Кіріспе
Дервент аңғарындағы диірмендер – Англияның Дербишир графтығындағы Дервент өзені бойында орналасқан және 2001 жылғы желтоқсанда Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген нысан. Оны Дервент Вэлли Миллс Партнерлігі басқарады. 18-шы ғасырда Ричард Арк Райт жасаған мақта илеудің жаңа технологиясын пайдалану үшін осы жерде қазіргі заманауи фабрика, немесе «диірмен» жүйесі пайда болды. Технологияның жетістіктері мақтаны үздіксіз өндіруге мүмкіндік берді. Бұл жүйе аңғар бойында қабылданып, кейіннен таралып, 1788 жылға қарай Британияда 200-ден астам Арк Райт типті диірмендер болды. Арк Райттың өнертабыстары мен еңбекті ұйымдастыру жүйесі Еуропа мен Америка Құрама Штаттарына экспортталды. Су қуатын алғаш рет 1719 жылы Джон Ломбе Англиядағы Дербидегі жібек диірменінде қолданды, бірақ 1770 жылдары Ричард Арк Райт мақта өндірісіне су қуатын қолданған еді. Оның су тізбегіне алған патенті мақтаны үздіксіз илеуге мүмкіндік берді, яғни оны білікті емес жұмысшылар да өндіре алды. Кромфорд диірмені Арк Райттың алғашқы диірменінің орны болды, ал жақын орналасқан Кромфорд ауылы сол кездегі жаңа жұмыс күшін едәуір кеңейтті; өндіріс және жұмысшылардың тұрғын үйін ұйымдастыру жүйесі аңғар бойында көшірілді. Жұмыс күшінің болуын қамтамасыз ету үшін диірмен жұмысшылары үшін тұрғын үйлер салу қажет болды. Осылайша, диірмен иелері диірмендердің маңында жаңа елді мекендер құрды – кейде бұрыннан бар қауымдастықты дамыта отырып, мектептер, шіркеулер және базарлар сияқты өздерінің инфрақұрылымымен қамтамасыз етті. Тұрғын үйлердің көпшілігі әлі де сақталған және пайдаланылуда. Көлік инфрақұрылымы да осы нысанның бір бөлігі болып табылады. Диірмендердің өнімдеріне жаңа нарықтар ашу үшін көлік инфрақұрылымы салынды. Арк Райттың бәсекелестері Белпер, Дарли Абби және Милфордта диірмендер мен жұмысшылар елді мекендерін құрды. Арк Райт типті диірмендер өте табысты болғандықтан, кейде олар Ричард Арк Райтқа авторлық төлемдерді төлемей-ақ көшірілді. Дервент аңғарындағы мақта өнеркәсібі 19-шы ғасырдың бірінші тоқсанында Ланкаширге нарықтар мен шикізаттарға жақын орналасқандықтан құлдырады. Диірмендер мен олармен байланысты ғимараттар жақсы сақталған және мақта өнеркәсібінің тоқырауынан кейін қайта пайдаланылды. Дүниежүзілік мұра нысанындағы көптеген ғимараттар тізімге енгізілген ғимараттар мен ескерткіштер болып табылады. Кейбір диірмендер қазір мұражайларға айналдырылып, көпшілікке ашық. «Derwent Valley Trust» ұйымы қазір Дүниежүзілік мұра нысанының барлық ұзындығы бойынша велосипед жолын құруға қатысып, тұрақты туризм мен саяхатты дамытуға жәрдемдесуде.
