Кіріспе

Бразилия жазушысы (1881–1922)
фильм режиссері және сценарийші

Афонсу Анрикес де Лима Баррето (13 мамыр 1881 – 1 қараша 1922) – бразилиялық романист және журналист. Бразилияның жаңа модернизмге дейінгі кезеңнің маңызды тұлғасы, ол "Triste Fim de Policarpo Quaresma" романымен әйгілі, бұл роман Бразилиядағы Республика Вельяның алғашқы жылдарының өткір сатирасы болып табылады.

Өмір

Лима Баррето 1881 жылғы 13 мамырда Рио-де-Жанейродағы Ларанжейрас баирросында дүниеге келген. Ол жұма күнінің 13-і күні туған, бұл күнді ырымшылар бақытсыз деп есептегенмен, ол жеке басында бақыт әкелетін күн деп санаған. Оның туған күні жеті жылдан кейін Бразилияда құлдықты жойған Алтын заңға қол қойылған күнмен бірге келді. Оның әкесі, Жоао Энрикес де Лима Баррето, типограф және монархист болған, ол Оуро-Прето виконты Афонсо Селсо де Ассис Фигейредомен жақын байланыста болды, кейін Лима Барретоның крест әкесі атанды. Барретоның анасы, Амалия Аугуста, ол өте кішкентай кезінде қайтыс болды, содан кейін Тереза Пиментель до Амарал басқаратын жеке мектепке оқуға жіберілді. Біраз уақыттан соң, Оуро-Прето виконты оның оқу ақысын төлеуге шешім қабылдағаннан кейін, ол Лисеу Популяр Нитероиенсеге қабылданды. 1894 жылы бітіріп, келесі жылы танымал Педро II колледжіне түсті. Бітіргеннен кейін көп ұзамай Рио-де-Жанейродағы Политехникалық мектепке оқуға түсті, бірақ 1904 жылы әкесінің психикалық денсаулығы нашарлағандықтан, ағаларына күтім жасау үшін оқуын тастауға мәжбүр болды. Баррето 1902 жылдан бері газеттерге жазып келген, бірақ 1905 жылы Кастель-Хиллдің бұзылуына қатысты Correio da Manhã газетіне жазған бірқатар мақалалары арқылы атаққа ие болды. 1911 жылы ол бірнеше достарымен бірге "Floreal" атты журналға негіз салды. Журнал тек екі нөмірден кейін жабылып қалғанмен, сыншылар тарапынан жылы қабылдауға ие болды. 1909 жылы ол өзінің алғашқы романын – "Recordações do Escrivão Isaías Caminha" жариялады, бұл бразилиялық қоғамның өткір және жартылай автобиографиялық сатирасы болды. Дегенмен, оның шедеврі "Triste Fim de Policarpo Quaresma" романы саналады, ол 1911 жылы фельетон түрінде жарық көрді және 1915 жылы қатты мұқабамен қайта басылды. Өмірінің соңғы жылдарында Баррето ауыр депрессиядан зардап шекті, бұл оны алкоголизмге және көптеген психиатриялық ауруханалар мен санаторийлерге баруға итерді. Ол 1922 жылы жүрек талмасынан қайтыс болды.

