Ричард Аркрайт: Өнеркәсіп революциясының негізін қалаушысы
Richard Arkwright
Ричард Аркрайт: өнертапқыш, өнеркәсіп революциясының негізін қалаушы. Су тізбегін ойлап тапты, фабрика жүйесін дамытты. Тарихы мен жетістіктері туралы біліңіз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ағылшын өнертапқышы және кәсіпкер (1732–1792)
English inventor and entrepreneur (1732–1792)
Ричард Аркрайт (23 желтоқсан 1732 – 3 тамыз 1792) – ағылшын өнертапқышы және өнеркәсіптік революцияның бастапқы кезеңіндегі маңызды кәсіпкер. Ол су қуатын пайдалануға бейімделгеннен кейін «су тізбесі» деп аталған иіру тізбесін жасаудың негізгі күші ретінде танылады; сондай-ақ, шикі мақтаны иіру алдында «мақта таспасына» айналдыру үшін айналмалы кардтау машинасына патент алды. Ол механикалық кардтау және иіру операцияларын біріктіретін алғашқы зауыттарды құрды. Аркрайттың ең үлкен жетістігі – қуат, машиналар, жартылай білікті еңбек және мақтаның жаңа шикізатын біріктіріп, көптеп өндірілетін мақта жасау болды. Оның ұйымдастырушылық шеберлігі оған «заманауи өнеркәсіптік фабрика жүйесінің әкесі» деген құрметті атақ әкелді, әсіресе Дербиширдегі Кромфордтағы диірменінде (қазір Дервент аңғарындағы диірмендер әлемдік мұра нысанының бір бөлігі ретінде сақталған) жасалған әдістері арқылы.
Sir Richard Arkwright (23 December 1732 – 3 August 1792) was an English inventor and a leading entrepreneur during the early Industrial Revolution. He is credited as the driving force behind the development of the spinning frame, known as the water frame after it was adapted to use water power; and he patented a rotary carding engine to convert raw cotton to 'cotton lap' prior to spinning. He was the first to develop factories housing both mechanised carding and spinning operations. Arkwright's achievement was to combine power, machinery, semi skilled labour and the new raw material of cotton to create mass produced yarn. His organisational skills earned him the accolade "father of the modern industrial factory system," notably through the methods developed in his mill at Cromford, Derbyshire (now preserved as part of the Derwent Valley Mills World Heritage Site).
Өмір жолы және отбасы
Ричард Аркрайт 1732 жылдың 23 желтоқсанында Англияның Ланкашир графтығындағы Престон қаласында жеті баланың ең кішісі болып дүниеге келді. Оның әкесі Томас тігінші және Престон гильдиясының мүшесі болды. Ричардтың ата-анасы Сара мен Томас оны мектепке жіберуге шамасы келмеді, сондықтан оның туған апасы Эллен оны оқуға және жазуға үйретті. Ол жақын жердегі Киркхэм қаласындағы шаштараз Мистер Николсонның шәкірті болды және 1760-шы жылдардың басында Болтон қаласындағы Черчгейтте дүкен ашып, шаштараз және парик жасаушы ретінде жұмыс істей бастады. Осы жерде ол сол кездегі сәнді париктерге қолданылатын су өткізбейтін бояуды ойлап тапты, одан түскен табыс кейіннен оның мақта машиналарын жасауға қажетті қаражатты қамтамасыз етті. Аркрайт 1755 жылы алғашқы әйелі Пациенс Холтқа үйленді. Олардың сол жылы Ричард Аркрайт-кіші атты ұлдары дүниеге келді. 1756 жылы Пациенс қайтыс болды, ал 1761 жылы 29 жастағы Аркрайт Маргарет Биггинсқа үйленді. Олардың үш баласы болды, олардың ішінде тек Сюзанна ересекке дейін жетті. Бірінші әйелі қайтыс болғаннан кейін Аркрайт шикі мақтаны жіпке айналдырып, тоқу үшін қол еңбегін ауыстыратын кардтау және иіру машиналарын жасауға қызығушылық танытты.