Derwent Valley Mills is a World Heritage Site along the River Derwent in Derbyshire, England, designated in December 2001. It is administered by the Derwent Valley Mills Partnership. The modern factory, or 'mill', system was born here in the 18th century to accommodate the new technology for spinning cotton developed by Richard Arkwright. With advancements in technology, it became possible to produce cotton continuously. The system was adopted throughout the valley, and later spread so that by 1788 there were over 200 Arkwright type mills in Britain. Arkwright's inventions and system of organising labour was exported to Europe and the United States. Water power was first introduced to England by John Lombe at his silk mill in Derby in 1719, but it was Richard Arkwright who applied water power to the process of producing cotton in the 1770s. His patent of a water frame allowed cotton to be spun continuously, meaning it could be produced by unskilled workers. Cromford Mill was the site of Arkwright's first mill, with nearby Cromford village significantly expanded for his then new workforce; this system of production and workers' housing was copied throughout the valley. To ensure the presence of a labour force, it was necessary to construct housing for the mill workers. Thus, new settlements were established by mill owners around the mills – sometimes developing a pre existing community – with their own amenities such as schools, chapels, and markets. Most of the housing still exists and is still in use. Along with the transport infrastructure form part of the site. A transport infrastructure was built to open new markets for the mills' produce. Mills and workers' settlements were established at Belper, Darley Abbey, and Milford by Arkwright's competitors. Arkwright type mills were so successful that sometimes they were copied without paying royalties to Richard Arkwright. The cotton industry in the Derwent Valley went into decline in the first quarter of the 19th century as the market shifted towards Lancashire which was better positioned in relation to markets and raw materials. The mills and their associated buildings are well preserved and have been reused since the cotton industry declined. Many of the buildings within the World Heritage Site are also listed buildings and Scheduled Monuments. Some of the mills now contain museums and are open to the public. The Derwent Valley Trust is now involved in the creation of a cycle way running the entire length of the World Heritage site to promote sustainable tourism and travel.
Орналасуы және қамтылуы
Дервент аңғарының диірмендері – Әлемдік мұра орны, Дербиширде, солтүстіктегі Матлок Баттан оңтүстіктегі Дерби қаласының орталығына дейін созылған Дервент аңғарының бір бөлігін қамтиды. Осы аумақта диірмен кешендері, жұмысшылардың тұрғын үйлері, Дервент өзеніндегі тоғандар және аңғардағы диірмендерді қамтамасыз еткен көлік желісі орналасқан. Бұл орны Кромфорд, Белпер, Милфорд және Дарли Абби қауымдастықтарынан тұрады және 838 тізімделген ғимаратты қамтиды, оның ішінде 16 I санатты, 42 II санатты* және 780 II санатты ғимарат бар. Тағы тоғыз нысан Ежелгі ескерткіштер тізіміне енгізілген. Ғимараттар диірмендер, жұмысшылардың тұрғын үйлері және диірмен қауымдастықтарымен байланысты құрылымдардан тұрады. Аймақтың өнеркәсіптік дамуына көмектескен Кромфорд каналы және Кромфорд және Биік Шың темір жолы да Әлемдік мұра орнының бір бөлігі болып табылады.
Тарих
