Кіріспе

Оңтүстік-Шығыс Азия этносы, Камбоджаның жергілікті халқы. Кхмерлер және олардың бүкіл әлемдегі ұрпақтары – бұл Камбоджада таралған австроазиялық этнос (Кхмерлер, UNGEGN: Chônôchéatĕ Khmêr, ALA LC: Janajāti Khmaer). Олар Камбоджаның 17 миллион халқының 95%-дан астамын құрайды. Кхмерлер кхмер тілінде сөйлейді, ол мон және вьетнам тілдерімен бірге үлкен австроазиялық тілдер отбасының бір бөлігі. Кхмерлердің көпшілігі Тхеравада буддизмін ұстанады. Кхмерлердің көптеген өкілдері Таиландтың (Солтүстік кхмерлер) және көршілес Вьетнамның Меконг дельтасы аймағында (Кхмер Кром) тұрады, ал кхмер диаспорасының бір миллионнан астам өкілі негізінен Францияда, АҚШ-та және Австралияда қоныстанған.

Тарату

Әлемдегі кхмерлердің көп бөлігі Камбоджада тұрады, оның халқының 95%-дан астамы кхмерлерді құрайды.

Оңтүстік-Шығыс Азияға келу

Кхмерлер – австроазиялық халық, бұл аймақтағы ең көне этникалық топтардың бірі. Олар Оңтүстік-Шығыс Азияға Оңтүстік Қытайдан, мүмкін Юньнаннан немесе Солтүстік-Шығыс Үндістаннан Монмен бірдей кезеңде келіп, Индокитай түбегінде батысқа қарай қоныстанды. Кхмерлер мен Мон ата-бабаларымен байланысты. Көптеген археологтар мен лингвистер, сондай-ақ синологтар мен егіс мамандары олардың б.з.д. 2000 жылдан кешіктірмей (төрт мың жылдан астам бұрын) ауыл шаруашылығы тәжірибесін, әсіресе күріш өсіруді алып келгеніне сенеді. Бұл аймақ әлемде бронзаны алғаш қолданған жерлердің бірі. Олар 802 жылдан бастап алты ғасыр бойы Оңтүстік-Шығыс Азияны билеген, қазіргі Камбоджаның саяси, мәдени және экономикалық дамуына негіз салған келердегі Кхмер империясын құрды. Кхмерлер кхмер алфавитін жасады, ол кейін тай және лаос алфавиттерінің пайда болуына әкелді. Археологтар мен этнологтар кхмерлерді Ісан, оңтүстік Лаос, Камбоджа және Оңтүстік Вьетнамның көршілес аймақтарының түпкі тұрғындары деп санайды. Яғни, камбоджалықтар тарихи тұрғыдан Меконг өзенінің салаларының жанындағы жазық жерлерде өмір сүрген халық. Олардың Оңтүстік-Шығыс Азияға қоныс аудару себептері толыққанды түсініксіз, бірақ ғалымдар австроазиялық тілдерді ұстаушылардың солтүстіктен келген тибет-бирман тілдерінде сөйлейтіндердің шабуылынан оңтүстікке ығысқан болуы мүмкін екенін айтады. Бұл қытай тіліндегі австроазиялық сөздерде көрінеді. Сондай-ақ, олардың қоныс аудару жолдары өзендер бойында болғандықтан, ауыл шаруашылығымен байланысты болуы да мүмкін. Мүмкін, бұл факторлардың және басқа да себептердің жиынтығы болған. Кхмерлер үндістандық мәдениетті, дәстүрлерді және діни наным-сенімдерді қабылдағандықтан, үндістан мәдени аймасының бір бөлігі саналады. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы алғашқы қуатты сауда патшалығы – Фунан патшалығы Камбоджаның оңтүстік-шығысында және Меконг дельтасында бірінші ғасырда құрылды. Бірақ, қазіргі Вьетнам шекарасына жақын Анкор Борей ауданындағы археологиялық қазбалар б.з.д. V ғасырға жататын кірпіш, каналдар, зираттар мен қабірлерді таба алды. Фунан дәуірінде (б.з. 1–6 ғасырлар) кхмерлер буддизмді, девараджаның шивалық императорлық культін және ұлы храмды символдық әлемдік тау ретінде қабылдады. V ғасырда Кхмер Ченла патшалығы пайда болды және кейіннен Фунан патшалығын жаулап алды. Ченла экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген жоғартқы аймақ болды, ал Фунан экономикасы теңіз саудасына тәуелді жазық аймақ болды. Бұл екі мемлекет, тіпті Ченланың VI ғасырда жаулап алуынан кейін де, бір-бірімен және кіші княздықтармен үнемі соғысқан. Ченла дәуірінде (5–8 ғасырлар) кхмерлер храм жазуларының бірінде әлемдегі ең ерте кездесетін нөлді қалдырды. 802 жылы патша Джаяварман II Камбоджаны тәуелсіз және біріктірілген мемлекет деп жариялағаннан кейін ғана екі аймақ арасында, жоғарғы және төменгі Камбоджа арасында салыстырмалы бейбітшілік орнады. Джаяварман II (802–830) кхмер билігін қайта жаңғыртты және Кхмер империясының негізін қалады, үш астананы құрды: Индрапура, Харихаралая және Махендрапарвата. Олардың археологиялық қалдықтары оның заманы туралы көп мәлімет береді. Ұзақ азаматтық соғыстан жеңіске жеткеннен кейін, Сурьяварман I (1002–1050 жылдары билеген) күштерін шығысқа бұрып, Дваравати Мон патшалығын бағындырды. Осының салдарынан ол қазіргі Таиланд пен Лаос жерлерінің көп бөлігін, сондай-ақ Малай түбегінің солтүстік жартысын биледі. Ангкор-Ват салынған осы кезең кхмер өркениетінің гүлденген шағы деп есептеледі.

