Кіріспе

Польшаға немесе поляктарға деген жаулық, көзқарастың нашарлауы немесе кемсітушілік – Полонофобия, сондай-ақ антиполонизм немесе поляктарға қарсы сезім деп аталады. Бұл поляктар мен поляк тегінен шыққан адамдарға қатысты этникалық көзқарастың нашарлауы, дискриминацияның басқа да түрлері, поляктар мен поляк диаспорасына жасалған зорлық-зомбылықты қамтиды. Осы көзқарастың нәтижесінде жаппай қырғын мен геноцидке ұшырады, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның кезінде, әсіресе неміс нацистері мен украин ұлтшылдары жасаған қатыгездіктерді ақтау үшін пайдаланылды. Советтік репрессиялар мен поляк азаматтарының жаппай қырылуы идеологиялық себептермен болғанмен, совет билігінің поляк ұлтына деген жағымсыз көзқарасы анық дәлелденген. Нацистік Германия 1,8-2,7 миллион поляктарды өлтірді, 140 000 поляк Аушвицке депортацияланды, олардың кем дегенде жартысы қаза тапты. Поляктарға қарсы сезім поляктарды ақылсыз және агрессивті, қарақшы, ұры, алкоголик және антисемит ретінде бейнелеуге алып келеді.

Этимология

Адам Лезчинскидің айтуынша, "антиполонизм" терминін журналист Эдмунд Османчик 1946 жылы қолданған. Османчик соғыстан кейінгі Польшадағы еврейлерге қарсы зорлық-зомбылықты айыптап, мына қорытындыға келді: Әлемде поляктарға қарсы өршіп келе жатқан антиполонизмнің түбі антисемитизммен бірдей – әлсіз адамдарға, тағдырдың салмағымен мүгедек болып қалғандарға, жеке адамдардың үміті мен халықтың кедейлігі арасындағы қарама-қайшылықтан зардап шеккендерге деген жек көрушілік. Біз ұлт ретінде ұнамай бастадық, және еврей халқына қарағандай, тек жеке тұлғаларға ғана көңіл жағуға құқық беріледі.

Польшаға қарсы стереотиптер

Орыс тілінде "мазурик" (мазурик) термині "қалта кесуші", "ұсақ ұры" синонимі болып табылады, сөздерінше "кішкентай Мазовиялық" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз Владимир Путиннің күнделікті тілдегі сөздерді жиі қолдануының шетелдік бұқаралық ақпарат құралдарының назарын қозғағанын көрсетеді. "Польшалық сантехник" деген қалыпты түсінік, Еуропаның бай елдеріндегі аз төленетін жұмыс орындарын "ұрлау" үшін кедей еуропалық елдерден келген арзан жұмыс күшінің қаупін бейнелейді. Екінші жағынан, кейбір адамдар оны еуропалық мигрант жұмысшылардың қолжетімділігімен және сенімділігімен байланыстырады.