Richard Arkwright was born in Preston, Lancashire, England on 23 December 1732, the youngest of seven surviving children. His father, Thomas, was a tailor and a Preston Guild burgess. Richard's parents, Sarah and Thomas, could not afford to send him to school and instead arranged for him to be taught to read and write by his cousin Ellen. He was apprenticed to a Mr Nicholson, a barber at the nearby town of Kirkham, and began his working life as a barber and wig maker, setting up a shop at Churchgate in Bolton in the early 1760s. It was here that he invented a waterproof dye for use on the fashionable periwigs of the time, the income from which later funded his prototype cotton machinery. Arkwright married his first wife, Patience Holt, in 1755. They had a son, Richard Arkwright Junior, who was born the same year. Patience died in 1756, and then in 1761 Arkwright, aged 29, married Margaret Biggins. They had three children, of whom only Susannah survived to adulthood. At some time after the death of his first wife, Arkwright became interested in the development of carding and spinning machinery to replace hand labour in the conversion of raw cotton to thread for weaving.
Оралған фрейм
1768 жылы Аркрайт пен сағатшы Джон Кей Престонға оралды және Стоунгейттегі (қазір Аркрайт үйі деп аталатын) үйден бөлмелер жалға алды, онда олар иіру машинасын жасаумен айналысты. 1769 жылы Аркрайт иірімшік патентін алды – бұл машина ағаш және металл цилиндрлерді пайдаланып, (бастапқыда тек жіпке арналған) бұралған жіптерді, адам саусақтарының орнына өндірді. Бастапқыда жылқымен қоздырылатын бұл машина мақта иірудің құнын күрт төмендетті және тоқыма өнеркәсібінде маңызды өзгерістерге жол ашты.
In 1768, Arkwright and John Kay, a clockmaker, returned to Preston, renting rooms in a house on Stoneygate (now called Arkwright House), where they worked on a spinning machine. In 1769 Arkwright patented the spinning frame, a machine which produced twisted threads (initially for warps only), using wooden and metal cylinders rather than human fingers. This machine, initially powered by horses (see below), greatly reduced the cost of cotton spinning, and would lead to major changes in the textile industry.
Кардинг машинасы
1748 жылы Льюис Пол кардтау машинасы ойлап тапқан. Аркрайт бұл машинаны жетілдіріп, 1775 жылы шикі мақтадан үздіксіз жіп дайындауға арналған жаңа кардтау машинасына патент алды. Машина ровингті созу үшін күшейе түсетін жылдамдықпен айналатын бірнеше тегіс емес роликтерді пайдаланды, содан кейін бобина және флаер механизмі арқылы бұрады. Осылай мақтадан мата тоқуға қолданылатын жіпті жұқа әрі берік етуге болады.
Lewis Paul had invented a machine for carding in 1748. Arkwright made improvements to this machine and in 1775 took out a patent for a new carding engine, which converted raw cotton to a continuous skein prior to spinning. The machine used a succession of uneven rollers rotating at increasingly higher speeds to draw out the roving, before applying a twist via a bobbin and flyer mechanism. It could make cotton thread thin and strong enough for the warp threads of cloth.
Кромфорд диірмені
Аркрайт пен Престондық Джон Смолли Ноттингемде атпен қоздырылатын шағын фабрика ашты. Аркрайт кеңейту үшін капитал жинау мақсатында Джедедия Струт пен Сэмюэл Нид, бай бейконформист шұлық өндірушілерімен серіктестік құрды. 1771 жылы серіктестер Кромфордта әлемдегі алғашқы сумен жұмыс істейтін диірменін салды, онда жіп дайындау және иіру операциялары жүргізілді және 200 адам жұмыс істеді. 1776 жылы Аркрайт Кромфордта екінші, ірі диірмен салды, содан кейін Бекуэлл, Вирксворт және басқа да жерлерде диірмендер салдырды (төменде қараңыз). Оның кәсіпкерлік және жаңашылдық жетістіктері өз заманында кеңінен мойындалды. Иіру тізгіші Харгривстің иіру машинасына қарағанда үлкен жетістік болды, себебі машинаны басқару үшін көп оқыту қажет болмады және ол тікелей жіптерге жарамды, берік жіп өндірді.
