Кіріспе

Американдық актер (1919–2002)
футболшы

Лоуренс Джеймс Тирни (15 наурыз 1919 – 26 ақпан 2002) – американдық кино және теледидар актері. Ол 50 жылдан астам созған мансабында гангстерлер мен қатал жігіттердің көптеген экрандық бейнелерін сомдағанымен танымал. Оның рөлдері өзінің заңмен жиі қақтығысуына сай келді. 2005 жылы «Нью-Йорк Таймс» газетінің кино сыншысы Дэвид Кехр «ұзын бойлы Тирниді» «актер емес, қорқынышты табиғат күші» деп сипаттады.

Ерте өмір

Лоуренс Джеймс Тирни 1919 жылғы 15 наурызда Бруклиндегі Бедфорд-Стьювесант ауданында Мэри Элис (құрметті аты Кроули; 1895–1960) және Лоуренс Хью Тирнидің (1891–1964) ұлы болып дүниеге келді. Орта мектепті бітіргеннен кейін Манхэттен колледжіне спорттық стипендиямен қабылданды, бірақ екі жылдан соң Нью-Йорк қаласының сумен жабдықталуының жартысына жуығын қамтамасыз ететін 85 мильдік Делавэр су құбырының бір бөлігін салуға уақытша жұмысшы болып орналасты. Кейін ол ел бойынша жұмыстан жұмысқа ауысып, бір кезде Sears Roebuck & Company каталогы үшін модель болды.

Диллингер және жұлдыздық

Тирнидің шығармашылық жолындағы маңызды рөлі – 1930 жылдардағы банк тонаушысы Джон Диллингердің рөлі болды, ол 1945 жылы «King Brothers» және «Monogram Pictures» студиялары үшін түсірілген «Диллингер» фильмінде ойнады. Ол бұл рөлге RKO студиясынан қарызға алынған болатын. RKO-ға қайта оралғаннан кейін Тирни «Endearing Young Charms» (1945), «Батанға оралу» (1945) (Джон Уэйнмен бірге түскен бір эпизодта), «Мама Папаны жақсы көреді» (1946) және Джесси Джеймсті сомдаған «Badman's Territory» (1946) сияқты фильмдерде кішкентай және эпизодтық рөлдерде ойнады. Алайда, «Диллингер» фильміне билет сатудың артуы және оның қаржылық табысы RKO студиясында айқын болғаннан кейін, студия 1946 жылы Тирниді «Кезекпен қадам» фильмінің жұлдызы ретінде таныстырды. Бұл фильм – тағы бір нуар жанрындағы туынды, онда бұрынғы теңізші әділетсіз түрде қылмыс жасады деген айыппен күйреп жатыр. Содан кейін ол 1946 жылы шыққан «Сан-Квентин» фильмінде жазасын өтеген түрме ішіндегі адам рөлін ойнады. Келесі жылы ол RKO студиясының тағы екі фильмінде басты рөлді ойнады, олар нуар жанрының әуесқойлары арасында культты фильмдерге айналды: Феликс Э. Фейст режиссерлік еткен «The Devil Thumbs a Ride» және Роберт Уайз режиссерлік еткен «Born to Kill». Фейсттің фильмінде Тирни кісі өлтіретін автостопшының рөлін ойнаса, Уайздің фильмінде ол тартымды, бірақ кісі өлтіретін алаяқтың рөлін сомдайды. Фильмге сол кездегі сыншылардың жағымсыз пікірлеріне қарамастан, кейінгі сыншылар мен кино тарихшылары Тирнидің керемет актерлік шеберлігіне ризашылық білдіріп, осы туындыны нуар жанрының, әсіресе RKO студиясының осы жанрға деген көзқарасының көрнекті үлгісі деп атады. Дегенмен, өзінің мансабын сараптап отырып, Тирни өзінің мұндай зорлық-зомбылыққа толы рөлдерді ойнағанды ұнатпағанын айтты: «Мен олар мені түсірген фильмдерге наразы болдым. Мен өзімді ешқашан осындай адам деп ойлаған емеспін. Мен өзімді жамандық жасамайтын жақсы адам деп санайтынмын. Мен сол кейіпкерді қатты жек көрдім, бірақ фильм үшін оны ойнауым керек еді».

