Кіріспе
Бразилия жазушысы (1912–2001)
Хорхе Амадо (10 тамыз 1912 – 6 тамыз 2001) – модернистік мектептің бразилиялық жазушысы. Ол қазіргі бразилиялық жазушылардың ең танымал өкілі болып саналады, оның еңбектері 49-ға жуық тілге аударылып, кинода кеңінен танылды, соның ішінде 1976 жылғы «Дона Флор және оның екі күйеуі» фильмі. Оның шығармалары Бразилияның аралас нәсілді халық бейнесін көрсетеді және діни синкретизммен сипатталады. Ол бір жағынан қуаныш пен оптимизмге толы елді, екінші жағынан терең әлеуметтік және экономикалық қайшылықтарға ұшыраған ел ретінде бейнеледі. 1961 жылдан 2001 жылы қайтыс болғанға дейін Бразилия әдебиет академиясының 23-ші орындығын иеленді. 1984 жылы Италияда Халықаралық Нонино сыйлығына ие болды. 1947-1951 жылдар аралығында Бразилия Коммунистік партиясының мүшесі ретінде Сан-Паулудан Федералды депутат болып сайланды.
Өмірбаян
Амадо 1912 жылғы 10 тамызда Бразилияның оңтүстігіндегі Баия штатының ішкі аймағындағы Итабуна қаласына жақын жердегі шаруа қожалығында дүниеге келді. Ол Жоао Амадо де Фария мен Д. Эулалия Леалдың төрт ұлының үлкені болды. Шаруа қожалығы Феррадас ауылында орналасқан, ол қазір Итабуна ауданы болғанымен, сол кезде жағалаудағы Ильхес қаласының басқаруында болды. Осы себепті ол өзін Ильейдің азаматы деп есептеді. Аймақтағы үлкен какао плантацияларымен таныс болғандықтан, Амадо жерді өңдеп, дерлік құлдық жағдайда өмір сүретін адамдардың қайғы-қасіреті мен күресін білді. Бұл оның бірнеше шығармаларында (мысалы, 1944 жылғы «Зорлық-зомбылық елі») көрінетін тақырып болды. Бір жасқа келгенде шешек індетінен отбасысы Ильейге көшіп келді, және ол балалық шағын сол жерде өткізді. Штаттың астанасы Сальвадорда орта мектепті бітірді. 14 жасқа келгенде Амадо бірнеше журналдармен ынтымақтаса жұмыс істей бастады және модернистік «Бунтарлар академиясының» негізін қалаушылардың бірі ретінде әдеби өмірге қатысты, сондай-ақ бразилиялық актриса және сценарист Вера Клузобен байланыс жасады. Амадо өзінің алғашқы романы «Карнавал елі»н 1931 жылы, 18 жасында жариялады. 1933 жылы Матильда Гарсия Розаға үйленіп, Лила есімді қызы дүниеге келді. Сол жылы ол өзінің екінші романы «Какао»н жариялады, ол оның танымалдығын арттырды. Рио-де-Жанейро Федералды университетінің құқық факультетінде білім алды, бірақ заңгер болып жұмыс істемеді. Оның солшыл көзқарастары Гетулио Варгас диктаторлық режимі кезінде өмірін қиындатты. 1935 жылы алғаш рет тұтқындалды, ал екі жылдан кейін оның кітаптары көпшілік алдында өртелді. Оның шығармалары Португалияда тыйым салынды, бірақ Еуропаның қалған бөлігінде «Жубиаба» романы Францияда жарық көргеннен кейін үлкен танымалдылыққа ие болды. Бұл кітап Нобель сыйлығының лауреаты Альберт Камюден де мақтау алды. 1940 жылдардың басында Амадо нацистер қаржылаған «Meio Dia» саяси газетінің әдеби қосымшасын редакциялады. Коммунист белсенді болғандықтан, 1941 жылдан 1942 жылға дейін Амадо Аргентина мен Уругвайға жер аударылуға мәжбүр болды. Бразилияға оралғаннан кейін Матильда Гарсия Розадан ажырасты. 