Кхмер империясы (8021431)

Кхмер патшалығы Кхмер империясына айналды және Ангкордың ұлы ғибадатханалары, мәдениеттің көптеген қырларын, соның ішінде кейбір музыкалық аспаптарды бейнелейтін егжей-тегжейлі тас барельефтерімен археологиялық қазына саналады. Сурьяварман II (1113–1150) қайтыс болғаннан кейін Камбоджада тәртіпсіздік орнады, бірақ Жайаварман VII (1181–1218) жаңа қала салуға бұйрық берді. Ол буддист болғандықтан, бір кезде буддизм Камбоджада басым дінге айналды. Дегенмен, мемлекеттік дін ретінде ол Дева Раджа культіне бейімделді, бұрынғы Шива Раджа немесе Вишну Раджаның орнына Будда Раджа қойылды. Сукхотай (1238) және Аюттая (1350) тай патшалықтарының күшеюі кхмерлермен аяқталмайтын соғыстарға және 1431 жылы Ангкордың қирауына әкелді. Олар 90 000 тұтқынды алып кеткені айтылады, олардың көптегені бишілер мен музыканттар болған болуы мүмкін. 1432 жылдан кейінгі кезең, кхмер халқы өздерінің қазыналарынан, құжаттарынан және мәдениеттің мұрагерлерінен айырылған кезде, тез құлдырау кезеңі болды.

Империядан кейінгі кезең (1431 - қазіргі)