Стиль

Баррето өте сатирикалық жазушы еді. Оның сүйікті сын нысанасы – бразилиялықтардың, әсіресе үкімет пен коммерциялық/әскери биліктің орташалығы. Осы стильді ең жақсы көрсететін туындыларының бірі – «Os Bruzundangas», ол 20 жыл бойы газеттерде жариялаған әңгімелер жинағы. Автор сондай-ақ бразилиялық билік тарапынан «зор ақылдылық» және «жоғары әлеуметтік мәртебе» символы ретінде танымал болған барокколық және қиын жазу стилін қатты сынады. Осы мәселеге қатысты сезімдері болғандықтан, Баррето кітаптарында қарапайым стильді қабылдады, ол бразилиялықтардың көпшілігіне түсінікті болды. Бұл авторға қарсы сын-пікірлердің күшеюіне әкеп соқты, оны Бразилия элитасы классикалық емес стилі үшін қуғынға түсірді. Баррето кейіпкерлерінің психологиялық халдерін де зерттеді, бірақ ол бразилиялық Хоаким Мария Машаду де Ассис немесе португалдық Жозе Мария де Эса де Кейроз сияқты басқа да белгілі лусофон жазушыларымен салыстырғанда осы жағынан кем танымал. Оның кітаптарында кейіпкерлерінің ерекше сенімдері мен ойлары жиі талқыланады: мысалы, Поликарпо Кварезма (Барретоның ең танымал туындысы) – радикалды және тіпті утопиялық патриот болды, ал оның сенімдері оны трагикалық соңына жеткізді. Поликарпо сондай-ақ бразилияның «алғашқы табиғатын» қалпына келтіруге болатынына сену үшін де кінәсіз болды. Артық кінәсіздік Клара дос Анжос кейіпкерін де арсыз өмірге итермеледі. Баррето антагонистердің екіжүзділігін, білімсіздігін және басқалардың азабына бейжай қарайтынын көрсетеді. Психопатия оның өлімінен кейін жарық көрген «Клара дос Анжос» кітабында Касси Джонс арқылы бейнеленген, ол әлеуметтік психопаттың мінез-құлқына тән қасиеттерге ие: басқа адамдардың сезімдеріне немқұрайлылық, өзімшілдік және мақсатына жету үшін суыққан есептеу, олар қаншалықты жаман болса да.

Брузундалар

Лима Барретоның 20 жылға жуық уақыт ішінде газеттерде жариялаған әңгімелер жинағы. Кітап Бразилияны бейнелейтін ойдан шығарылған ел – Брузунданга халқының өмірі мен салты-дәстүрі туралы айтады. Баррето кітапта Брузунданга өмірінің барлық саласындағы, саясаттан бастап білім беруге дейінгі сыбайлас жемқорлықты әңгімелеп көрсетеді. Лима Баррето саясаткерлер мен кез келген биліктің қудалауынан қашу үшін Бразилияны көрсететін жаңа ел құруға шешім қабылдады. Шындығында, "Брузунданга" өзі Бразилияның танымал тұлғалары мен мемлекеттік мекемелерінің метафорасы болып табылады. Мұның айқын мысалы кітаптың "Арнайы тарау" деп аталатын бірінші тарауында кездеседі: онда баяндаушы "Самойеда" элиталық мектебінің Брузунданга әдебиетін қалай жүргізгені туралы айтады. Бұл әдебиет мектебінде студенттер "тек сыртқы әдемілік пен танымалдылықты еліктеумен ғана қанағаттанады, кейде зиялылық жетіспеушілігінен, ал кейде жаман және немқұрайлы оқытудың нәтижесінде", – деп жазған Баррето. Осы ретте, "Самойеда мектебі" – парнассизм мен символизмнің күшті ықпалында болған Бразилияның классикалық жазу стиліне метафора болып табылады.

Клара дос Анхос

Бұл өлімнен кейін жарық көрген романда Клара дос Анхос деген кейіпкер бейнеленген, ол Рио-де-Жанейро қаласының шетінде тұратын кедей отбасынан шыққан қыз. Оқиға Клараның бай отбасының ұлы, адалсыз, жауапсыз Касси Джонсқа деген құштарлығы туралы. Көптеген әйелдерді жүкті қылып, олардан бас тартқан Касси, өзінің сезімталдық қажеттерін қанағаттандыру үшін Клараны азғындыққа түсіреді. Әке-шешесінің қатты қорғауының арқасында тәбиғаты таза қалған Клара жүкті болып қалады. Соңында Касси қашып кетеді, ал Клара өзін тасталып, "намыстан құлаған" сезінеді. Баррето кітабында Бразилиядағы кедей әйелдердің тағдырының қаншалықты зұлым екенін көрсетуді көздейді, бұл Клараның соңғы сөзінде айқын көрінеді: "Біз осы өмірде ештеңе емеспіз". Бірақ автор одан да артық, бай адамдардың екіжүзділігін (әсіресе, ұлын үнемі қорғайтын Кассидің анасы арқылы бейнеленген) және бразилиялық жастардың ақылсыз өзімшілдігін (Касси Джонс кейіпкері арқылы көрсетілген) ашады.