Польшаның екінші республикасы алдында, 1918 жыл

Польшаға қарсы риторика, поляк мәдениетін айыптаумен бірігіп, Польшаның бөлінісі кезінде 18 ғасырдағы Пруссияда ең айқын болды. Дегенмен, поляктарға қарсы насихат 14 ғасырда Тевтон орденімен басталады. Бұл орденнің Литва герцогтігін жаулап алудағы маңызды құралы болды, бірақ Литваның Польша Корольдігімен жеке одағы және Литваның католицизмге көшкені себепті сәтсіз аяқталды. Польша халқының геноцидін ашық шақырған алғашқы маңызды ойшыл – 14 ғасырғы неміс доминикан теологы Иоганн фон Фалькенберг. Ол Тевтон ордені атынан поляктардың еретик екендігіне және барлық поляктар геноцидке ұшырауы керек екендігіне, тіпті христианға көшкен Польша королі Йогайланың да өлтірілуі керек екендігіне талас жасады. Поляктардың еретик екендігі туралы мәлімдемелер көбінесе саяси себептермен туды, себебі Тевтон ордені Польша жерлерін жаулап алуды қалаған, ал христиан діні Польшада ғасырлар бұрын басым дінге айналған болатын. Германия, тевтондық пруссиялықпен толысып, осы тактиканы жалғастырды. Мысалы, Гарвард университетінің Дэвид Блэкборн 1784 жылы Польшаның Ұлттық білім беру комиссиясы Вильнюс университетінде қызмет атқарған неміс зиялысы Иоганн Георг Форстердің қылықтарына толы жазбалары туралы айтады. Форстер Польшаның "артта қалуы" туралы, Оңтүстік-Шығыс Азияның "білімсіздігі мен қасқырлығына" ұқсас пікірлер білдірді. Мұндай көзқарастар кейіннен Lebensraum идеяларында қайталанды және нацистер пайдаланды. 18-20 ғасырларда неміс ғалымдары Германия мен Польша арасындағы айырмашылықты "цивилизация мен варварлық арасындағы шекара; жоғары неміс мәдениеті және жабайы славяндық" деп көрсетуге тырысты (1793 жылғы нәсілшіл сөз, 1941 жылы нацистер қайта басылымдады). Польшаның бөлінісін қамтамасыз етуге құштар Пруссияның шенеуніктері поляктардың мәдени тұрғыдан төмен және пруссиялық қамқорлыққа мұқтаж екенін айтты. 1600 жылдардың басындағы поляк-орыс соғысынан кейін, орыстар Польшаны Ресейдегі хаос пен зұлымдықтардың себебі деп айыптады. Рурик әулетінен билікті тартып алғаннан кейін Ресей империясын құрған Романовтар үйі поляктарды артта қалған, қатыгез және жүрексіз деп сипаттап, поляктарға қарсы көтерілісті мадақтады және православиелік сенімге сүйенді. 1650 жылдардағы Ресей-Польша соғысы кезінде орыстар көптеген зұлымдықтар жасады және Шығыс Польшаның көп бөлігін қиратты, кейде Богдан Хмельницкий басқарған украиналық одақтастарымен және шведтермен бірлесіп, Польшаны толығымен жоюға тырысты. Соғыс Ресейдің Польшаны жоюға жасаған әрекетінің жеңісі ретінде қарастырылды. Швеция, бұрынғы поляк-швед соғыстарынан кейін Польшаға қарсы сезімге ие болды, аумақтық және саяси ықпалға ие болуды үміттенеді, сондай-ақ Зигмунд III Вазамен Польша тажымен дауласты. Олар "Топан су" деп аталатын шабуылды бастады. Швед басқыншылары шығыстағы орыс басқыншыларымен бірігіп, Польшаны жойып, көптеген поляк ұлттық қазыналарын алып кетті және поляктарға қарсы зұлымдықтар жасады. Поляктар шведтермен өте қатыгездікпен күресті, нәтижесінде Польша байлығынан айырылып, дамуы тежелді. Ресей сияқты Швеция да Польшаның жойылуын ұлттық жеңіске айналдырды. 18 ғасырда Ресей империясы Польшаны бөліп алуға тырысты, либерум ветоны пайдаланып, хаос туғызып, реформаларға кедергі келтірді, себебі Ресей келісімдері Императорлық Ресейдің Польшаны бөлу жөніндегі жоспарына қайшы келді. Ресей жиі әскер жіберіп, поляк азаматтарына зұлымдық жасады. Польша 1791 жылы 3 мамырда өзінің тұңғыш Конституциясын қабылдағанда, Еуропадағы тұңғыш Конституция, Ресей әскер жіберіп, поляк халқын қатыгездікпен басып тастады. Польша 1795 жылы тәуелсіздігінің соңғы іздерін жоғалтып, 123 жыл бойы бөлініп тұрғаннан кейін, поляктар екі салада кемсітуге ұшырады: Пруссия және кейіннен Германия билігімен германизациялау және Ресей империясы қосып алған аумақтардағы русификациялау. Ресейлік оккупация кезінде поляк болудың өзі кінәлілік деп есептелді, - деп жазды орыс тарихшысы Людмила Гатагова. "Ресейдің барлық үкіметтері, бюрократиясы және қоғам поляктарға қарсы біріккен". "Дүбірлілер халыққа [ ] өлтіру және жерлерін тартып алуға бұйрық берілгені туралы ақпарат таратты". Ресейдің поляктарға қарсы науқаны, поляк ақсүйектерінің мүлкін тәркілеумен қатар, білім, дін және тіл саласында жүргізілді. Сол кезде Ресейдің әдебиеттерінде және медиасында поляктарға деген жаугершілік жиі кездесетін. "1830-1831 жылдардағы көтеріліс кезінде және одан кейін көптеген орыс жазушылары поляктарға қарсы насихатқа ерікті түрде қатысты. Гоголь поляктарға қарсы әдеби құндылығы жоғары роман «Тарас Бульбаны» жазды, тіпті одан да нашар жазушылар туралы айтудың қажеті жоқ". – профессор Вилхо Харле.

