жолында Лоуренс афроамерикандықтардың тарихын және күресін зерттеуге ерекше назар бөлді. Ұлы депрессия кезінде Харлемнің "қатаң, жарқын, сынғыш" жақтары Лоуренске, оның тұрғындарының үйлеріндегі түстер, пішіндер мен өрнектер сияқты күшті әсер етті. "Тіпті анамның үйінде де, - деді Лоуренс тарихшы Пол Карлстромға, - анамның буыны үйлерін түрлі-түрлі түстермен безендіретін, сондықтан Матисс есімізге келгендей болар еді". Ол өмірі бойы суға негізделген материалдарды пайдаланды. Лоуренс афроамерикандық қалалық өмірдің заманауи көріністерімен, сондай-ақ тарихи оқиғалардың қызықты және жанды бейнелеулері арқылы таныла бастады, олардың барлығын айқын пішіндермен, жарқын түстермен, динамикалық өрнектермен және ашық дене тілі мен қозғалыстармен бейнеледі.

Көші-қон сериясы

Лоуренс 1940–41 жылдары «Негрлердің көші-қоны» немесе «Көшпелілер келіп жатты» деп аталатын 60 панельдік көркем суреттер жиынтығын аяқтады, қазір бұл серия «Көші-қон сериясы» деп аталады. Бұл серия Ұлы көші-қонды бейнелейді, онда Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін жүздеген мың афроамерикандықтар ауылдық Оңтүстіктен қалалық Солтүстікке қоныс аударды. Ол темперамен жұмыс істегендіктен, ол тез кептіретін техниканы пайдаланды, сондықтан барлық суреттерді алдын ала жоспарлап, содан кейін барлық сахналарда бір түсті қолданып, тональдық тұрақтылықты сақтады. Тек содан кейін ол келесі түске көшті. Серия Гринвич Виллидждегі Downtown галереясында көрсетілді, бұл оны Нью-Йорк галереясында ұсынылған алғашқы афроамерикандық суретші етті. Бұл оған ұлттық деңгейде танымалдық әкелді. Бұл сериядан таңдамалы туындылар 1941 жылғы Fortune журналында жарияланды. Бүкіл серия бірлесіп сатып алынып, Вашингтондағы Филлипс коллекциясымен бөлісті, онда тақ нөмірлі суреттер сақталады, ал Нью-Йорктегі Қазіргі заманғы өнер мұражайы жұп нөмірлі суреттерді сақтайды. Оның ерте туындылары Гарлемдегі күнделікті өмірдің жалпы бейнелерін, сондай-ақ афроамерикандық тарихқа арналған маңызды серияны (1940–1941) қамтыды. 1941–42 жылдары аболиционист Джон Браунға арналған жиырма екі панельдік тағы бір тарихи сериясы жарық көрді. Бұл жұптар көрсетуге тым нәзік болған кезде, Лоуренс тапсырыс бойынша жұмыс істеп, 1977 жылы суреттерді жібек басып шығарылған портфолио ретінде қайта жасайды. 1943 жылы Говард Деври The New York Times газетінде жазған мақаласында Лоуренс келесі отыз суреттен тұратын сериясында «өзінің назарын Гарлемдегі халқының көп қырлы өміріне одан да сәттірек шоғырландырды» деп мәлімдеді. Ол бұл жинақты «таңғажайып әлеуметтік құжат» деп атады және былай деп жазды:
Лоуренстің түстері оның интерпретациялары үшін лайықты түрде жарқын. Оның күшті, жартылай абстрактілі тәсілі негізгі немесе архетиптік мәлімдемелеріне жетуге көмектеседі. Бұл туындыны көріп тұрғанда, адам өзін ерекше, табиғи тәжірибеге ие болғандай сезінеді. Лоуренс ритмді қолдануда да, дизайн мен шеберлікте де өсті.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1943 жылдың қазан айында Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лоуренс АҚШ Жағалау күзетіне әскерге шақырылды және Карлтон Скиннер басшылығымен USCGC Sea Cloud кемесіндегі алғашқы нәсілдік құрамы біріктірілген экипаждың ақпараттық жұмыс маманы болып қызмет етті. Ол Жағалау күзетінде қызмет еткен кезінде сурет салу және эскиздер жасауды жалғастырды, соғыс тәжірибесін әлемдік масштабта бейнеледі. Осы кезеңде ол 48 картина жасады, олардың барлығы қазіргі таңда жоғалып кеткен. Ол үшінші дәрежелі матрос шеніне жетті.

