Кіріспе

Америка Азамат соғысының шешімді кезеңіне шолу

Тарихшылар арасында Америка Азамат соғысының шешімді кезеңі туралы пікірлер қарама-қайшы. Бұл контексте шешімді кезең – қақтығыс барысында болған және одан кейін көптеген қазіргі ғалымдар соңғы нәтижесі анықталғанына келісетін оқиға. 1863 жылдың шілдесінде шығыста Геттисбург шайқасы мен батыста Виксбург қаласының түсуі Америка Азамат соғысының әскери биігі ретінде жиі айтылады. Соғыстың барысында болған бірнеше маңызды шайқастар мен оқиғалар да шешімді кезеңдер ретінде ұсынылған. Оқиғалар хронологиялық тәртіппен келтірілген, әрқайсысының тек жағымды жақтары ғана көрсетілген. Тізімге 1861 жылдың сәуірінде соғыс басталғаннан кейін алғашқы айларда Конфедерация күштерінің жеңістері де кіреді, бұл Одақтың қарулы күштерінің жоспарлары мен ресурстарында өзгерістерге алып келді және ақырында 1865 жылдың сәуірінде Конфедерацияның капитуляция шартына қол қоюына себеп болды.

Конфедерацияның Булл-Рандағы жеңісі (1861 жылдың шілдесі)

1861 жылғы 21 шілдеде болған Буль-Ранның бірінші шайқасы соғыстың алғашқы ірі құрлықтағы шайқасы болды. Осыған дейін Солтүстік, Вирджиния штатының Ричмонд қаласындағы Конфедерация астанасына қарсы оңай, тікелей шабуыл арқылы көтерілісті жылдам басып тастау мүмкіндігіне сенімді болды. Бірақ генерал Ирвин Макдауэлл әскерінің осы шайқастағы сүреңсіз жеңілісі бұл көзқарас дұрыс емес екенін көрсетті. Көптеген солтүстік тұрғындары соғыстың күткеннен әлдеқайда ұзақ және қанды болатынын түсінді, бұл олардың нық қадамдарын арттырды. Егер Конфедерация солтүстіктердің жігерін сығып, аз ғана әскери күшпен Одақтан ажырап кетпекші болса, Буль-Ран шайқасындағы жеңісі керісінше, бұл үміттерін жойды. Линкольн бірден Одақ армиясын 500 мың адамға көбейтіп, олардың қызмет мерзімін соғыс аяқталғанға дейін ұзартуға рұқсат беретін заңға қол қойды. Конгресс 1861 жылғы Конфискация заңын тез қабылдады, онда егер құл иесі өз құлдарын Конфедерацияны қолдау үшін пайдаланса, ол оларға деген құқығынан айырылатыны жарияланды. Құлдардың мәртебесі сол кезде нақты болмағандықтан (олар Азат ету туралы жарлыққа дейін соғыс кемелі ретінде ұсталды), бұл құлдықты жою мәселесі ретінде соғыстың мағынасын анықтауға жасалған алғашқы заңнамалық қадам болды.

Кентуккиге конфедерацияның шабуылдауы (1861 жылдың қыркүйегі)