XVII ғасырдың соңында жібек өндірісі кеңейді, себебі сәнді киімнің бір бөлігі ретінде жібекке сұраныс артты. Су қуатын пайдалану арқылы өндірісті ұлғайтуға тырысқан Томас Котчетт инженер Джордж Сорокольдқа Дерби қаласының орталығында, Дервент өзеніндегі аралда диірмен салуды тапсырды. Эксперимент сәтсіз аяқталғанымен, ол Джон Ломбені – Котчетттің қызметкерін – су қуатын жетілдіруге қол жеткізілсе, оның өнімдеріне нарық болатынына көндірді. Ол өнеркәсіптік тыңшылықпен айналысып, итальяндық машиналардың жоспарларын алды. 1719 жылы ол жобаны патенттеді және Котчетттің диірменінің жанына бес қабатты диірмен салды. 1763 жылы, Ломбе патентінің мерзімі біткеннен кейін 30 жыл өткен соң, тек жеті Ломбе диірмені салынды, себебі жібек нарығы шағын болды, бірақ Ломбе су қуатымен жұмыс істейтін машиналардың тиімді екенін көрсетті және кейінгі өнеркәсіпшілердің ұйымдасқан еңбек үлгісін қалыптастырды. Жібек сәнге айналғандықтан, нарық шағын болды және машинамен өндірілген тауарлар оны тез тойдырып жіберді. Машинамен тоқыма өндірісіндегі келесі жаңалық мақта өнеркәсібінде болды, ол әлдеқайда кең нарыққа ие болды және қолжетімді тауарлар өндірді. Мақта иіру жібек өндірісінен күрделірек процесс болды. Мақта иіруге арналған су машинасы Ричард Аркрайтпен әзірленді және 1769 жылы патенттелді. Машиналар үздіріссіз иіріп, білікті жұмысшыларды білікті емес бақылаушылармен алмастырды, машиналардың бұзылмауына көз жеткізді. Су машиналарының мөлшері 4-тен 96 шпіндльге дейін ауысты. Осы себептерге байланысты су машиналары танымал және кең тараған болды. 1771 жылы Ричард Аркрайт Кромфордта жерді жалға алды. 1774 жылы оның алғашқы диірмені іске қосылды, ал 1776 жылы ол Кромфордта екінші диірмен құрылысын бастады. Осы кезеңде ол алдын ала иіру машиналарын жасады және 1775 жылы екінші патентін алды. Иіру механикаландырылғаннан кейін, мақта өндірісіне қатысты басқа да процестер де артта қалып, механикаландыруды қажет етті. Ол мақта талшықтарын параллель орналастыратын кард машинасын жасады, бірақ оның барлық өнертабыстары сәтті болмады және мақта тазалау 1790 жылдарға дейін тиімді машина ойлап табылғанға дейін қолмен орындалды. Аркрайт қаржылық көмек сұрады, ал Питер Найтингейл – жергілікті жер иесі (Флоренс Найтингейлдің әкесінің туысы) – Кромфорд егіндігін 20 000 фунт стерлингке сатып алды. Аркрайттың машиналарын көшіргендерге авторлық төлемдер төленді, бірақ кейбір адамдар пираттықпен айналысып, сотталу қаупіне ұшырады. Аркрайттың кеңеюімен бірге Жедедая Струт мақта илеу өнеркәсібіне кірді. Струт Аркрайттың машиналармен қажетті барлық тәжірибелерді жасағанынан артықшылық алды, сондықтан оған жаңа технологияны зерттеуге инвестиция салудың қажеті болмады. Ол Кромфордтан оңтүстікке қарай 13 шақырым жерде орналасқан Белперде диірмен салды. 1784 жылы бұл жер екінші диірменмен кеңейтілді. Сондай-ақ, Струт Белпердің оңтүстігіне қарай 3 шақырым жердегі Милфорд қаласында диірмен салдырды. 1793 жылы баспа мен ағарту үшін тағы екі диірмен қосылды. Струттар 1789 жылға қарай Белпер мен Милфордтағы диірмендеріне 37 000 фунт стерлинг (£) инвестициялағанын (Белперде 26 000 фунт стерлинг және Милфордта 11 000 фунт стерлинг) және жылына 36 000 фунт стерлинг (£) пайда тапқанын болжады. Аркрайт жұмысшыларының және олардың отбасыларының әл-ауқаты туралы алаңдаған, әкедей көзқараспен қараған жұмыс беруші ретінде танымал болды. 1785 жылы Кромфордта 200 балаға білім беретін жексенбілік мектеп салынды. 1789 жылы Кромфорд иелігі Аркрайттарға қайта өтті, олар оның құрылысына және құрылысына белсенді әсер етті. Кромфордқа ауылдың жаңа орталығы ретінде қызмет ету үшін базар алаңы берілді. Аркрайт әр жексенбіде базар ұйымдастырып, оған қатысуға ынталандыру ретінде ең жиі келгендерге жыл сайын сыйлықтар берді. Аркрайт пен Струттар өздерінің қызметкерлеріне тұрғын үйлермен қамтамасыз етті. Белпердің өз базары бар, өзінің базары бар ауыл болғандықтан, Джедедая Струт зауыттар салуды бастағанға дейін, ол қоғамды өзін-өзі қамтамасыз ететін бірлікке айналдыруда белсенді рөл атқармады, өйткені Ричард Аркрайт Кромфордта істеген. Струттар білім берумен айналысты, ал 1817 жылы Белперде 650 және Милфордта 300 бала жексенбілік мектептерге қатысты. Кромфордпен салыстырғанда, оның халқы 19 ғасырдың басында 1200 адамды құрады, Белпердің халқы 4500-ден 1801 жылы 7890-ға дейін бизнестің өркендеуіне байланысты өсті. Дарли абаттығы да жұмысшылардың қонысы ретінде кеңейді, бірақ онда базар алаңы болмағандықтан, тұрғындарды азық-түлікпен қамтамасыз ету қиын болды. Қоныс 1788 мен 1801 жылдар арасында екі есеге ұлғайды, ал 1801 мен 1831 жылдар арасында халық 615-тен 1170-ке дейін өсті, көптеген жұмысшылардың тұрғын үйлері салынды. Бір диірменде 80 балаға арналған жексенбілік мектеп ашылды, ал 1819 және 1826 жылдары шіркеу мен мектеп салынды. 