Жоғалған шығармалар

1944 жылдың қазан және қараша айларында MoMA барлық 60 көші-қон панелін, сондай-ақ Лоуренс Sea Cloud кемесінде салған 8 картинаны көрсетті. Ол әлі де әскери формасында, "Джекоб Лоуренс, Көші-қон сериясы және АҚШ Жағалау күзетінде жасалған туындылар" деп жазылған тақтаның алдында тұрды. Жағалау күзеті осы сегіз картинаны АҚШ бойынша көрмелерге жіберді. Соғыс аяқталғаннан кейін демобилизация кезіндегі шатақ пен қызметкерлердің ауысуы салдарынан олар жоғалып қалды.

Соғыстан кейінгі

1945 жылы ол Гюггенхайм қорынан бейнелеу өнері саласындағы стипендия алды. Нью-Йоркке оралған Лоуренс сурет салуын жалғастырды, бірақ депрессияға түсті; 1949 жылы ол Куинс округіндегі Хиллсайд ауруханасына жатып, он бір ай бойы сонда болды. Ауруханада сурет салғанда, ол «Аурухана сериясын» жасады, бұл оның пациенттердің эмоционалдық жағдайын бейнелеу арқылы бұрынғы жұмыстарынан ерекшеленетін туындылары болды. 1954 және 1956 жылдар аралығында Лоуренс «Күрес: Америка халқы тарихынан» атты 30 панельдік сериясын жасады, ол 1775 жылдан 1817 жылға дейінгі тарихи оқиғаларды көрсетті. Бастапқыда 60 панельден тұруы жоспарланған серияға 1954 жылғы Армия-Маккарти тыңдаулары сияқты заманауи оқиғаларға сілтемелер енгізілді, сонымен қатар ол американдық тарихтың көбінесе ұмытылған немесе аз зерттелген жақтарын, мысалы, Маргарет Кохран Корбин сияқты әйелдің соғыстағы рөлін немесе Жаңа Орлеан шайқасында американдық әскерін қорғаған, кім екені белгісіз құлдар салған қабырғаны зерттейді. Панельдерге дәстүрлі атаулардың орнына, Лоуренс өзінің туындысына жеке дауыс беру немесе мағыналы сөздерді қосу үшін цитаталар қосты. Патрик Генридің «Маған бостандық немесе өлім!» деген сөздерімен танымал сөйлеген сөзіне басқа бір үзіндіні қосты: «Өмір соншалықты құнды ма, немесе бейбітшілік соншалықты тәтті ме, олар тізбек пен құлдықтың құнымен сатып алынуға лайық па?». 1773 жылы құлдықтан азаттық сұраған адамның сөздері бейнеленген панельде: «Бізде ешқандай мүлік жоқ! Бізде әйелдер жоқ! Балалар жоқ! Бізде қала жоқ! Еліміз жоқ!» Үш панель (14, 20 және 29 нөмірлі панельдер) жоғалып кетті, ал тағы үш панель 2017, 2020 және 2021 жылдары ғана табылды. 1950 жылдардың ортасындағы күрделі саяси ахуал серияның мұражайға сатылуына кедергі келтірді, ал панельдер жеке коллекционерге сатылып, жеке туындылар ретінде қайта сатылды. 1960 жылы Бруклин өнер мұражайында оның туындыларының ретроспективті көрмесі ұйымдастырылды.