Пушкин, тағы үш ақынмен бірге, Варшаваны басып алуын тойлау үшін "Варшаваны алу туралы" атты памфлет жариялады. Оның Варшаваның капитуляциясын императорлық Ресейдің жаңа "жеңісі" деп мақтап, поляктарға қарсы жазбаларға қосқан үлесі поэзиялар түрінде болды. Пруссияда және кейін Германияда поляктарға үй салуға тыйым салынды, олардың мүліктері пруссиялық және кейіннен неміс үкіметтері қаржыландырған мәжбүрлі сатып алуларға ұшырады. Бисмарк поляктарды "атуға болатын" жануарлар (құстар) деп сипаттап, оларды дәстүрлі поляк жерлерінен қууға бағытталған бірнеше қатаң заңдарды қабылдады. Поляк тілі қоғамдық қолданыстан тыйым салынды, ал поляк балалары мектепте поляк тілінде сөйлегені үшін жазаланды. Поляктар күштеп көшіру толқынына ұшырады (Пруссиялық шығындар). Германия үкіметі осы аумақтарға неміс этносының қоныстануын қаржыландырып, ынталандырды, осы арқылы оларды геосаяси германизациялауға ұмтылды. Пруссиялық Ландтаг католиктерге қарсы заңдар қабылдады. Бірінші дүниелік соғыстың соңында Польшаның тәуелсіздік күресі кезінде Императорлық Германия Конгресс Польшасының аумақтарын бақылауға алуға тағы да тырысты, 3 миллионға дейін еврей және поляк халқын этникалық тазартуды жоспарлады, одан кейін неміс этносының жаңа толқыны қоныстанатын еді. 1914 жылдың тамызында неміс әскері Калиш қаласын қиратты, ондаған мың поляк азаматын қуды.

Соғыс аралығы (1918-1939 жж.)

Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен Польша Екінші Республика ретінде тәуелсіздігін қайта алғаннан кейін, оның жаңа шекаралары бұрынғы ұзақ мерзімді басқыншыларының еркіне қарсы оңай шешілмеді. Польшалықтар даулы аймақтарда, әсіресе Силезияда қудалауға ұшырады. Неміс тарапынан жасалған кемсіту шаралары Силезиядағы көтерілістерге себеп болды, онда поляк жұмысшылары Жоғарғы Силезиядағы референдумда Польшаға дауыс берсе, жұмыстан айырылып, зейнетақыларынан қағылатыны туралы ашық ескертілді. 1919 жылғы Версаль бейбіт келісімінде британдық делегация құрамында болған британдық тарихшы және саясаткер Льюис Бернштейн Намиер британдық саяси аяда және жаңадан тәуелсіз Польшада жаңа мемлекеттің басты жауы ретінде қарастырылды. Намиер бұрын ұсынылған Курзон сызығын өзгертті, Львов қаласын Польшадан бөліп алып, оны "А" Курзон сызығы деп атады. Бұл ұсыныс кеңес дипломаттарына мақұлдауға жіберілді. 1920 жылғы Спа конференциясында талқыланған Курзон сызығының алдыңғы компромистік нұсқасы "В" Курзон сызығы деп қайта аталды. Соғыс аралық Германия саясатында поляктарға қарсы сезімдер күшті болды. Америкалық тарихшы Герхард Вайнбергтің айтуынша, Веймар республикасындағы көптеген немістер үшін "Польша жеңілтек болды", поляктар "Шығыс Еуропаның тарақаны" сияқты көрінді, Польша көбінесе Saisonstaat (бір маусымдық мемлекет) деп сипатталды, ал немістер "Польша экономикасы" (polnische Wirtschaft) деген сөзді жағдайдың үмітсіз дағдарыста екенін білдіретін жағдайда қолданды. Сталиннің Ұлы террор кезінде Кеңес Одағында этностық тазалау операциясы, "Польша операциясы" деп аталған шара 1937 жылдың 25 тамызынан 1938 жылдың 15 қарашасына дейін жүргізілді. Кеңес Ішкі істер халық комиссариатының (НКВД) мұрағаттарына сәйкес, 111 091 поляк және Польшамен байланысы бар деген айыппен 28 744 адам Гулаг еңбек лагерлеріне сотталды, барлығы 139 835 поляк құрбан болды. Бұл көрсеткіш Ежовщина кезеңінде ресми қуғынға ұшырағандардың 10 пайызын құрайды, бұл туралы НКВД құжаттары куәландырады. Қудаланған поляк отбасылары кеңес үкіметіне қарсы қызмет еткені айыпталды. Немістер мен орыстардан басқа, литвалықтар да поляктарға қарсы өте күшті жеккөрушілікке ие болды, бұл ішінара тарихи араздықтарға байланысты болды. Литвалықтар үшін 1920 жылғы Польша-Литва соғысы, нәтижесінде астана Вильнюс поляктардың бақылауына өтті, поляктарға қарсы сезімді күшейтті. Соғыс аралық кезеңде Литвада поляктарға қарсы көзқарас кеңінен таралды, ал Литвадағы поляк азшылығы Литва билігі тарапынан қатал қудалауға ұшырады. 1938 жылы Польша Литваға берген ультиматумы қарым-қатынас орнатуға әкелді, бірақ Литва Вильнюсті Польшаның құрамына қабылдаудан бас тартқандықтан жағдай өте қиын болды. Украиналықтар да поляктарға қарсы күшті жаулық сезімге ие болған халық еді. 1919 жылғы Польша-Украина соғысы Украинаның әскери күшін әлсіретті, Польша Украинаға большевиктерге қарсы күресте көмек көрсеткенімен, оның кеңестік басқыншылықтан қорғалуына кедергі келтірді. Бұл украин ұлтшылдарының Польшаға қарсы дұшмандығына әкелді, нәтижесінде Украина ұлтшылдарының ұйымы құрылды және Польшада украин мәселесінің басталуы болды. 1930 жылдардан бастап украин ұлтшылдарының Польшалық шенеуніктерді өлтіру жағдайлары көбейді.