Arkwright and John Smalley of Preston set up a small horse driven factory at Nottingham. To obtain capital for expansion, Arkwright formed a partnership with Jedediah Strutt and Samuel Need, wealthy nonconformist hosiery manufacturers. In 1771, the partners built the world's first water powered mill at Cromford, which covered both carding and spinning operations and employed 200 people. In 1776 Arkwright built a second, larger mill at Cromford and, soon afterwards, mills at Bakewell, Wirksworth and elsewhere (see below). His success as a businessman and innovator was widely recognized in his own time. The spinning frame was a large advance over Hargreaves's spinning jenny, in that very little training was required to operate the machinery, which produced a strong yarn suitable for warp threads.
Үлкен патент
Көптеген бәсекелестері мен одан үлгі алушыларға қатысты өзінің беделін нығайту үшін Аркрайт 1775 жылы "үлкен патент" алды, осы арқылы қарқынды дамып келе жатқан мақта өнеркәсібіндегі өзінің позициясын бекітуді көздеді. Алайда, халық пікірі эксклюзивті патенттерге қатысты өткір наразылық білдірді, сондықтан 1781 жылы Аркрайт өз құқықтарын қорғау үшін сот процесін бастады. Сот ісі 1785 жылға дейін жалғасты, соңында оның техникалық сипаттамаларында кемшіліктер болғандықтан оған қарсы шешім шығарылды: сот одан бөлек, орау станогінің шын мәнінде Аркрайттың қызметкері Джон Кей немесе Кейдің бұрынғы жұмыс берушісі Томас Хайстің ойлап тапқандығы туралы даулар тыңдады.
To strengthen his position in relation to his many competitors and emulators, Arkwright obtained a "grand patent" in 1775, which he hoped would consolidate his position within the fast growing cotton industry. Public opinion, however, was bitterly hostile to exclusive patents, and in 1781 Arkwright initiated legal proceedings to assert his rights. The case dragged on in court until 1785, when it was finally settled against him on the grounds that his specifications were deficient: the court had also heard assertions that the spinning frame was actually the invention of Arkwright's employee John Kay, or of Thomas Highs, Kay's previous employer.
Зауыттар мен зауыттар жүйесі
Кромфордтағы диірменнің кеңейтілуімен қаланың қазіргі халқы Аркрайт жоспарлаған операциялардың масштабына қажетті жұмыс күшін қамтамасыз етуге жеткіліксіз екендігі тез арада анық болды. Сондықтан ол жергілікті емес жұмысшыларды шақырып, оларға баспана беру үшін диірменге жақын коттедждер салды (сондай-ақ, ол Кромфорд базар алаңында әлі де тұрған «Грейхаунд» мейрамханасын салды). Стюарт Фишердің сөзіне сүйенсек, жұмысшылардың үйлері қазір «әлемдегі алғашқы фабрикалық тұрғын үйлер» деп есептеледі. Аркрайт Кромфордта жаңа және қатаң тәртіпте жұмыс ұйымдастыру жүйесін енгізді. Жұмыс күніне екі 13 сағаттық сменаға бөлінді, смена алмасу кезінде біріне-бірі үзіліссіз жұмыс істеді. Сағат 5-те және 17-де дабыл соғылды, ал қақпалар дәл 6-да және 18-де жабылды: кешіккендер күні бойы жұмыстан шеттетіліп, бір күндік жалақысынан айырылды. Аркрайт үлкен отбасылары бар тоқымашыларды Кромфордқа көшіп келуге ынталандырды. Отбасының барлық мүшелері, оның ішінде жеті жасар балалар да жұмысқа алынды (кейін бұл жас шегі онға дейін көтерілді); оның қызмет мерзімінің соңына қарай, 1150 жұмысшының шамамен екі үшін бір бөлігі балалар болды. Ол жұмысшыларға жыл сайын бір апта демалыс берді, бірақ олар қала шегінен шығуға құқықсыз болды. Кромфордта диірменді құрғаннан кейін Аркрайт Ланкаширге оралып, Чорлидегі Биркакре диірменін жалға алды, бұл қаланың Индустриялық революция кезеңіндегі ең ірі өнеркәсіптік орталықтардың біріне айналуына ықпал жасады. 1777 жылы Аркрайт Дербиширдегі Вирксворт қаласындағы Харлем диірменін жалға алып, онда мақта диірменінде қолданылған алғашқы бу машинасы орнатты (бұл машина диірменнің су дөңгелегін тікелей емес, диірмен тоғандарын толтыру арқылы іске қосты). Ол Шотландияға шақырылып, Дэвид Дейлге Нью-Ланаркта мақта фабрикаларын құруға көмектесті. Аркрайттың Ланкаширдегі Биркакредегі ірі диірмені 1779 жылғы машинаға қарсы көтерілістер кезінде өрт сөндірілді.
