Кіріспе

Психологияда ipsative сауалнамалар ('/ɪ//p//s//ə//t//ɪ//v/; латынша: ipse, 'өзіндік') – әрбір жауап берушінің шкала бойынша жиынтық балы тұрақты мәнге тең болады. Кейде "мәжбүрлі таңдау шкаласы" деп те аталады, бұл өлшем Ликерт типті шкалалардан өзгеше, онда жауап берушілер берілген мәлімдемемен қаншалықты келісетінін әдетте 1-ден 5-ке дейін бағалайды (сондай-ақ, нормативтік тестті қараңыз).

Психология саласында

Ликерт шкалаларындағы орташа есептерді жеке адамдар арасында салыстыруға болады, бірақ ипсативті өлшемдегі есептерді салыстыруға болмайды. Түсіндіру үшін, егер бір адам экстраверт және жауапкершілігі жоғары болса және Ликерт типіндегі шкала бойынша бағаланса, әрбір қасиет жеке бағаланады, яғни респонденттер «Мен кештерді ұнатамын» деген сұраққа өз қалауларына сәйкес келіседі немесе келіспейді. Егер осы қасиеттер ипсативті өлшеммен бағаланса, респонденттер екеуінің арасынан таңдау жасауға міндетті болады, яғни респондентке «Келесі сұрақтардың қайсысымен көбірек келісесіз? а) Мен кештерді ұнатамын. б) Мен жұмыс орнымды таза және тәртіпті ұстаймын» деген сұрақ қойылады. Ипсативті өлшемдер жеке адамның ішіндегі қасиеттерді бағалау үшін көбірек пайдалы, ал Ликерт типіндегі шкалалар адамдар арасындағы қасиеттерді бағалау үшін көбірек пайдалы. Сонымен қатар, ипсативті өлшемдер жалғандықты анықтауға көмектеседі. Дегенмен, ипсативті өлшемдер, әсіресе сынақтан хабарсыз және жоғары жауапкершілік және/немесе невротизм деңгейі бар адамдар арасында, жауап беруге кедері келтіру және/немесе жауап бермеуге итермелеу арқылы сынақтың дұрыстығын төмендетуі мүмкін. Мысалы, тест авторлары респонденттерді «а) Менің түсімде жануарлар қуалайды» және «б) Менің түсім жақсы» арасынан таңдауға міндеттейді, соның арқасында респонденттің «жалған өтірік айтуға» немесе «жақсы өтірік айтуға» бейімділігін анықтауға тырысады. Мұндай сұраққа тап болған бала, егер оның түсінде сирек немесе ешқашан жануарлар болмаса және оның ата-анасы оған өтірік айтуға қатаң ережелерді үйреткен болса, екі сипаттама да оған дұрыс емес екенін ескеріп, жауап беруден бас тартуы мүмкін. Тіпті бұрын берілген «Сізді ең жақсы/жақсы сипаттайтын жауапты таңдаңыз» деген нұсқау да осындай жағдайда жауап берушіге көмектеспеуі мүмкін, себебі ол бір немесе екінші жауапты таңдаудың оның белгілі бір дәрежеде дұрыс немесе «жақсы» сипаттау екенін білдіретінінен қорқады. Егер нұсқау «Сізді толықрақ немесе аздап дұрыс сипаттамайтын жауапты таңдаңыз» деп берілсе және жоғарыда сипатталған жауап беруші өзінің жауабын «Менің жақсы түсімнің жиілігіне қарамастан, мен оларды жануарлар мені қуалайтын түстерге қарағанда [жиірек/сирек] көремін» (немесе, теория бойынша, керісінше) деп түсіндіре алса, онда ол сұраққа жауап беруге дайын болады. Бірақ осылайша нұсқауды қоюдың өзінің де кемшілігі бар – сұрақ жауап берушінің бейімділігі туралы азырақ ақпарат береді, себебі жауап беруші енді бір жаққа немесе екінші жаққа «жалған айтуға» міндетті емес.

Білім беру саласында

Білім беру саласында ipsative бағалау – бағалауға жататын адамның өзінің бұрынғы нәтижелерімен салыстырыла отырып, қазіргі көрсеткіштерін бағалау тәжірибесі. Мұндай тәжірибе АҚШ-тағы K 12 сыныптарындағы оқушыларға қолданылатын тесттерде, мұғалімдердің еңбектеріне баға беруде жиі қолданылады. Ipsative бағалау критериалды бағалаудан және нормативтік бағалаудан өзгеше. Ipsative бағалау күнделікті өмірде, сондай-ақ дене шынықтыру сабақтарында және компьютерлік ойындарда кеңінен қолданылады. Оқушыларды бұрынғы нәтижелерін жақсартуға шақыру, олардың арасындағы бәсекелестікті азайтуға және сыртқы қысымды жоюға көмектеседі. Бұл, әсіресе, оқуда қиындық көретін балалар үшін тиімді және олардың оқуға деген ынтасын арттырады.