1861 жылдың ортасына қарай он бір штат Одақтан бөлініп шықты, бірақ Миссури, Кентукки, Мэриленд және Делавэр секілді тағы төрт құлдарға ие "шекаралық штаттар" Одақта қалды. Кентукки ең осал деп есептелді; штат заң шығарушы органы осы дауға қатысты бейтараптық жариялады, бұл Конфедерацияға көңіл қоятын позиция ретінде қарастырылды. Кентуккиді жоғалту, стратегиялық маңызы бар Теннесси және Огайо өзендерін бақылауы мен маңызды Огайо штатына шабуыл жасау мүмкіндігіне байланысты, апатқа әкелуі мүмкін еді. Линкольн: «Менің ойымша, Кентуккиді жоғалту – бүкіл ойынды жоғалтумен тең». 1861 жылдың 3 қыркүйегінде Конфедерация генералы Леонидас Полк Теннессиден солтүстікке қарай қорғаныс шебін кеңейтті, Гидеон Пиллоу Миссисипи өзенінің ар жағындағы Миссури штатындағы Белмонтты Улисс С. Грант басып алғаннан кейін Колумбс, Кентуккиді басып алды. Полк осыдан кейін Камберленд аңғары арқылы өтіп, Кентуккидің оңтүстік-шығыс бөлігін басып алды. Бұл штаттың бейтараптығын бұзу көптеген азаматтарды ашуландырды; штат заң шығарушы органы губернатор Берия Магоффинның ветосын жоққа шығарып, федералды үкіметтен көмек сұрады. Кентукки енді Конфедерация күштері үшін қауіпсіз аймақ болған жоқ. Полктің әрекеттері Конфедерация үкіметімен келісілмеген. Кездейсоқ жағдайдың нәтижесінде Конфедерация өте үлкен стратегиялық кемшілікке тап болды. Батыс майданындағы Одақтың алғашқы табыстары (1864 жылға дейінгі барлық ірі, теңіздік емес әрекеттері) тікелей Полктің қателігімен байланысты болуы мүмкін.

Генри және Донелсон форттарын алу (1862 жылдың ақпаны)

Теннесси штатында Генри және Донелсон бекіністерін жаулау, сондай-ақ соңғысында Конфедерацияның қарсыласуы, соғыс барысындағы алғашқы маңызды Одақ жеңістері болды және Батыс майданындағы көбінесе сәтті науқанның бастамасы болды. Улисс Грант 1862 жылдың 16 ақпанына дейін екі операцияны да аяқтады, осылайша Теннесси және Камберленд өзендерін Одақтың жабдықтау желілері мен Теннесси, Миссисипи және, әрі қарай, Джорджияға басып кіруге арналған бағыттары ретінде ашты. Бұл өзендерді бақылаудан шығару Конфедерация үшін маңызды стратегиялық жеңіліс болды. Бұл Гранттың шабуылдық әрекеттерінің бастауы болды, ол Шило шайқасынан басқа, соғыс аяқталғанға дейін жалғасты.

Альберт Сидни Джонстонның өлімі (1862 жылдың сәуір айы)

Альберт Сидни Джонстон Батыс Театрында қызмет еткен ең үздік генералдардың бірі саналды. 1862 жылы ол Камберленд ойысы мен Арканзас арасындағы барлық Конфедерация күштеріне қолбасшылық етті. Форт-Генри мен Форт-Доннелсон шайқастарынан бұрын Джонстон форттардың құрылымын жақсартуды, сондай-ақ оларды тиімдірек қорғау үшін қосымша әскерлер мен қару-жарақтарды орналастыруды ұсынды. Конфедерация үкіметі бұл ұсыныстарды орындамады. 1862 жылдың ақпанында Улисс Грант форттарды басып алып, Теннессиге толыққанды шабуыл жасады. Бұл бекіністердің құлауы үшін Джонстон кінәланды, бірақ ол қызметін жалғастырды. 1862 жылдың наурыз айында Джонстон П. Г. Т. Борегардпен бірге Миссисипи армиясын ұйымдастырды. Ол 1862 жылдың сәуір айында Шило шайқасында шабуылға шықты. Джонстонның жоспары – одақ әскерін Теннесси өзеніндегі түсу орнынан айналасындағы батпақтарға ығыстыру болды. Ол Борегардты шабуылды үйлестіруге тағайындады. Борегард оның стратегиясымен келіспей, керісінше, жауды өзенге қарай кері итеруді жоспарлады. Ол өз кезегінде осы жоспар бойынша барлау жүргізді, нәтижесінде Грант әскерін анықтау сәтсіз аяқталды. Шабуылдың бірінші күні Джонстон жеке өзі жауға шабуылға басшылық етті. Ол достық оттың құрбаны болды, тізесіне оқ тиіп, оның тобықтық артериясы жарылды. Джонстон бір сағаттың ішінде қайтыс болды. Оның өлімі салдарынан оның қолбасшылығы талантсыз генералдарға қайта тапсырылды, олар Батыс Театрын құтқаруға күш жеткізбеді.