Польшаға шабуыл және Екінші дүниежүзілік соғыс

Нацистік үгітшілер поляктарды ұлтшылдар ретінде бейнелеу арқылы немістерді құрбандықтар ретінде көрсетуге және Польшаға жасалған шабуылды ақтауға тырысты; Глейвиц оқиғасы – Германияның поляк шабуылына ұшырағанын көрсету үшін нацистер жасаған жалған тудыру болды, ал Бромбергер Блутсоннтагта және басқа жерлерде поляктардың немістерді өлтіруі 58 мыңға дейін көбейтілді. 1939 жылдың қазан айында нацистік Германияның Ұлттық үгіт министрлігінің №1306 директивасында: «Поляк екені – адам емес екендігін тіпті неміс сауыншысына да түсіндіру керек. Бұл лейтмотив ретінде, және «Польша экономикасы», «Польшаның құлдырауы» сияқты қолданыстағы түсініктер арқылы үнемі қайталанып, Германиядағы әркімнің әр поляқты – шаруа болсын немесе зиялы болсын – зиянды жәндік ретінде көруіне жеткізу керек», – делінген. Тарихшы Карол Карски екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын кеңес билігінің поляктарға қарсы қарапайымдастыру науқанын жүргізгенін және Сталинді поляктарды жек көретін адам ретінде сипаттағанын жазды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде поляктар беспрецеденттік масштабта этникалық тазалауға ұшырады, оның ішінде: Генерал-губернаторлықтағы нацистік немістердің геноциді, Крестеңнен Сібірге жаппай жер аудару, сондай-ақ украин ұлтшылдары бүгінгі Украинаның батысында жүргізген Волыньдегі поляктарды қырғын. 1939–1940 жылдары «Intelligenzaktion» операцияларында қаза болған 100 000 адамның ішінде шамамен 61 000 поляк зиялылары болды. Польшаның миллиондаған азаматы, поляктар да, еврейлер де Аушвиц сияқты неміс концлагерлерінде қаза тапты. Белгісіз саны кеңестік «ГУЛАГтарда» және саяси түрмелерде қайтыс болды. Партизандық қызметке қарсы жазалау шаралары қатыгез болды; бір рет неміс офицері мен екі неміс шенеунігінің өліміне кек ретінде 1200 поляк өлтірілді. 2009 жылдың тамызында Польшаның Ұлттық естелік институты (IPN) зерттеушілері Польшаның қаза тапқандарының санын (поляк еврейлерін қоса) 5,47–5,67 миллион (неміс әрекеттерінен) және 150 000 (кеңес әрекеттерінен) деп бағалады, яғни барлығы шамамен 5,62–5,82 миллион адам. 1939 жылы Польшаға жасалған кеңестік шабуылдан кейін кеңес саясаты аяусыз болды және кейде нацистермен үйлестірілді (Gestapo NKVD конференцияларын қараңыз). Этникалық тазалау элементтерінің ішінде Катыньдегі және басқа жерлердегі поляк тұтқындарын кеңестік жаппай өлтіру, сондай-ақ 1,5 миллионға жуық поляк азаматының – зиялылардың, ғалымдардың, дін қызметкерлерінің және еврей поляктарының Сібірдегі мәжбүрлі еңбек лагерлеріне жер аударылуы болды. Неміс және кеңес соғыс үгітінде поляктар соғыстағы әскери тактикалары үшін жарамсыз деп қысым жасады. Нацистік жалған киножурналдар мен жасалған құжатты фильмдер 1939 жылы поляк атты әскерінің «батыл, бірақ нәтижесіз» неміс танктеріне шабуыл жасағанын және соғыстың алғашқы күнінде поляк әуе күштерінің жойылғанын мәлімдеді. Екеуі де шындыққа сай емес (Польшаның қыркүйек науқанының аңыздарына қараңыз). Неміс үгіті 1941 жылы «Geschwader Lützow» атты роликте поляк атты әскерінің шабуылын сахналады. Украина және Литваның ұлтшылдары ұлтаралық жіктелудің күшеюін антиполякшылдықты қоздыру үшін пайдаланды. Степан Бандераның ізбасарлары (бандеровшылар деп те атайды) 1943 жылы Волыньде поляктарға геноцид жасады. Литва әскерлері екінші дүниежүзілік соғыс кезінде поляк әскерлерімен жиі қақтығысты және нацистердің қолдауымен поляктарды қырғынға ұшыратты. Бернард Монтгомери өзінің басқаруындағы поляк әскерлеріне Маркет-Гарден операциясы сияқты операцияларының сәтсіздігі үшін жиі кінә тақты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Польшаның КСРО-мен қарым-қатынасы күрделі болды. Батыстың одақтастары, АҚШ және Ұлыбритания, Германияны жеңуде Кеңес Одағының маңыздылығын түсінді, тіпті олардың поляк одақтасын қаралаған кеңестік үгітін айыптаудан бас тартты. Батыс одақтастары тіпті Катыньдегі кеңестік қырғынды жасыруға көмектесуге дайын болды. Польшалық қарсылық тобының негізін қалаушы, католик Зофия Косак-Щуцка, еврейлерді құтқару үшін неміс өлім жазасына ұшыраған және өзі Аушвицке жіберілген, поляктарды жек көретін еврейлерді стереотипке айналдырды, тіпті ол Холокостқа үнсіз қалған поляктарды кінәлі деп сипаттады: «Өліп бара жатқан еврейлердің айналасында барлық нәрседен қол жуған Пилаттар ғана. Бұл үндемеуді енді көтере алмаймын. Оның себептері қандай болса да, ол жек көрінішті. Кім үнсіздік сақса – ол кісі өлтірушінің серігі. Кім айыптамаса – рұқсат береді. Біздің еврейлерге деген сезіміміз өзгерген жоқ. Біз оларды Польшаның саяси, идеологиялық және экономикалық жауы ретінде қарастыра береміз. Одан да артығы, олар бізді немістерден де көп жек көредінін, бізді олардың трагедиясына жауапты деп санайтынын білеміз. Неге, қандай негізде? – Бұл еврей жанының құпиясы».