РКО-дан кейінгі

1950 жылы Тирни "Eagle Lion Films" компаниясымен "Өлт немесе өліске дейін" фильмінде басты рөлге шақырылды, режиссерлігін Макс Носсек жасады, ол бұрын "Диллинджер" фильмін де түсірген болатын. Алайда, сол жылы Тирни Джозеф Певнидің "Шейкдаун" фильмінде екінші планда ғана түсті, бірақ 1951 жылы "Eagle Lion" компаниясы түсірген және Носсек режиссерлік еткен "Худлум" фильмінде басты рөлге оралды. Содан кейін ол RKO компаниясына қосалқы рөлге оралып, "Жамандардың ең жақсысы" (1951) фильмінде Джесси Джеймс рөлін қайта ойнады. "Бушвакерлер" (1952) фильмінде бірге ойнағаннан кейін, режиссер Сесил Б. Демилл оны 1952 жылы "Оскар" сыйлығын жеңіп алған "Жер бетіндегі ең ұлы шоу" фильмінде пойыз апатына себепкер болған жаман кейіпкер ретінде таңдады. Тирнидің осы фильмдегі қосалқы жұмысы Paramount Pictures компаниясының директорынан онымен келісімшарт жасау туралы өтініш келтірді, бірақ актер барда төбелес жасағандықтан тұтқындалған соң студия бұл ұсыныстан бас тартты.

Теледидар

1950 және 1960 жылдары Тирни көптеген телесериалдарда эпизодтық рөлдерде ойнады, оның ішінде «Жалаңаш қала», «Детективтер», «Нью-Йорк құпиясы», «Камерамен адам», «Жұмақтағы оқиғалар», «Питер Ганн», «Барбара Стэнвик шоуы», «Күнді қуалайтын», «Автобус аялдамасы», «Ллойд Бриджес шоуы» және «Альфред Хичкок сағаты». Оның кинодағы рөлдерінің ішінде Джон Кассаветттің «Бала күтіп тұр» (1963), «Жылаңаш зұлымдық» (1966), «Батыстың Кастері» (1967) және «Бетсіз өлтіруші» (1968) фильмдеріндегі рөлдері бар. «Бала күтіп тұр» фильмінен кейін ол Францияға көшіп кетті. Францияда бірнеше жыл тұрғаннан кейін,

1970-1982 жылдар

Джон Авильденнің фильмдері: Рокки, Каратэ Кід және басқа да нашарлар кітабында айтылғандай, Тирни 1970 жылы Авильденнің «Джо» фильмінде Джо Керран рөлін ойнауға тиіс болған. Алайда, ол түсірілім басталғанға екі күн қалғанда, ішкілік беруден бас тартқан барменді ұрып соққаны үшін тұтқындалғандықтан жұмыстан босатылды. 1970 жылдары ол эпизодтық рөлдерде ойнады, Отто Премингердің «Мұндай жақсы достар» (1971) фильмінде күзетші, Джозеф Зитоның «Абдукция» (1975) фильмінде ФБР агенті, Энди Уорхолдың «Жаман» (1976) фильмінде (кейін ол оны «қорқынышты тәжірибе – кәсіпсіздік» деп сипаттады), сондай-ақ Кассаветестің «Глория» (1980) және Зитоның «Қызықтаушы» (1981) фильмдерінде шағын рөлдерде ойнады. 1984 жылы Тирни Excedrin телеарнасының жарнамасында құрылысшы рөлінде ұлттық науқанға қатысты. 1985 жылы ол Джон Хьюстонның «Приццидің құрметі» фильмінде Нью-Йорк полициясының бастығы рөлін ойнады. 1985 және 1987 жылдар аралығында Тирни «Hill Street Blues» полициялық драмасының соңғы екі маусымында қонақ ретінде пайда болды, ол полиция бөлімшесінің түнгі ауысымында жұмыс істейтін үстел сержанты Дженкинс рөлін ойнады. Сериалдың соңғы эпизодында телефонға жауап бергенде ол «Хилл-стрит» деп соңғы сөздерін айтты. Тирни Норман Мейлердің өзінің «Қатыгез жігіттер билемейді» (1987) романының бейімделуінде басты кейіпкер Райан О’Нилдің әкесі рөлінде маңызды рөл ойнады. Ол сондай-ақ Стивен Кингтің «Күміс оқ» фильмінде бейсбол таяғын ұстаған бар иесінің рөлін ойнады. Тирни «Қатыгез жігіттер билемейді» фильмінің актерлік мансабын жаңартқанын айтты және оны өзінің ең жақсы жұмыстарының бірі деп санайды.