Нью-Орлеанды союз қолға түсіру (1862 жылдың сәуір айы)

Соғыстың басында Конфедерация стратегиялары Жаңа Орлеанға басты қауіп солтүстіктен туындайды деп ойлады және осыған сәйкес қорғанысқа дайындық жасады. Гранттың әскерлері Батыс майданында табысқа жеткенде, қала маңындағы әскери техника мен адам күшінің көп бөлігі жеңіске ұмтылған Одақтың күшін тоқтату үшін Миссисипи өзені бойымен жоғары қарай жіберілді. Флаг-офицер Дэвид Фаррагут Одақтың теңіз күштерінің Батыс шығанағын блокадалаған эскадрильясын Фортс Джексон және Сент-Филип шайқасында қаланың төменгі жағындағы Конфедерацияның жалғыз екі бекінісін бұзып өте алғанда, Жаңа Орлеан басып алынуға қарсы тұруға шамасы келмеді. Осылайша, Конфедерацияның ең ірі қаласы бұрынғыдан зардап шекпестен Одақтың қолына көшті, Миссисипи өзеніне деген бақылауын күшейтіп, Оңтүстікті жеңуге бағытталған Анаконда жоспарының маңызды бөлігін орындады. Генерал-майор Бенджамин Батлердің басшылығымен азаматтар наразылық білдіргенімен, ол кедей топтар арасында саяси қолдау базасын құруға және бүлік қаупін жою үшін кең ауқымды барлау және қарсы барлау жүйесін құруға жеткілікті білімді болды. Конфедерацияның ең маңызды портын жоғалтуы дипломатиялық тұрғыдан маңызды салдарларға әкелді. Конфедерацияның шетелдегі өкілдері, қаланың басып алынуы туралы жаңалық Лондон мен Парижге жеткеннен кейін, көбінесе салқын қабылданып, тіпті қабылдалмады.

Антиэтам шайқасындағы одақтың жеңісі (1862 жылдың қыркүйегі)

Антиэтам шайқасы 1862 жылдың 17 қыркүйегінде болды, ол американдық әскери тарихтағы ең қанды күрес күні еді. Бірақ оның екі стратегиялық салдары да болды. Потомак армиясы мен Солтүстік Вирджиния армиясы арасындағы тактикалық теңдік деп есептелгенімен, ол Роберт Лидің Солтүстікке басып кіруінің аяқталуын білдірді. Оның мақсаттарының бірі – құлдар ұстайтын Мэриленд штатын Конфедерацияға қосылуға, не болмаса онда әскер жинауға көндіру еді. Ол бұл мақсатына жете алмады; сонымен қатар, солтүстік халқының қорқыныштары мен пікірлерін соғысты бейбітшілікпен аяқтауға бағыттап, қысым жасауға да қол жеткізе алмады. Алайда, стратегиялық тұрғыдан алғанда, Джордж Б. Макклелланның жеңісі Президент Линкольнге оның Азат ету туралы жарлығын жариялауға жеткілікті себеп болды. Ол кабинетінен осы қадамды құпия ұстауды, одақтың майдандағы жеңісі жарияланғанша, әрекетсіздік белгісі болып көрінбеу үшін кеңес алған еді. Америка тарихы мен нәсілдік қатынастарға тигізген зор әсерімен қатар, Азат ету туралы жарлық Ұлыбритания империясының Конфедерацияны заңды үкімет ретінде мойындауына тосқауыл қойды. Британ халқы құлдыққа қарсы болғандықтан, құлдық мәселесі маңызды болып тұрғанда, құлдықты қолдайтын тарапқа қосылуға бармады. Бұл Конфедерацияның Солтүстіктің теңіздік блокадасына қарсы ұзақ соғыс жүргізу үмітін күрт азайтты. Наполеон III-тің Франциясынан қолдау күтілуі мүмкін еді, бірақ ол ешқашан іске аспады. Антиэтам және тағы екі сәтсіз әрекет – Бракстон Браггтың Кентуккиге шабуылы (кейде "Конфедерацияның Батыс театрындағы ең жоғары нүктесі" деп аталады) және Эрл Ван Дорнның Миссисипидегі Коринтке жасаған шабуылы – Конфедерацияның соғыстың бірнеше майдандарында үйлестірілген стратегиялық шабуылдарға жасаған жалғыз әрекеттері болды.