With the expansion of the mill at Cromford, it soon became apparent that the existing population of the town would be inadequate to provide the labour needed for the scale of operations which Arkwright was planning. He therefore brought in workers from outside the locality, building a cluster of cottages near the mill to house them (he also built the Greyhound public house, which still stands in Cromford market square). Stuart Fisher states that the workers' homes are now considered to be "the first factory housing development in the world". Arkwright instigated novel and highly disciplined working arrangements at Cromford. Work was organised in two 13 hour shifts per day, including an overlap for the change of shift. Bells rang at 5 am and 5 pm and the gates were shut precisely at 6 am and 6 p. m.: anyone who was late was excluded from work for the rest of the day and lost an extra day's pay. Arkwright encouraged weavers with large families to move to Cromford. Whole families were employed, including large numbers of children as young as seven (subsequently increased to ten); and towards the end of his tenure, nearly two thirds of the 1,150 employees were children. He allowed employees a week's holiday a year, on condition that they did not travel beyond the town. After establishing the mill at Cromford, Arkwright returned to Lancashire and took up a lease of the Birkacre mill at Chorley, which was to become a catalyst for the town's growth into one of the most important industrialised towns of the Industrial Revolution. In 1777 Arkwright leased the Haarlem Mill in Wirksworth, Derbyshire, where he installed the first steam engine to be used in a cotton mill (this was used to replenish the millpond that drove the mill's waterwheel rather than to drive the machinery directly). He was invited to Scotland, where he assisted David Dale in establishing cotton mills at New Lanark. A large mill of Arkwright's at Birkacre in Lancashire, was destroyed in the anti machinery riots of 1779.
Кейінгі өмірі
Арк Райтпен жұмыс істеу қиын болған, өйткені ол агрессивті және өзіне жетерлік адам еді. Ол барлық серіктестерін сатып алып, Манчестерде, Матлок-Батта, Нью-Ланаркта (Дэвид Дейлмен серіктестікте) және басқа да жерлерде зауыттар салды. Көптеген кәсіпкерлерден айырмашылығы, ол Англия шіркеуінің мүшесі болды, олар сол кезде дінге қатыспайтын. Аркрайт Дербиширдің жоғары шерифі қызметін атқарды және 1786 жылы рыцарь атағына ие болды. Ол сондай-ақ 1791 жылы қазіргі ІІ* санаттағы ескерткіш болып табылатын Уиллерсли сарайын салдырды. 1792 жылы өрт шыққаннан кейін ол қайта жаңартылып, 1796 жылдан бастап оның ұлы Ричард Аркрайт кіші басқарды. Аркрайт 1792 жылдың 3 тамызында 59 жасында Кромфордтағы Рок Хауста қайтыс болды, одан кейін 500,000 фунт стерлингтен тұратын мүлік қалды. Ол Маттлоктағы Сент-Джайлз шіркеуіне жерленді. Кейіннен оның денесі сарайға жақын отбасылық шіркеуге, қазіргі Кромфордтағы Сент-Мария шіркеуіне көшірілді.
Aggressive and self sufficient, Arkwright was a difficult man to work with. He bought out all his partners and went on to build factories at Manchester, Matlock Bath, New Lanark (in partnership with David Dale) and elsewhere. Unlike many entrepreneurs of the time who were nonconformist, he was a member of the Church of England. Arkwright served as High Sheriff of Derbyshire and was knighted in 1786. He also built Willersley Castle, now a Grade II* listed building, in 1791; after a fire in 1792, it was rebuilt and occupied by his son Richard Arkwright junior starting in 1796. Arkwright died at Rock House, Cromford, on 3 August 1792, aged 59, leaving a fortune of £500,000. He was buried at St Giles' Church, Matlock. His remains were later moved to the family chapel near the castle, now St Mary's Church, Cromford.