1434 жылы король Понхэя Ят Пномпенді астана етіп белгіледі, ал Ангкор джунглиге тасталды. Сиамдықтар мен вьетнамдықтардың үздіксіз агрессиясы салдарынан Камбоджа 1863 жылы Франциядан қорғау сұрап, 1864 жылы француз протекторатына айналды. 1880 жылдары Оңтүстік Вьетнам және Лаоспен бірге Камбоджа француз бақылауындағы Индокитай одағына енді. Шамамен бір ғасыр бойы француздар Камбоджаны коммерциялық тұрғыдан пайдаланды және саясат, экономика және әлеуметтік өмірге билік етуді талап етті. ХХ ғасырдың екінші жартысында Камбоджадағы саяси жағдай хаостыққа ұшырады. Король Нородом Сианук (кейіннен ханзада, сосын қайтадан король) 1949 жылы Камбоджаның тәуелсіздігін жариялады (1953 жылы толық мойындалды) және 1970 жылдың 18 наурызына дейін елді басқарды, сол кезде ол Кхмер Республикасын құрған генерал Лон Нолмен құлатылды. 1975 жылдың 17 сәуірінде Пол Поттың жетекшілігімен кхмер ұлтшылдығы мен экстремистік коммунизмді біріктірген Қызыл Кхмерлер билікке келді және Камбоджа геноциді кезінде камбоджалықтарды, олардың денсаулығын, моральдық қағидаларын, білім беру жүйесін, табиғи ортасын және мәдениетін дерлік толығымен жойды. 1979 жылдың 7 қаңтарында вьетнамдық әскерлер Қызыл Кхмерлерді биліктен ығыстырды. Он жылдан астам уақыт бойы ауыр қиындықтармен жүрген қайта құру процесіне сырттан аз көмек көрсетілді. Біріккен Ұлттар Ұйымы 1992 жылдың 23 қазанында Париж бейбіт келісімін қабылдады, соның нәтижесінде 1993 жылдың мамырында жалпы сайлау өтті, ол қазіргі үкіметтің құрылуына және 1993 жылы ханзада Сиануктың король ретінде қайта билікке оралуына әкелді.

Мәдениет және қоғам

Этникалық кхмерлердің мәдениеті географиялық ареалы бойынша біртекті. Аймақтық диалектілер бар, бірақ олар өзара түсіністі. Стандартты тіл – Солтүстік-Батыс және Орталық провинцияларды қамтитын Орталық жазықтықта сөйленетін диалект негізінде қалыптасқан. Бұл аймақтағы кхмер тілінің нұсқалары халықтың көпшілігінің сөйлеу тілін көрсетеді. Пномпеньде бірегей және бірден танылатын диалект қалыптасқан, ол қаланың ұлттық астана мәртебесіне байланысты француз және вьетнам тілінің жақындағы ықпалына шамалы түскен. Басқа диалектілерге – Солтүстік кхмер диалектісі, кхмерлер оны Суррин деп атайды, ол Таиландтың Солтүстік-Шығысында тұратын миллионнан астам кхмерлердің тілі; және Кхмер Кром, Камбоджамен шектесетін Вьетнамның Меконг дельтасы аймақтарында тұратын миллиондаған кхмерлер мен олардың шетелдегі ұрпақтары қолданады. Аз зерттелген Батыс кхмер немесе Кардамон кхмер диалектісі Камбоджадан Шығыс Орталық Таиландқа дейін созылған Кардамон тауларындағы шағын, оқшауланған халықтың тілі болып табылады. Бұл диалект аз зерттелгенімен, қазіргі кхмер тілінің басқа диалекттерінде жоғалып кеткен дауыстық тізілім жүйесін сақтайды. Қазіргі кхмерлер өздерінің этникалық сәйкестігін діни сенімдерімен және тәжірибелерімен байланыстырады, ол Тхеравада буддизмінің қағидаларын түпкі ата-бабаларға табыну, анимизм және шаманизм элементтерімен біріктіреді. Көптеген камбоджалықтар, олар буддист немесе басқа діндердің өкілдері болсын, бай табиғаттан тыс әлемге сенеді. Әртүрлі табиғаттан тыс күштердің бар екеніне сенеді, олар түсіндірілмейтін дыбыстар немесе оқиғалар арқылы өзін көрсетеді. Осы құбылыстардың арасында кмаох (жындар), прет (көптеген түрлері бар, жазаларына байланысты) және бейсах (құрттар) [бұл көбінесе зорлықпен, ерте немесе табиғи емес өлімге ұшыраған адамдардың рухтары]; арак (жаман рухтар, шайтандар), ахп красуэ, неак та (жансыз заттарда, жерде, суда, ағаштарде мекендейтін рух немесе тұлға), chomneang/mneang phteah (үй күзетшілері), meba (ата-баба рухтары) және mrenh kongveal (қызыл киім киген шағын зұлым рухтар күзетшілері) бар. Барлық рухтарға тиісті құрмет көрсетілуі керек, және мнэнг фтеа мен мренх конгвеалдан басқа, олар зияндылықтан бастап өмірге қауіп төндіретін ауыр ауруларға дейін әртүрлі қиындықтар тудыруы мүмкін. Камбоджалықтардың көпшілігі ауылдық жерлерде күріш өсірушілер немесе балықшылар болып тұрады. Олардың өмірі Ват (ғибадатхана) және жыл бойындағы түрлі буддалық рәсімдермен байланысты. Алайда, камбоджалықтар ауырып қалса, олар көбінесе кру хмае (шаман/дәрігерге) жүгінеді, ол аурудың себебін анықтай алады және оған ем табады деп сендіреді. Кру хмае сонымен қатар шөптер туралы білімді және түрлі "дәрілер" мен эликсирлерді немесе сиқырлы татуировкаларды дайындау үшін жиі ізделеді, олардың барлығы адамға ерекше қабілеттер сыйлайды және зұлым рухтарды немесе жалпы жаман сәтті жояды деп сендіріледі. 20-шы ғасырда бишілердің қолданылуы, мысалы, король Сисоват Монивонгтың жерлеу процессиясында да куәландырылған. Ангкор дәуірінде бишілер ғибадатханаларда орындалған. Ғибадатханадағы бишілер апсаралар деп есептелген, олар құдайларға ойын-сауық және хабаршы ретінде қызмет еткен. Ежелгі тасқа жазылған жазуларда ғибадатханаларға тағайындалған және жұртшылық алдында құдайлық рәсімдерді орындаған мыңдаған апсара бишілері сипатталған. Камбоджа мәдениеті Тай және Лао мәдениеттеріне, сондай-ақ керісінше әсер еткен. Тай және Лао тілдерінде көптеген кхмер сөздері кездеседі, ал кхмер тілінде көптеген Лао және Тай сөздері бар. Тай және Лао алфавиттері де кхмер жазуынан алынған.