19 ғасырдың бірінші тоқсанында мақта өнеркәсібінің маңызды күші болғанына қарамастан, Струттардың компаниясы Ланкашир диірмен қалаларынан бәсекелестікке ұшырады. Нарықтың өзгеруі мәселесі бүкіл Дервент аймағына әсер етті, себебі Ланкашир шикізатқа және жаңа нарықтарға қатысты Дербиширден жақсырақ жағдайда болды. Дервент аймағындағы мақта өнеркәсібі төмендегенімен, мақта өндірісімен және жұмысшылардың тұрғын үйлерімен байланысты көптеген құрылымдар сақталды және Бүкіләлемдік мұра нысанында 848 тізімделген ғимарат бар. Кромфорд каналы 1794 жылы ашылғанда, ол Джессоптың бастапқы бағалауынан екі есеге жуық құнға келді. Лэнгли Милл мен Кромфорд догы арасында, канал диірмен кешенінде аяқталған жерде, канал екі акведуктан өтті, Булл Бридждегі темір заводтарының астындағы туннельдің 1,6 шақырымын және он төрт шлюзден өтті. Джессоп пен Бенджамин Аутрам 1796 жылы Дерби және Ноттингем каналдарын аяқтағанда, олар Дерби және Ноттингемнің маңызды тоқыма орталықтарына тікелей бағыттарды қамтамасыз етті. 1845 жылдың қаңтарында Кромфорд канал компаниясы құрғақ жағдайда жеткілікті су қамтамасыз ету үшін тұрақты сорғы құрылуын шешті. Ол Грэм және компаниясымен Милтон темір зауытында, Элсекарда жасалған. Канал 19 ғасырдың ортасына дейін сәтті болды, одан кейін Манчестер, Бакстон, Матлок және Орталық теміржолы каналдың оңтүстігіне желісін кеңейтті. 1852 жылы канал теміржол компаниясына сатылды, ол оның құлдырауын жеделдетті. 1889 жылы канал көбінесе жергілікті трафик үшін пайдаланылды. Ол ақырында 1944 жылы жабылды, себебі каналды күтіп ұстау және жөндеу құны тым жоғары болды. Дербишир округі кеңесі 1974 жылы каналды сатып алды және Кромфорд канал қоғамы оны қалпына келтіру жұмысын жүзеге асырды.
Кромфорд және биік шың темір жолы
19 ғасырдың басында Ланкашир мен Дербиширдің нарықтары арасында тікелей қатынас құру үшін Уэйли-Бриджге дейін созылған Пик-Форест каналын Кромфорд каналымен байланыстыру жобасы ұсынылды. Дегенмен, жоспардың құны тым жоғары болғандықтан одан бас тартылды. Уильям Джессоптың ұлы Джозиас Джессоп, каналға қарағанда вагондық жол әлдеқайда арзан болады деп есептеді. 1825 жылдың 2 мамырында Кромфордтан Уэйли-Бриджге дейін теміржол салуға қатысты Парламент актісі қабылданды. Бұл жобаға Девонширдің 6-шы герцогы Уильям Кавендиш, Ричард Аркрайт кіші және бірнеше Манчестер банкирлері қолдау көрсетті. Технологияның даму кезеңінде болғанына қарамастан, желіде бу локомотивтері пайдаланылатыны күтілді, алайда Джордж Стивенсон өзінің революциялық «Rocket» локомотивін 1829 жылға дейін жасаған жоқ. Теміржолдың оңтүстік бөлігі, Кромфорд пристанінен Хардлоуға дейін (Бакстонның оңтүстік-шығысында), 1830 жылдың 29 мамырында ашылды, ал қалған бөлігі 1831 жылдың 6 шілдесінде Уэйли-Бриджге дейін жетті. Желідегі алғашқы бу локомотиві 1841 жылы пайдалануға берілді, ал оған дейін тасымал тек вагон арқылы жүзеге асырылды. Теміржол Кромфорд пристаніндегі теңіз деңгейінен 84 метр биіктіктен Ладманлоудағы 1264 метрге дейін көтеріліп, содан кейін Пик-Форест каналының пристаньдарында 747 метрге дейін түсетін. Канал үшін көптеген шлюздерді қажет ететін биіктіктердің өзгеруі, теміржол үшін салыстырмалы түрде оңай болды. Бірақ бір кезде Кромфорд және Хай-Пик теміржолы Ұлыбританиядағы барлық теміржолдардың арасында ең тік қисыны мен бу күші жоқ көліктер үшін ең тік көтеріліске ие болды. Теміржол құрылысының құны 180 000 фунт стерлингті құрады, бұл бастапқы есептемеден 155 000 фунт стерлингтен асып түсті, бірақ каналға жұмсалатын 500 000 фунт стерлингтен әлдеқайда төмен болды. Пик-Форест және Кромфорд каналдарын байланыстыру мақсатымен салынған теміржолдың тағдыры каналдармен тығыз байланысты болды. Желі пайдалы болмады, себебі ол ашылған кезде Кромфорд каналындағы тасымал көлемі азайды. 1855 жылы Парламент актісі желіге жүкпен қатар жолаушыларды да тасымалдауға рұқсат берді. Жолаушылар тасымалы теміржол үшін маңыздырақ болғанымен, ол құлдырап, 1967 жылдың 21 сәуірінде жабылды.
