Кіріспе

Машиналар мен еңбектің бөлінісін пайдаланатын өндіріс әдісі – фабрика жүйесі. Машиналар мен фабрика ғимараттарының жоғары құнына байланысты, фабрикалар әдетте бай жеке тұлғалар немесе жұмыс күшін пайдаланатын корпорациялардың жеке меншігінде болады. Еңбектің бөлінісімен машиналарды пайдалану жұмысшылардың қажетті білік деңгейін төмендетіп, әр жұмысшының өнімділігін арттырды. Фабрика жүйесі алғаш рет XVIII ғасырдың соңында, Өнеркәсіптік революцияның басталу кезеңінде Ұлыбританиядағы кәсіпкерлер тарапынан қабылданып, кейіннен бүкіл әлемге тарады. Ол үй шаруашылық жүйесін (putting-out жүйесін) ығыстырды. Фабрика жүйесінің басты ерекшелігі – бастапқыда сумен немесе бумен, ал кейін электрмен жұмыс істейтін машиналарды пайдалану. Жүйенің басқа да ерекшеліктері көбінесе машиналарды пайдаланудан немесе масштабтық экономиядан, фабрикаларды орталықтандырудан және бір-бірін алмастыратын бөлшектерді стандарттаудан туындайды.

Ежелгі дәуір

Б.з.д. 3000 жыл шамасында ежелгі Шумерде ежелгі Месопотамия экономикасы фабрикалық жүйеге ұқсас нұсқаны, сондай-ақ еңбек бөлінісін дамыта бастады.

Құрбындар

Ең алғашқы фабрикалардың бірі - Джон Ломбтың Дербидегі сумен жұмыс істейтін жібек фабрикасы, ол 1721 жылы қолданысқа енгізілді. 1746 жылға қарай, Бристольдің жанындағы Уормлиде толыққанды қола зауыты жұмыс істеді. Шикізат бір жағынан кіріп, қолаға балқытылып, табақтар, штырғылар, сым және басқа да тауарларға айналдырылды. Жұмысшылар үшін орналасу осы жерде ұйымдастырылды. Фабрика жүйесін қабылдаған тағы бірнеше белгілі ерте өнеркәсіпшілердің қатарында Стаффордширдегі Джозиа Веджвуд (1730-1795) және Сохо өндіріс орнындағы (1766-1848) Мэтью Болтон (1728-1809) болды.

Мақтадан жасалған тоқыма

Фабрика жүйесі мақта илеуді бірнеше өнертапқыштар механикаландырғаннан кейін кеңінен қолданыла бастады. Мақтадан бастап жіпке айналдырып, ағартып, бояп, тоқып, дайын матаға дейін толық циклды бірінші рет Массачусетс штатының Уолтем және Лоуэлл қалаларындағы диірмендерде қолданды. Бұл диірмендер Лоуэлл диірмендері және Уолтем-Лоуэлл жүйесі деп белгілі болды. 1836 жылы жұмысын бастаған Насмит, Гаскелл және Компанияның Бриджвотер құю зауыты, ауыр заттарды тасымалдау үшін ғимараттар ішінде крандар мен рельстік жолдар сияқты заманауи материалдарды қолданған алғашқы зауыттардың бірі болды.

Арк-оң

Ричард Аркрайт (1732 – 1792) – кейбір адамдар зауыттардың дамуы мен Дервент аңғарындағы диірмендердің пайда болуының артында тұрған бас ми деп есептейді. 1769 жылы су тізгішін патенттегеннен кейін, ол Англияның Дербишир округінде Кромфорд Милл зауытын ашты. Зауыт жүйесі – бұл жұмыс күшін ұйымдастырудың жаңа тәсілі, ол жұмысшының үйіне сыймайтын машиналардың дамуымен қажет болды. Жұмыс сағаттары бұрынғы шаруалардың жұмыс уақытындай ұзақ болды, яғни аптасына алты күн, күн шығысынан күн батуға дейін.

Аспаптар және алмастырылатын бөлшектер

Шеберлерден машина құралдарына көшудің алғашқы мысалы он сегізінші ғасырдың соңында басталды. 1774 жылы Джон Уилкинсон әрқашан түзу және дұрыс болатын зеңбірек трубаларын тесіп шығару әдісін ойлап тапты. Ол бұл әдісті Джеймс Уатттың бу машиналарындағы поршень цилиндрлерін тесіп шығару үшін бейімдеді. Бұл тесіп шығару машинасы алғашқы машина құралы деп аталды. 1803 жылы Марк Изамбард Брунел, Генри Модслей және Саймон Гудрич бірлесіп, бір-бірімен алмастырылатын бөлшектерді пайдаланып жаппай өндіріске алғаш рет қол жеткізді. Бұл жұмыс Наполеон соғыстары кезінде Ұлыбритания Корольдік теңіз флоты үшін Портсмут кемежайындағы Портсмут блоктық фабрикасының теңіз жұмыстары жөніндегі бас инспекторы, бригадир генерал сэр Сэмюэл Бентамның басшылығымен жүзеге асырылды. 1808 жылға қарай жылдық өндіріс 130 000 теңіз блогына жетті. Бұл жұмыс әдісі көптеген ондаған жылдар бойы Ұлыбританиядағы жалпы өндірісте кеңінен қолданылмады, ал ол қолданысқа енген кезде Америкадан әкелінді және Англияда туған болса да, «Америка өндіріс жүйесі» деп аталды.

