Кениядағы сайлаулар тарихы мен жүйесі

Кіріспе

Кениядағы мемлекеттік қызметтерге саяси сайлаулар Кенияда көппартиялық демократия және президенттік жүйе шеңберінде өтеді. Президент, Сенат және Ұлттық Ассамблея сайлаушылармен тікелей сайланады, ал сайлауларды Тәуелсіз сайлау комиссиясы (IEBC) ұйымдастырады.

Сайлау тарихы

Кенияда бүкілхалықтық сайлау 1920 жылдан бері өткізіліп келеді, алғашқы сайлау Заң шығару кеңесіне өкілдер сайлаумен басталды. Бастапқыда заң шығарушы органда 11 сайланған еуропалық және үндістер мен арабтарды өкілдік ету үшін тағайындалған үш мүше, сондай-ақ бірқатар лауазымды тұлғалар болды. 1924 жылғы кезекті сайлауда үндістер мен арабтарға сайлау құқығы берілді, үнді қауымына 5 орын, арабтарға 1 орын бөлді. Алайда, үнді қауымдастығы еуропалықтармен тең өкілдік талап етті, ал талаптары орындалмағандықтан сайлауды бойкоттады, бірде-бір үнді үміткері қатыспады. Бұл бойкот 1927 жылғы сайлауда да жалғасты, бірақ бір үнді үміткері бақ сынады. 1931 жылғы сайлауда барлық бес үнді орыны сайлау арқылы толтырылды, ал 1934, 1938, 1944 және 1948 жылдары да осы жүйе бойынша сайлаулар өтті. 1952 жылғы сайлауға дейін еуропалықтардың орын саны 14-ке, ал үнділердің орын саны 6-ға дейін артты, сондай-ақ 6 африкалық мүше тағайындалды. 1956 жылы да осы жүйе сақталды, бірақ 1957 жылдың наурыз айында африка халқы алғаш рет дауыс бере алу мүмкіндігіне ие болған 8 орынға сайлау өтті. 1961 жылғы сайлау жалпы сайлау құқығы бойынша алғаш рет өткізілді, бірақ кеңейтілген Кеңестегі 65 орынның 20-сы еуропалықтарға (10), үндістерге (8) және арабтарға (2) бөлінді. Кенияның Африка Ұлттық Одағы (KANU) ең ірі партия болып қалыптасты, 19 орын жеңіп алды және дауыс берудің 67,5% жинады. 1963 жылғы сайлау алдында сайлау жүйесі тағы да өзгертілді, 129 орындық Өкілдер палатасы мен 38 орындық Сенат құрылды. KANU Өкілдер палатасында көпшілік орындарды иеленді және Сенатта ең көп орын алды, бұл Джомо Кениаттаға алғашқы премьер-министр болуға, ал келесі жылы тәуелсіздік алғаннан кейін президент болуға мүмкіндік берді. Тәуелсіздік алғаннан кейін бірнеше жыл бойы көппартиялық жүйе сақталды. 1966 жылы бірнеше KANU депутаттары партиядан шығып, Кения Халық Одағын (KPU) құрғанда конституциялық түзету қабылданды, оларға қайта сайлауға түсу міндеттелді. Бұл «кішкентай жалпы сайлау» деп аталды, онда KPU көпшілік дауыс жинады, бірақ KANU 60% -дан астам орын жеңіп алды. Сол жылы Сенат таратылды және Ұлттық Ассамблея құру үшін Өкілдер палатасымен біріктірілді. Кейіннен KPU 1969 жылы тыйым салынды және Кения бірпартиялық мемлекетке айналды. Нәтижесінде KANU 1969, 1974, 1979, 1983 және 1988 жылдарғы сайлауларда барлық орындарды жеңіп алды, сайлауда KANU-дың бірнеше кандидаттары бір-біріне қарсы күресті. 1990-шы жылдардың басында Африканы қамтыған демократиялану толқынымен бірге көппартиялық жүйе қайта енгізілді, сондай-ақ президентті тікелей сайлау құқығымен сайлау мүмкіндігі болды. 1992 жылы өткен жалпы сайлауда KANU үкіметті басқаруды сақтап қалды, президент Даниэль арап Мои 36% дауыспен қайта сайланды және KANU Ұлттық Ассамблеядағы 188 орынның 100-ін жеңіп алды. Мои 1997 жылы 40% дауыспен қайта сайланды, ал KANU парламенттік көпшілігін сақтап, 210 орынның 107-ін алды. 2002 жылғы сайлауда KANU алғаш рет жеңіліске ұшырады, Мои орнынан бас тарды және KANU үміткері Ухуру Кениата Ұлттық Көкжұлдыз Коалициясының (NARC) Мвай Кибакиінен жеңілді. NARC сондай-ақ Ұлттық Ассамблеяда көпшілік орындарды жеңіп алды. Алайда, 2005 жылғы референдум нәтижесінде коалиция ыдырады, ал Кибакидің бұрынғы одақтасы Раила Одинга 2007 жылғы сайлауда оның басты қарсыласы болды. Кибаки президенттік сайлауда жеңімпаз деп жарияланса да, оппозициялық партиялар Ұлттық Ассамблеядағы орындардың көпшілігін жеңіп алды. Сайлауда алаяқтық болды деген айыптаулар орын алды, нәтижесінде 1000-ге жуық адам қаза тапты. Келесі жылы 2008 жылғы Ұлттық келісім және татулық туралы заң қабылданды және Одинга 1964 жылдан бері алғашқы премьер-министр болды. 2010 жылы жаңа конституция енгізілді, ал оның негізінде 2013 жылы алғашқы сайлаулар өтті. «Юбилейлік одақ» үміткері Ухуру Кениата 50,5% дауыс жинап, Одинганы жеңді. Кениаттаның Ұлттық Альянсы қайта құрылған Сенаттағы ең үлкен партия болып қалыптасса да, Одинганың «Құрметті демократиялық қозғалысы» Ұлттық Ассамблеядағы ең көп орынды иеленді, 349 орынның 96-сы. 2017 жылғы жалпы сайлауда Кениата Одинганы тағы да жеңіп, Кениаттаның «Юбилейлік партиясы» Ұлттық Ассамблея мен Сенатта ең көп орынды жеңіп алды. Алайда президенттік сайлау нәтижесі жойылды және қазан айында қайта сайлау өтті, оны Одинга бойкоттағаннан кейін Кениата жеңіп алды. 2022 жылғы сайлауда Уильям Руто президенттік сайлауда Одинганы жеңді, Одинганың «Azimio la Umoja» коалициясы Ұлттық Ассамблеяда ең көп орынды жеңіп алды, ал Рутоның «Кения Кванза» альянсы Сенатта ең көп орынды жеңіп алды.