Мұра
Дервент аңғары фабрика жүйесінің бастауы болып саналады. Дервент аңғарында жасалған, су тігірмесі сияқты машиналар, үздіксіз өндіріс жүргізуге мүмкіндік берді. Аркрайттың жаңалықтары жұмысшылардың қоныстарын дамытумен ғана шектелмеді, сонымен қатар ол сумен жұмыс істейтін иіруге қатысты көптеген технологияларға патент алды. Олар өте табысты болғандықтан, бәсекелес өнеркәсіпшілер оның үлгілерін көшіру арқылы сот процесіне түсу тәуекелін қабылдады. Оның патентері 1785 жылы тоқтап, 1788 жылға қарай Ұлыбританияда 200-ден астам Аркрайт үлгісіндегі диірмендер салынды. Шотландиядағы Жаңа Ланарк – сондай-ақ Дүниежүзілік мұра орны – Ричард Аркрайт пен Дервент аңғарындағы дамуға тікелей ықпал етті; Ланарк 1784 жылы Дэвид Дейл мен Аркрайт сапары барысында диірмен орналастыруға ыңғайлы орын ретінде танылды. Кейін Дейл Ланаркта төрт диірмен құрды; олар Аркрайттың Массон диірменіне ұқсас болды және кем дегенде екі диірмен Дервент аңғарында дамыған технологияны пайдаланды, бірақ фабрика жүйесі Дервент аңғарындағы жүйеден ерекшеленді. Жаңа Ланаркты 1799 жылы Роберт Оуэн сатып алды, ол Дервент аңғарындағыдан гөрі әкелік қатынасты одан әрі дамытты, жас және ересектерге білім беру және әлеуметтік бақылау жүйесін сынақтан өткізді. Сальтер – тағы бір Дүниежүзілік мұра орны – 1853 жылы салынды және жұмысшылардың тұрғын үйлері мен жабдықтарымен, сондай-ақ Аркрайт дамытқан фабрика жүйесінің басқа да элементтерімен қамтамасыз етілді. 1774 жылы британ үкіметі мақта және зығыр өнеркәсібінде қолданылатын «құралдар мен ыдыстарды» экспорттауға тыйым салатын заң қабылдады. Осының салдарынан, Ұлыбританияда дамыған жаңа технологиялардың басқа елдерге таралуының жалғыз жолы өнеркәсіптік шпионаж болды. Карл Делиус Англияда жұмыс істеді және Аркрайттың көптеген өнертабыстарының жоспарларын Иоганн Готфрид Брюгельманға берді; Брюгельман бұл ақпаратты 1784 жылы өндіріс басталған Дюссельдорфқа жақын Ретингенде диірмен құру үшін пайдаланды. Ол диірменмен байланысты қонысқа Кромфорд деп ат қойды. Бұл диірмен Еуропа материгіндегі алғашқы Аркрайт диірмені болды және ол Жедедая Штратттың шәкірті болды. Ол Род-Айленд штатының Паутукет қаласында Слейтер диірменін құрды. Дервент аңғарындағы диірмендерде дамыған көптеген технологиялар сақталды және басқа тоқыма өнеркәсіптерінде қолданылды; 20-ғасырдың ортасына дейін кардтау Ричард Аркрайт ойлап тапқан машинамен жүргізілді. Фабрика жүйесі арзан мата мен киім өндіруге мүмкіндік берді. Кромфорд диірмен кешенін 1979 жылы Аркрайт қоғамы сатып алды, бұл диірменмен байланысты ғимараттарды бұзудан сақтап қалды. Қайырымдылық қоры жерді сақтап қалу мақсатымен және қалпына келтіруді бастау ниетімен сатып алды. Диірмендер мақта өңдеуді тоқтатқаннан кейін сақталған пигменттер мен бояуларды қамтитын өндірістік процестерден ластанған. Жергілікті кеңестердің, Ист-Мидлендс даму агенттігінің, «Англия мұрасы» және «Мұра лотереясы» қорының көмегімен 5 миллион фунт стерлинг жұмсалып, диірмендер қалпына келтіріліп, тазартылды. Қазір Кромфорд диірмені шағын бизнес үшін және білім беру мақсатында пайдаланылады. Дервент аңғарында мақта өнеркәсібі үшін салынған көптеген диірмендер сақталды және өнеркәсіптің құлдырауынан кейін қайта пайдаланылды. Кейбіреулері қайта пайдаланылды. Жұмысшылардың көп бөлігі сақталды және әлі де үйлер ретінде пайдаланылуда. 