Соғыстан кейінгі

Иосиф Сталиннің тұсында Польшаның жер асты әскерлерінің, мысалы, Отандық армиясының (Армия Крайова) мыңдаған сарбаздары және батыс одақтастармен бірге қызмет еткен Польша қарулы күштерінің қайта оралған ардагерлері тұтқындалды, Кеңес Одағының НКВД агенттері тарапынан азапталды (W. Pilecki, Ł. Ciepliński) және Мәскеудегі он алты адамның танымал соты сияқты көрсетілген сот процестерінен кейін өлтірілді. Ұқсас тағдыр «күрделі сарбаздарға» да бұйырды. Польшаның Отандық армиясының кем дегенде 40 000 мүшесі Ресейге депортацияланды. 1945 жылдан кейін Ұлыбританияда британдық халық коммунистік режиммен басқарылатын Польшаға оралмауды шешкен польшалық әскери қызметшілерді қабылдады және Ұлыбританияда қалуға рұқсат берді. Ұлыбританияда тұратын поляктар соғыс кезінде британдық қолбасшылық астында қызмет етті, бірақ кеңес әскерлері Шығыс майданында жеңіске жеткен кезде, қоғамдық пікір де, үкімет те кеңестік бағытқа бұрылды. Кеңес Одағының социалистік жақтастары поляктарды «соғыс тудырушылар», «антисемиттер» және «фашистер» деп көрсетті. Соғыстан кейін кәсіподақтар мен Лейборист партиясы жұмыс, азық-түлік және тұрғын үй жетіспеушілігі туралы халық арасындағы қорқыныштан пайдаланып, поляктарға қарсы сезімдерді қоздырды. 1961 жылы Германияда америкалық тарихшы және Холокостты жоққа шығарушы Дэвид Хогганның «Der Erzwungene Krieg» («Таңылған соғыс») атты кітабы жарық көрді, онда Германия 1939 жылы Польшаға қарсы агрессия жасаған жоқ, керісінше, Польша-Англияның Рейхке қарсы құдайының құрбаны болды деп мәлімдеді. Сарапшылар Хогганның поляктарға деген жеккөрушілігін жиі атап өтті. Оның пікірінше, Польша үкіметі Польшадағы неміс азшылығына Адольф Гитлер басқарған неміс үкіметі еврей азшылығына қарағанда нашар қатысты. 1964 жылы екі неміс оңшыл экстремистік ұйымы Хогганға сыйлық берген кезде үлкен дау туды. 1980-ші жылдары неміс философы және тарихшысы Эрнст Нольте 1939 жылы Польша этникалық неміс азшылығына қарсы геноцид науқанына қатысқан деп мәлімдеді және 1939 жылғы неміс басқыншылығы мен Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Польшадағы неміс зұлматтарының барлығы негізінен әділетті жазалау шаралары болды деп нық айтты. Британдық тарихшы Ричард Дж. Эванс сияқты сыншылар Нольтені фактілерді бұрмалауда айыптады және Польшаның неміс азшылығына қарсы геноцид жасағандығының ешқандай дәлелі жоқ екенін мәлімдеді.

"Польшалық өлім лагері" дау-дамай

Поляктарға қарсы белгілі бір өрескел сөздер Екінші дүниежүзілік соғысқа байланысты поляк емес бірнеше бұқаралық ақпарат құралдарына жатқызылады. Ең айқын мысалы – батыстық жаңалықтар құралдарында "Польшаның өлім лагерлері" және "Польшаның концентрациялық лагерлері" деген тұрақты сілтемелердің кездесуі. Бұл тіркестер нацистік Германияның оккупацияланған Польшадағы "Соңғы шешімді" іске асыру мақсатымен жұмыс істеген концентрациялық лагерьлер желісіне қатысты, бірақ сөздердің өзі поляк халқының осы лагерьлерге қатысы болуы мүмкін деген ойды тудырады. Польша Сыртқы істер министрлігі, сондай-ақ Польшаның әлемдегі ұйымдары және 1989 жылдан бергі барлық Польша үкіметтері мұндай сөздерді қолдануды айыптап, олардың Польшаның лагерьлерге жауапкершілігін көрсететінін мәлімдеді. Америкалық еврей комитеті 2005 жылғы 30 қаңтардағы баспасөз хабарламасында былай деді: "Бұл тек сөздердің мәселесі ғана емес. Тарихи шындық пен дәлдік қауіпте. Екінші дүниежүзілік соғыстағы Польшаның рөлін қасақана немесе жаңсақ бұрмалау өте өкінішті болар еді, сондықтан мұндай жағдайларға жол бермеу керек."