Nationwide elections have taken place in Kenya since 1920, when the first elections to the Legislative Council were held. The legislature initially had 11 elected Europeans and three members appointed to represent Indians and Arabs, together with a number of nominated officials. By the next elections in 1924, suffrage had been extended to Indians and Arabs, with five seats given to the Indian community and one to the Arabs, as well as one seat appointed to represent the majority African population. However, the Indian community demanded equal representation with the Europeans, and when this was not forthcoming, boycotted the elections, with not a single Indian candidate standing. This boycott continued for the 1927 elections, although one Indian candidate did stand. All five Indian seats were filled by election in the 1931 elections, and further elections took place under the same system in 1934, 1938, 1944 and 1948. Prior to the 1952 elections the number of European seats was increased to 14 and the Indian seats to six, with six African members appointed. The same system was used in 1956, but in March 1957 elections were held for eight African seats, the first time the African population had been able to vote. The 1961 elections were the first held under universal suffrage, although 20 of the 65 seats in the expanded Council were reserved for Europeans (10), Indians (8) and Arabs (2). The Kenya African National Union (KANU) emerged as the largest party, winning 19 seats and taking 67.5% of the vote. The electoral system was changed again prior to the 1963 elections, with the creation of a 129 seat House of Representatives and a 38 seat Senate. KANU won a majority in the House of Representatives and the most seats in the Senate, allowing Jomo Kenyatta to become the first Prime Minister, and upon independence the following year, President. Multi party politics remained in place for a few years after independence; when several KANU MPs left the party to form the Kenya People's Union (KPU) in 1966, a constitutional amendment was passed requiring them to face by elections. This came to be known as the little general election, in which the KPU received a majority of the vote, but KANU won more than 60% of the seats. Later in the year the Senate was abolished, as it was merged with the House of Representatives to form the National Assembly. The KPU was subsequently banned in 1969 and Kenya became a one party state. As a result, KANU won every seat in elections in 1969, 1974, 1979, 1983 and 1988, with the elections seeing multiple KANU candidates run against each other. With the wave of democratisation sweeping across Africa in the early 1990s, multi party politics was reintroduced, together with the direct election of the president. General elections took place in 1992, and saw KANU retain control of the government, with President Daniel arap Moi re elected with 36% of the vote and KANU winning 100 of the 188 seats in the National Assembly. Moi was re elected again in 1997 with 40% of the vote, whilst KANU retained its parliamentary majority, taking 107 of the 210 seats. The 2002 elections saw KANU's first defeat; Moi stood down and the KANU candidate Uhuru Kenyatta was defeated by Mwai Kibaki of the National Rainbow Coalition (NARC) alliance. NARC also won a majority in the National Assembly. However, the coalition fell apart as a result of the 2005 referendum, and Kibaki's former ally Raila Odinga became his principal opponent in the 2007 elections. Although Kibaki was declared the winner in the presidential contest, opposition parties won a majority of seats in the National Assembly. Accusations of electoral fraud were made, resulting in violence that left around 1,000 dead. The following year the National Accord and Reconciliation Act 2008 was passed and Odinga became the first Prime Minister since 1964. A new constitution was introduced in 2010, and the first elections were held under it in 2013. Running as the Jubilee Alliance candidate, Uhuru Kenyatta defeated Odinga, receiving 50.5% of the vote. Although Kenyatta's National Alliance emerged as the largest party in the re established Senate, Odinga's Orange Democratic Movement won the most seats in the National Assembly, with 96 of the 349 seats. The 2017 general elections saw Kenyatta defeat Odinga again for the presidency, with Kenyatta's Jubilee Party winning the most seats in the National Assembly and Senate. However, the presidential election results were annulled and a re run held in October, which was won by Kenyatta after a boycott by Odinga. In the 2022 elections William Ruto defeated Odinga in the presidential elections, Odinga's Azimio la Umoja coalition won the most seats in the National Assembly, while Ruto's Kenya Kwanza alliance won the most seats in the Senate.