Резервуар иттері және кейінгі мансабы

1991 жылы Квентин Тарантино оны «Резервуар иттер» фильмінде қылмыстық әмірші Джо Кэбот рөлінде эпизодтық рөлге шақырды. Фильмнің сәттілігі Тирнидің мансабын гангстерлерді сомдаумен аяқтады. Алғашқы басты рөліне құрмет ретінде Тирни өзінің бірінші серігінің «Дилинджердей өлген» екенін айтады. Съзба кезінде Тирнидің түсірілім алаңынан тыс жасаған әрекеттері актерлер мен түсірілім тобын қызықтырып, алаңдатты. «Резервуар иттер» фильмін түсірудің алғашқы аптасының соңында Тарантино Тиернимен төбелес салғаннан кейін оны жұмыстан шығарды. Тиерниді «толыққанды ақылсыз» деп сипаттап, «оны тыныштандыру қажет» екенін айтты. Төбелесшіл репутациясына және онымен жұмыс істеудің қиындығына қарамастан, Тирни 1995 жылы жеңіл инсульт алғанға дейін Голливудта кейіпкерлік актер ретінде үнемі сұранысқа ие болды. 1982 жылы оған инсульт болған еді. Ол анимациялық фильмдерді дубляждауға көшті және денсаулығы нашарлаған сайын кино мен теледидарда эпизодтық рөлдерде пайда болды (көбінесе тек отырып). Тирнидің кейінгі рөлдерінің бірі – Брюс Уиллистің мүгедек әкесінің эпизодтық рөлі «Армагеддон» (1998) фильмінде болды, бірақ бұл сахна фильмнің театрлық нұсқасынан алынып тасталды. Сол жылы оның ұзақ жылдар бойы сенген агенті Дон Герлер Тирнидің заңмен проблемалары туралы айтты: «Бірнеше жыл бұрын [1994 жылы] мен оны әлі де түрмеден босатып алып жүрдім. Ол 75 жаста болса да, бардағы ең мықты адам еді!» 1944 жылдан 1951 жылға дейін Тирни Лос-Анджелесте 12 рет төбелес салғаны үшін, көбінесе мас күйде болғаны үшін тұтқындалды, соның ішінде бардағы қабырғадан қоғамдық телефонды жыртып, оған ішкілік беруден бас тарған официантты қантницамен ұрып, такси жүргізушісін тұншықтыруға тырысты. 1947 жылдың мамырында, 1949 жылдың маусымында, 1949 жылдың қаңтарында және 1950 жылдың қазанында мас күйде болғаны үшін үш айға түрмеге жабылды. Оның құқықтық проблемалары 90 күндік түрме жазасын қамтыды, ол 1951 жылдың тамызынан қазанына дейін Нью-Йорк колледжінің студентінің жағын бұзғаны үшін тағы бір барда төбелес салғаны үшін өтеді. 1952 жылдың наурызынан мамырына дейін Іллинойс штатының Чикаго қаласындағы түрмеде мас және тәртіпсіздік жасады деген айыппен 66 күн қамауда отырды. 1951 жылдың қазанында ол Чикагодағы психиатриялық ауруханаға жіберілді, себебі шіркеуде шатақсыздан табылған. Нью-Йорк қаласында ол 1953 жылдың тамызында бардағы пианисті ұрып-сапқылағаны үшін және 1958 жылдың қазанында тағы бір барда төбелес салғаны үшін тұтқындалды, тұтқындауға қарсылық көрсетті және екі полицейге шабуыл жасады. 1958 жылдың қазанында Манхэттендегі бардан тұтқындалған кезде The New York Times газеті ол Калифорнияда алты рет және Нью-Йоркте бес рет ұқсас айыптаулар бойынша тұтқындалғанын хабарлады. Екі жылдан кейін Тирни Нью-Йорк полициясымен жоғары қабаттағы пәтерінен секіріп өлген 24 жастағы әйелдің өліміне байланысты сұраққа алынды. Тирни полицияға «Мен сол жерге жаңа ғана келдім, ол терезеден секіріп кетті» деді. Ол жас әйелдің өліміне қатысты тұтқындалған жоқ және айып таққан жоқ.

Жеке өмір және өлім

Карьерасының көп бөлігі мен жеке өмірі заңдық мәселелерге жиі тартылып, созылмалы алкоголизммен қиындыққа тап болғандықтан, Тирни 1940, 1950 және 1960 жылдары бірнеше әйелмен қысқа мерзімді қарым-қатынаста болғанына қарамастан, ешқашан үйленбеді. Дегенмен, ол 1961 жылы туған Елизавета есімді қызының әкесі болды. Тирнидің кіші екі інісі де одан бұрын қайтыс болды: Эдвард 1983 жылы, ал Жерард (актер Скотт Брейди) 1985 жылы. Тирни 2002 жылдың 26 ақпанында 82 жасында Лос-Анджелестегі зейнеткерлер үйінде ұйқыда пневмониядан қайтыс болды. Ол тағы бір ауыр инсульттан кейін шамамен бір жылдай сол жерде тұрған еді.

Өмірбаян

Актер Лоуренс Тирнидің алғашқы өмірбаяны – «Голливудтың шынайы өміріндегі қатал жігіті» Берт Кернс есімді автордың қаламынан туды және 2022 жылдың 6 желтоқсанында Кентукки университетінің баспасынан жарық көрді.