Польша-еврей қатынастарында

Еврейлер поляктарға қарсы деген стереотип бар. Кардинал Йозеф Глемп 1989 жылғы 26 тамыздағы (кейін 1991 жылы қайтарып алынған) сөйлесінде антисемитизмнің туындауы – "яһудилік поляктарға қарсы ұлттық өзін-өзі қорғаудың заңды нысаны" екенін айтты. Ол "көптеген елдерде бұқаралық ақпарат құралдарында үлкен билікке ие еврейлерден" поляктарға қарсы наразылықты тоқтатуды сұрады, себебі "егер поляктарға қарсылық болмаса, арамызда осындай антисемитизм болмайды". Сол жылдың қараша айында Израиль премьер-министрі Ицхак Шамир поляктардың "ана сүтімен (антисемитизмді) ішеді" деді. Польша премьер-министрі Тадеуш Мазовецки "осындай жалпылама мәлімдемелер – көзге көрінетін ең қиратушы әрекеттер" екенін және олар поляк-еврей келісімін іздеушілерге "өтелмейтін зиян келтіреді" деді. Роберт Черри мен Аннамария Орла Буковская "Поляктар мен еврейлерді қайта қарастыру" еңбегінде поляктарға қарсылық пен антисемитизм "қазіргі заманда да ажырамас екі егіздей болып қала береді. Біз бірін жеңбей, екіншісіне қарсы тұра алмаймыз". "Поляктарға қарсылық" термині Польша отбасылар лигасы (Liga Polskich Rodzin) немесе Польша Республикасының Өзін-өзі қорғау ұйымы (Samoobrona Rzeczpospolitej Polskiej) және Польша Ұлттық партиясының жетекшісі, бұрынғы президенттік үміткер Лешек Бубель басқарған Антиполяктарға қарсы қауымдастық сияқты саяси партиялардың үгіт-насихат мақсатында қолданғаны айтылады. Бубельді он поляк зиялысынан тұратын топ сотқа берді, олар оған "қоғамдық игілікті бұзғаны" үшін шағымданып, сот отырды. Шағымданушылардың арасында бұрынғы Сыртқы істер министрі Владислав Бартошевский және кинорежиссер Казимеж Куц болды. Польша тарихшысы Жоанна Мичличтің айтуынша, бұл термин Польшада поляк-еврей қарым-қатынасын талқылайтын өзіне сын көзбен қарайтын зиялыларға қарсы аргумент ретінде қолданылады. Мысалы, тарихшы Ян Т. Гросс Джедвабне сияқты қылмыстар туралы жазғаны үшін поляктарға қарсы деп айыпталды. Оның пікірінше, айыптау "объективті түрде поляктарға қарсы деп жіктелетін аргументтермен ғана шектелмейді, мысалы поляктарды нацистермен теңестіру, бірақ өткенге қатысты кез келген сынға қолданылады. Сонымен қатар поляктарға қарсылық антисемитизммен теңестіріледі". 1994 жылы Варшава көтерілісінің жылдығына орай, поляк журналисі Михаль Чихи Gazeta Wyborcza газетінде Калель Переходник, Отвоцктан шыққан еврей геттосының полиция қызметкері және "Хробри II батальонының" мүшесінің 1943 жылғы естеліктерінің жинағына ("Мен кісі өлтіруші ме?") шолу жазды, онда (естіген деректер бойынша) 1944 жылғы көтеріліс кезінде поляк көтерілісшілерінің тобы 40 еврейді өлтіргені айтылды. Кітаптан (кейін фактілерді түзетумен қайта басылды) айырмашылығы, Чихидің шолуы наразылық тудырды, профессор Томаш Стрзембош Чихиді "расизмнің ерекше түрін" танытуда деп айыптады және Gazeta Wyborcza редакторы Адам Михникты "антисемитизмге мүлдем төзбейтін, бірақ поляктарға қарсылықты және гойларға қарсылықты мүлдем табиғи нәрсе ретінде қарастыратын төзімділіктің түрін қалыптастыруда" деп