Референдумдар

Кенияда екі жалпыұлттық референдум өтті, екеуі де жаңа конституция жобалары бойынша. 2005 жылғы референдумда сайлаушылардың 58 пайызы ұсынылған конституцияны қабылдамады, ал 2010 жылғы референдумда сайлаушылардың 69 пайызы жаңа конституцияны мақұлдады.

Сайлау жүйесі

Кенияның сайлау жүйесі.

Төраға

2010 жылғы Конституция президент сайлауын екі кезеңді жүйе бойынша өткізуді көздейді, ал бұрын президент көп дауыс алған адам жеңіске ие болатын. Бірінші кезеңде жеңіске жету үшін кандидаттың 50%-дан астам дауыс жинауы және кем дегенде 24 облыста 25% дауыс алуы тиіс.

Парламент

Ұлттық Ассамблея 350 мүшеден тұрады, оның ішінде 290-ы бір мандатты сайлау округтерінен сайланады, ал 47-сі әйелдерге арналған, және 47 округтің негізінде бір мандатты сайлау округтерінен сайланады; барлығы көп дауыс алған үміткер жеңіске ие болатын жүйе бойынша сайланады. Қалған 13 орынның ішінде саяси партиялар өздерінің орын санына пропорционалды түрде ұсынған 12 орын және спикер бар. Сенат 68 орыннан тұрады, оның 47-сі округтер бойынша көп дауыс алған үміткер жеңіске ие болатын жүйе бойынша бір мандатты сайлау округтерінен сайланады, ал қалған 21-і тағайындалады; 16 әйел партияның орын санына пропорционалды түрде, екі мүгедектерді, екі жастарды (олардың әрқайсысынан бір ер және бір әйел үміткер болуы тиіс) және бір сайланған спикер.