Генетика

Кхмер халқы генетикалық жағынан Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа халықтарымен тығыз байланысты. Олар Оңтүстік-Шығыс Азия мен Шығыс Азиядағы басқа австроазиялық халықтармен күшті генетикалық байланыс көрсетеді және үнді халқынан шағын генетикалық әсерге ие. Камбоджалықтардың шамамен 16% генеалогиясы еуропалықтар мен Шығыс Азиялықтарға тең дәрежеде жақын еуразиялық халыққа қатысты, ал қалған 84% генеалогиясы басқа Оңтүстік-Шығыс Азиялықтарға, әсіресе Дай халқына ұқсас түбірге қатысты. Тағы бір зерттеу камбоджалықтардың шамамен 19% генеалогиясы қазіргі Орталық Азиялықтар, Оңтүстік Азиялықтар және Шығыс Азиялықтарға жақын ұқсас еуразиялық халыққа қатысты екенін, ал қалған 81% генеалогиясы қазіргі Дай және Хан халықтарына қатысты екенін көрсетеді. 23andMe генетикалық тестілеу сайты кхмер халқын "Индонезиялықтар, кхмерлер, тайлар және Мьянмалықтар" анықтамалық тобына жатқызады. Бұл анықтамалық топ Камбоджа, Индонезия, Лаос, Малайзия, Мьянма және Таиландтан тегі бар адамдарды қамтиды.

Иммуноглобулин G

Осака медициналық колледжінің зейнеткер профессор Хидео Мацумото 2009 жылы кхмер халқының Gm типтерін, иммуноглобулин G-нің генетикалық маркерлерін зерттеді. Зерттеу Gm afb1b3 генінің оңтүстік Қытайдан бастау алған оңтүстік маркері екенін көрсетті және ол Қытайдың оңтүстігінде, Оңтүстік-Шығыс Азияда, Тайваньда, Шри-Ланкада, Бангладеште, Непалда, Ассамда және Тынық мұхиты аралдарының бір бөлігінде жоғары жиілікте кездеседі. Зерттеуде кхмер халқы арасында Gm afb1b3 генінің орташа жиілігі 76,7% болды.