1970 және 1980 жылдары жергілікті билік органдары «Англия мұрасымен» бірлесіп үйлер мен диірмендердің нашарлауын болдырмауға тырысты, иелеріне кеңес берді және сақтау жұмыстарын жүргізу үшін гранттар берді. 2000 жылы Дүниежүзілік мұра орны мәртебесіне үміткерлік жасалған кезде, аймақтағы 838 атаулы ғимараттың 26-сы «Англия мұрасының» қатерлі тізімінде болды және бұзылу жағдайында болды. Ұсыныс сәтті аяқталды және 2001 жылы Дервент аңғарындағы диірмендер Дүниежүзілік мұра орны болып жарияланды. Оның Дүниежүзілік мұра орны мәртебесі оны қорғауды қамтамасыз етуді көздейді; мұндай сайттардың барлығы «адамзат үшін ерекше құнды» деп есептеледі. Бұл нысан екінші және төртінші мұралық нысанды іріктеу критерийлеріне сәйкес тізімге енгізілді. Дервент аңғарындағы диірмендер жұмысшылардың тұрғын үйлерін және Ричард Аркрайт дамытқан көптеген технологияларды дамытты, өнеркәсіптік ландшафт жасады және өнеркәсіптік қалалардың пайда болуын хабарлады. 2009 жылдың маусым айында Дербидегі Бат-стрит диірмені өрттен зақымдалды. Ғимарат Дүниежүзілік мұра орнының бір бөлігі болып табылады және 18 ғасырдан бастау алады. 2018 жылы «Кромфорд диірмендерінің шығармашылық кластері және Дүниежүзілік мұра орны шлюз жобасы» «Тарихи Англияның періште сыйлықтарында» «Тарихи ғимаратты немесе орынды ең жақсы қайта жаңғырту» номинациясының финалисі болды. 2019 жылы Аркрайт қоғамы Кромфорд диірмендері орнында 100 адамды жұмысқа алды; сол кездегі қалпына келтіруге жұмсалған қаражат 48 миллион фунт стерлингті құрады.
Мұражайлар
Ричард Аркрайттың Масон Милл зауыты қазір әлемдегі ең үлкен бобиналар жинағы бар, жұмыс істейтін тоқыма мұражайы. Leawood Pumphouse қазір жұмыс істейтін мұражай, ол әлі де Дервенттен Кромфорд каналына су сорудың бастапқы жұмысын атқарады, белгілі бір демалыс күндері ашық. Белперде, учаскенің көп бөлігі басқа бизнес мақсаттарына берілгенімен, Белпер Солтүстік Милл ғимаратында Дервент аңғарының келушілер орталығы орналасқан. Онда Дервент аңғарының тоқыма өнеркәсібі тарихымен байланысты машиналар және басқа да заттар қойылған. Ұзын бойының оңтүстік шетінде Ломбедің жібек фабрикасында қазір Дерби өнеркәсіп мұражайы орналасқан. Бұл мұражай 2011 жылдың 3 сәуірінде жабылып, екі жылдан астам уақытқа тоқтатылды. 2013 жылдың қазан айында жібек фабрикасын 21-ші ғасырға сай жаңарту бағдарламасы басталды, онда STEAM (Ғылым, технология, инженерия, өнер және математика) принциптері енгізілді. Мұражай қазір аптасына 4 күн жұмыс істейді. Дерби өнеркәсіп мұражайы 2021 жылдың қараша айында "Жасау мұражайы" деп қайта аталды. Онда Дервент аңғарындағы диірмендер тарихы және өндірістің жалпы контексі туралы бірнеше көрмелер бар.