Ескерткіштер
Болтон қаласындағы Черчгейттегі Ричард Аркрайттың шаштараз дүкені 20 ғасырдың басында бұзылыпты. Оның орнына салынған ғимараттың есігінің үстінде Аркрайттың сол жерде тұрғанын көрсететін шағын тақташа ілінген. 1984 жылы ашылған Ұлы Лондон Кеңесінің көк тақтасы Лондонның Чарлинг-Кросс аймағындағы Адам көшесі, 8 мекенжайында Аркрайтты еске алады. Аркрайт өзінің алғашқы диірменінің қарама-қарсысындағы Кромфордтағы Рок-хауста тұрған. 1788 жылы ол Флоренс Найтингейлдің әкесі Уильямнан 20 000 фунт стерлингке мүлік сатып алып, өзі мен отбасысы үшін Уиллерсли қамалын салуға кіріскен. Бірақ ғимарат аяқталғанда өрт шығып, Аркрайт оны қайтадан салу үшін тағы екі жыл күтуге мәжбүр болды. Ол 1792 жылы 59 жасында қайтыс болды, қамал аяқталғаннан кейін ғана пайдалануға берілді, ол онда тұрмады. Christian Guild компаниясына тиесілі қонақ үй болғаннан кейін, Уиллерсли қамалы қазірде ашық ауадағы саяхаттық білім берумен айналысатын Manor Adventure компаниясына тиесілі. Кромфорд диірменінің құрылғанына 200 жыл толуынан кейін құрылған Аркрайт қоғамы диірмен кешеніне ие және оны қалпына келтіру жұмыстарын жүргізіп келеді. Дервент аңғарындағы диірмендер, оның ішінде осы орын да, Historic England тарихшылары тарапынан «елдегі 100 ауыстырылмас ескерткіштің бірі» деп жарияланды. Бұл орын сонымен қатар ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Дервент аңғарындағы диірмендердің орталық бөлігі болып табылады. Ричард Аркрайттың есімін ардақтау мақсатында 1991 жылы Ұлыбританияда Аркрайт стипендиялық қоры құрылды, ол инженерлік және техникалық дизайн саласындағы болашақ көшбасшыларға стипендия тағайындайды. 2014 жылға қарай, қоры студенттердің 'A' деңгейі мен шотландиялық жоғары білім беру бағдарламаларын аяқтауларына, сондай-ақ жоғары деңгейдегі тәжірибелік оқу мен университеттегі инженерлік білім алуларына қолдау көрсету үшін жылына шамамен 400 стипендия тағайындады. 2020 жылдың ортасына дейін 5000-нан астам стипендия берілді.
Richard Arkwright's barber shop in Churchgate, Bolton was demolished early in the 20th century. There is a small plaque above the door of the building that replaced it, recording Arkwright's occupancy. A Greater London Council blue plaque unveiled in 1984 commemorates Arkwright at 8 Adam Street in Charing Cross, London. Arkwright lived at Rock House in Cromford, opposite his original mill. In 1788 he purchased an estate from Florence Nightingale's father, William, for £20,000 and set about building Willersley Castle for himself and his family. However just as the building was completed it was destroyed by fire, and Arkwright was forced to wait a further two years whilst it was rebuilt. He died aged 59 in 1792, never having lived in the castle, which was completed only after his death. After being a hotel owned by the Christian Guild company, Willersley Castle now belongs to outdoor adventure education company Manor Adventure. The Arkwright Society, set up after the bicentenary of Cromford Mill, owns the mill complex and has worked to restore it. Derwent Valley Mills, including this site, was declared by Historic England as "one of the country's 100 irreplaceable sites". It is also the centrepiece of the Derwent Valley Mills UNESCO World Heritage Site. The Arkwright Scholarships Trust was set up in the UK in 1991 in Arkwright's memory to give scholarships to aspiring future leaders in engineering and technical design. By 2014, the Trust was awarding approximately 400 scholarships annually to support students through their 'A' levels and Scottish Highers, and to assist young people undertaking higher level apprenticeships and university engineering studies. It had awarded over 5,000 scholarships as of mid 2020.