айыптады. Михник дауға жауап беріп, АК-ның батырлығын мақтап: "Өткенді шындықты іздеу үшін зерттегенде поляк халқына шабуыл жасала ма?" деді. Кейін Чихи мақаласының тоны үшін кешірім сұрады. Польша тарихшысы Адам Лещинский "антисемитизм – Холокостқа әкелген нәсілшіл немесе діни негіздермен кең тараған ілім. "Поляктарға қарсылық" – бұл поляктарға деген жалпылама жеккөрушілік". Соғыстан қашып келген неміс босқындары 1940 жылдардың соңында Польшадағы алғашқы әзіл-қалжыңдарды АҚШ-қа әкелген. Бұл әзіл-сықақтарға неміс ұлттық-социалистік пропагандасы таратып, поляктарды "қоқыс" деп атап, ақымақ және төменгі дәрежелі деп көрсету арқылы нацистердің поляктарды өлтіруін ақтауға тырысқан этникалық қорлаулар әсер етті. Сондай-ақ, Германиядан шыққан кейбір ертедегі американдық поляк әзілдері Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Силезия сияқты даулы шекара аймақтарында айтылған болуы мүмкін. Висконсин сияқты штаттарға неміс иммигранттары әкелген алғашқы "поляк әзілдері" 1960 жылдардың басындағы американдық әзіл-қалжың толқынына тікелей қатысты ма деген пікірталас бар. Британ жазушысы Кристи Дэвис "Халықтардың қуанышы" еңбегінде "бұл тақырыптағы бұрынғы зерттеулерді сынап", "поляк әзілдері" нацистік Германияда пайда болған жоқ, бірақ одан әлдеқайда бұрын, "19 ғасырға дейінгі әлеуметтік тап айырмашылықтарына" негізделген аймақтық әзілдердің өнімі екенін айтады. Дэвистің сөзіне қарағанда, американдық поляк әзілдері "тарихи Ескі әлемдегі немістердің поляктарға деген жеккөрушілігін" білдірмейтін "таза американдық құбылыс". Алайда, Голливуд 1960 және 1970 жылдары поляктар туралы нацистік пропагандадан алынған, адамнан кем интеллект туралы әзілдерді импорттады. Он жылдар бойы поляк американдықтарына қарсы иммигранттарға қарсы стереотиптерге негізделген қорлау әзілдері айтылды, бұл стереотиптер 1920 жылдарға дейін АҚШ-та қалыптасқан. Польшаның бөлінісі кезінде поляк иммигранттары қудалаудан қашып, көптеп АҚШ-қа келді. Олар көбінесе физикалық еңбек талап ететін жұмыстарды істеді. Осы этникалық және жұмысқа қатысты стереотиптер поляк американдықтары орта тапқа қосылғаннан кейін де сақталды. "Жақсылыққа толы мазақ, көбінесе бұқаралық ақпарат құралдары арқылы таратылатын, көптеген поляк американдықтарында жеке басының дағдарысына, өзіне сенімсіздікке және төмен өзіндік бағаға әкелді". Соғыс кезінде коммунистік Польшаның жағдайына қарамастан, поляк американдықтары туралы негативті стереотиптер сақталды. 1960 жылдардың соңынан бері поляк американдық ұйымдары американдық медиада поляк халқының негативті бейнесіне қарсы тұруға үнемі күш салып келеді. 1970 жылдардағы "поляк әзілдері" өте жағымсыз болды, сондықтан Польша Сыртқы істер министрлігі АҚШ Мемлекеттік департаментіне бұл мәселе бойынша жүгінді, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Бұл құбылыс тек Кардинал Кароль Войтыла Папа болып сайланғаннан кейін, поляк әзілдері өткенге кетті. Бірте-бірте американдықтар келесі онжылдықтарда поляк көршілері туралы жағымдырақ пікір қалыптастырды.