1945 жылы Бразилия Коммунистік партиясының (БКП) өкілі ретінде Ұлттық Конституциялық Ассамблеяға сайланды (Сан-Паулу штатындағы кез келген басқа кандидаттан көп дауыс жинады). Дін бостандығын қамтамасыз ететін заңға қол қойды. 1945 жылы жазушы Зелия Гаттайға қайта үйленді. 1947 жылы Жоан Хорхе есімді ұлы дүниеге келді. Сол жылы партиясы заңсыз деп жарияланды, оның мүшелері тұтқындалып, қуғынға ұшырады. Амадо тағы да елден кетуге мәжбүр болды, бұл жолы Францияға, ол 1950 жылы елден қуылғанға дейін сонда болды. Алғашқы некесінен туған қызы Лайла 1949 жылы қайтыс болды. 1950 жылдан 1952 жылға дейін Амадо мен Гаттай Чехословакияда тұрды, онда Палома есімді тағы бір қызы дүниеге келді. Ол сондай-ақ Кеңес Одағына сапар шекті, 1951 жылы Сталиннің бейбітшілік сыйлығын алды. 2016 жылы жарияланған құжаттар оның осы кезеңде ЦРУ-дың тергеуіне түскенін көрсетті. 1954 жылы Бразилияға оралғаннан кейін Амадо белсенді саяси өмірден бас тартып, бір жылдан кейін Коммунистік партиядан шықты. Сол кезден бастап ол өзін әдебиетке толықтай арнады. Оның екінші шығармашылық кезеңі 1958 жылы Жан-Поль Сартр «халықтық романдардың ең жақсы үлгісі» деп сипаттаған «Габриэла, гвоздика және корица» романымен басталды. Амадо өздерінің алғашқы шығармаларының реализмін және әлеуметтік тақырыптарын ішінара тастап, негізінен әйел кейіпкерлеріне бағытталған, Баияның дәстүрлері мен сұлулығын күлімсіреп тойлауға арналған романдар сериясын жазды. Габриэладан басқа, бұл романдарға «Тереза Батиста: соғыстан үйге» және «Дона Флор және оның екі күйеуі» кірді. Оның өз жерінің жыныстық әдет-ғұрыптарын бейнелеуі 1950-ші жылдардағы Бразилия қоғамының көп бөлігі үшін шоқтықтың шегі болды және бірнеше жыл бойы Амадо тіпті Габриэла орналасқан Ильей қаласына кіре алмады, себебі қала әйелдерінің ар-ұятын қорлағандықтан қорқытуларға ұшырады. Кеңес Одағы Амадоның португал тіліндегі шығармаларын жарық көргеннен кейін көп ұзамай жариялай берді. 1961 жылғы 6 сәуірде Бразилия әдебиет академиясының мүшесі болып сайланды. Ол қайтыс болғаннан кейін оның орнына әйелі сайланды. Амадо Академияны өзінің «Қалам, қылыш, камзол» романының оқиғасы үшін пайдаланды. Ол Бразилия, Португалия, Италия, Израиль және Франция университеттерінен құрметті доктор ғылымы дәрежесін алды, сондай-ақ Оңтүстік Американың барлық елдерінде, соның ішінде Баияның дәстүрлі афро-бразиль діні Кандомбледегі Оба де Ксанго (сантун) сияқты көптеген марапаттарға ие болды. 1965 жылы Франция үкіметінің қара тізімінен шығарылды, мұнда мәдениет министрі Андре Мальро араласты. 1984 жылы Франция президенті Франсуа Миттераннан Францияның Әскерлік құрмет орденімен марапатталды. 2017 жылғы 20 қазанда Баиядан жаңадан ашылған бурақажан түрі, Phyllodytes amadoi, оның құрметіне аталды. Бұл түрді ашқандар оның осы түрдің табиғатында өмір сүргенімен қатар, өмірі бойы бурақажанға деген құштарлығы болғанын, әлемнің түкпір-түкпірінен бурақажан сувенирлерін жинағанын, олардың бір бөлігі Сальвадордағы үйіндегі көрмеде сақталғанын атап өтті.