Қоғамдық әсерлері

XVIII ғасырда өндірістің көп бөлігі үйде немесе үйден тыс жүйеде, әсіресе мата тоқу және жіп пен иірім тігу арқылы жүргізілді, көбінесе тек бір тоқыма станогы немесе иірім дөңгелегімен. Бұл құрылғылар механикаландырылғандықтан, машинамен жасалған тауарлар шаруалардың бағасын түсіріп, олардың еңбегін ақтамайтын жағдайға жеткізді. Темір сияқты басқа өнімдер бұрыннан-ақ фабрикалық шеберханаларда өндірілді, жүйенің тиімділігін арттыру үшін еңбек бөлінісін пайдалана отырып, олардың ассортименті кеңейтілді. 1890 жылдарға дейін фабрика жұмысшылары жұмысқа жаяу қашықтықта тұратын, велосипедтер мен электрлі теміржолдар енгізілгенге дейін. Осылайша, фабрикалық жүйе қалалық өмірдің дамуына ықпал етті, өйткені көптеген жұмысшылар фабрикаларда жұмыс іздеу үшін қалаларға көшіп келді. Көптеген фабрикалар, әсіресе қыздар мен әйелдер үшін, жатақханалармен қамтамасыз етуге мәжбүр болды. Индустрияландыруға көшу қиындықтарсыз болған жоқ. Мысалы, 1810 жылдары индустрияландыруға қарсы наразылық білдіру үшін және кейде фабрикаларды саботаждау үшін людиттер деп аталатын ағылшын жұмысшыларының тобы құрылды. Олар еңбекті үнемдейтін машиналарға қарсы жұмысшылардың бұрыннан қалыптасқан дәстүрін жалғастырды. Текстиль өнеркәсібіндегі көптеген өнертапқыштар, мысалы Джон Кей және Сэмюэл Кромптон (1753-1827), өздерінің машиналарын немесе құрылғыларын жасағанда мазақтауға ұшырады. Басқа салаларда фабрикалық өндіріске көшу соншалықты қайшылықтарға әкелмеді. XIX ғасырдың соңына дейін көптеген фабрикаларда аптасына алты күн, күніне 12 сағат жұмыс істеу қалыпты жағдай болды, бірақ ұзақ жұмыс уақыты фабрикалардың сыртында да жиі кездесетін. Жұмысшылар әділетсіз еңбек жағдайларына шағымданып, еңбек заңдары қабылданғанға дейін жүйенің моральдық тұрғысынан дұрыс еместігі туралы пікірталас туды. Мәселенің бірі әйелдердің еңбегі болды, көп жағдайда әйелдерге ерлерге қарағанда төрттен бір бөлігіне жуық жалақы төленді. Бала еңбегі де жүйеде маңызды бөлікке айналды. Алайда, он тоғызыншы ғасырдың басында білім беру міндетті емес еді және көптеген отбасыларда балалардың жұмысы төмен кірістерге байланысты қажеттілік болды (Сэмюэл Слейтер (1768-1835) балаларды жұмысқа алды, бірақ оларға негізгі білім беруді қамтамасыз етуге міндетті болды). Балалар көбінесе шаруашылық жұмыстарында жұмыс істеді және үй шаруашылығына қажетті тауарлар өндірді. Фабрикаларда жұмыс істеуден басқа балалар шахталарда да жұмыс істеді. 19-ғасырдың соңындағы автоматтандыру бала еңбегінің азаюына ықпал етті, мысалы, кейбір адамдардың пікірінше, бала еңбегі заңдарынан гөрі бала еңбегін тоқтатуға көбірек көмектескен автоматты шыны бөтелкелерді үрлеу машинасы (шамамен 1890 жыл). Мектепке бару жылдары он тоғызыншы ғасырдың соңынан бастап күрт өсе бастады. Кейбір өнеркәсіп иелері өздерінің фабрикаларындағы және жұмысшыларының тұрмыс жағдайларын жақсартуға тырысты. Мұндай реформаторлардың бірі Роберт Оуэн (1771-1858) Нью-Ланарк фабрикасындағы жұмысшылардың жағдайын жақсартудағы алғашқы күш-жігерімен танымал болды және ол ерте социалистік қозғалыстың негізгі ойшылдарының бірі саналады. Карл Маркс капиталистік жүйенің пайда табу деңгейінің төмендеуіне байланысты жалақының тек күнкөріске жететін деңгейде болуына әкелетінін алаңдады. Күнкөріс жалақысы Англияның кейбір аймақтарында осылай болды. Британдық Аграрлық революция бір ғасырдан астам уақыт бойы шаруашылықтардағы еңбек күшінің қажеттілігін азайтып келді және шаруалар өз еңбектерін кез келген жерде сатуға мәжбүр болды. Жағдай 1830-шы жылдардың соңы мен 1840-шы жылдардың басындағы депрессия жылдарында нашарлады. Депрессиядан кейін 1845-1850 жылдардағы Ирландиядағы ашаршылық болды, бұл ағылшын және американдық фабрикаларда жұмыс іздеуге ирланд иммигранттарының көп санын әкелді. Өнеркәсіптік революция кезінде фабрика жұмысшыларының тұрмыс жағдайларын баяндаған ең танымал еңбектердің бірі - Фридрих Энгельстің 1844 жылғы Англиядағы жұмысшы сыныбының жағдайы. 1880-жылдардың соңында Энгельс 1844 жылы жазған кедейлік пен санитарлық жағдайдың жоқтығын байқады.