Жарияланымдар

Лоренс балаларға арналған бірнеше туындыларды суреттеді. "Харриет пен Уәде етілген жер" 1968 жылы жарық көрді және Харриет Табманның тарихын баяндайтын суреттер сериясын пайдаланды. Ол "Нью-Йорк Таймс" газетінің жылдың ең жақсы суреттелген кітаптарының бірі деп тізілді және "Бостон Глоб" газетінен мақтау алды: "Автордың көркемдік таланты, сезімталдығы және афроамерикандық тәжірибеге түсінігі оқырманның ішінде рухани сезім тудыратын кітап жасады". Оның "Джон Браун және Ұлы көші-қон" серияларына негізделген екі ұқсас том жарық көрді. Лоренс 1970 жылы Windmill Press үшін Эзоптың 18 мысалына иллюстрациялар жасады, ал Вашингтон университетінің баспасы 1998 жылы 23 мысалдың толық жинағын жариялады.

Оқыту және соңғы еңбектері

Лоуренс Блэк Маунтин колледжінде алғашқы сабақ бергеннен кейін бірнеше мектепте сабақ берді, соның ішінде Жаңа әлеуметтік зерттеулер мектебі, Көркем студенттер лигасы, Пратт институты және Скоухеган мектебі. 1970 жылы Вашингтон университетінде қонақ суретші болып жұмыс істеді және 1971 жылдан 1986 жылға дейін өнер профессоры болды. Вашингтон штатына көшіп келгеннен кейін көп ұзамай Лоуренс африкалық-американдық пионер Джордж Вашингтон Буштың батысқа жасаған саяхатын бейнелейтін бес картина жасады. Бұл картиналар қазір Вашингтон штаты тарих мұражайының қорында сақталуда. Ол мансабының осы кезеңінде бірнеше маңызды тапсырыстарды орындады. 1980 жылы ол 40 фут (шамамен 12 метр) ұзындықтағы «Зерттеу» атты стеналық монументалды суретін аяқтады, ол болатқа жабыстырылған фарфордан жасалған және ғылыми еңбектерге арналған он екі панельден тұрды. Ол Говард университетінің Блэкберн орталығына орнатылды. The Washington Post оны «өте күрделі, бірақ әдемі қарапайым» деп сипаттап, былай деді: Түстер толығымен тегіс, бірақ фарфордың қабаттасқандығы және Лоуренс кейбір жерлерде күңгірт қара көлеңкелер салғандықтан, оның монументалды суреті бай рельефтің көрінісін береді. Ол көрнекі ұйқастарға толы. Соңғы панельдегі болатты соққан Джон Генридің кішкентай суреті, өнер сахнасындағы мүсіншінің бейнесімен қайталанады: ол мүлдем басқа себептермен тасқа басқа тікенекті соғып жатыр. Бұл бірден түсінілетін жұмыс емес, сондықтан одан тез шаршамайсыз. 1983 жылы Лоуренс тағы бір серия жасады – «Хиросима сериясы» деп аталған сегіз скринкарт. Өзі таңдаған туындының жаңа басылымы үшін толық беттік иллюстрациялар жасауға шақырылған Лоуренс Джон Хершидің «Хиросима» (1946) еңбегін таңдады. Ол бомбалау кезінде дене және эмоционалдық қиындықтарға тап болған бірнеше құтқарылғандарды абстрактілі бейнелеу тілімен көрсетті. Лоуренстің «Театр» картинасы 1985 жылы Вашингтон университетінің тапсырысымен салынды және Меани сахналық өнер залының негізгі вестибюліне орнатылды.

Соңғы жылдары және өлімі

Уитни американдық өнер мұражайы 1974 жылы Лоренстің өміріндегі барлық туындыларын көрмеге қойды, ал 1986 жылы Сиэтл өнер мұражайы да осылай істеді. Олар олардың мұраларын қорғайды және олардың жұмыстарының шамамен мың суретінен тұратын іздеуге қолайлы мұрағатты ұстап тұрады. Лоренс өкпе рагынан қайтыс болғанға дейін, 2000 жылдың 9 маусымында 82 жасында сурет салуын тоқтатпады.