Стоунволл Джексонның өлімі (1863 жылдың мамыры)

Канселлорсвилл шайқасында жеңіске жеткеннен кейін Солтүстік Вирджиния армиясы лейтенант-генерал Стоунволл Джексонды достық оттан жарақат алғаннан кейін пневмониядан жоғалтты. Оның қазасы Конфедерация армиясының рухына ауыр соққы болды, өйткені ол олардың ең танымал және сәтті командирлерінің бірі еді. Екі айдан кейін Геттисберг шайқасында Роберт Лидің Джексонның сезімталдығымен тең келетін генералы болған жоқ. Көптеген тарихшылар Джексонның маңызды майдандық позицияларды (мысалы, бірінші күнінің соңында Калпс Хилл және Кладбище Хилл сияқты) жаулап алуға мүмкіндігі болғанын, бірақ оның орнын басуға келгендердің оны іске асыруға қабілеті болмағанын немесе оған ниеттері болмағанын айтады. Лидің өзі де осы пікірмен бөлісіп, әртүрлі жағдайларда бағынышты генералдарына Джексонның орнында болғанда не істерін есте сақтау керектігін айтқан.

Виксбургті әскер басып алу және Геттисбургте жеңіске жету (1863 жылдың шілдесі)

1863 жылғы 4 шілдеде Миссисипи штатының Виксбург қаласында Миссисипи өзеніндегі Конфедерацияның ең маңызды бекінісі генерал Улисс С. Грантқа берілді. Алдыңғы күні генерал-майор Джордж Мид Пенсильвания штатының Геттисбург қаласында Роберт Лиді жеңді. Бұл шайқастардың дерлік бір уақытта өтуі бүкіл соғыстың шешуші бұрылыс нүктесі деп жиі айтылады. Виксбургтің түсуі Конфедерацияны екіге бөлді, оған Миссисипи өзені бойымен немесе одан өтуге мүмкіндік бермей, Техас пен Арканзас штаттарынан шығысқа қарай соғысқа қажетті жабдықтардың жеткізілуін тоқтатты. Президент Линкольн айтқандай: "Олардың қолында қанша жер бар екенін қараңыз, ал Виксбург – оның кілті! Бұл кілт біздің қалтамызда болмайынша соғыс аяқталмайды. Біз Конфедерацияның барлық солтүстік портын басып алсақ та, олар Виксбургтен бізге қарсы тұра алады". Геттисбург Ли үшін алғашқы ірі жеңіліс болды. Үш күндік шайқаста Потомак армиясы Лидің Солтүстікке жасаған екінші шабуылын тиянақты түрде тойтарды және Солтүстік Вирджиния армиясына ауыр шығын келтірді. Шындығында, Ұлттық саябақтар қызметі Пикетт шабуылының күйреген жерін – Күмбездік қанаттағы ағаштардың тобын Конфедерацияның ең жоғары жеткен нүктесі деп белгілейді. Осы сәттен бастап Ли енді стратегиялық шабуылдар жасауға тырыспады. Көтерілісті толықтай басу үшін тағы екі жыл шайқас және жаңа, одан да агрессивті бас қолбасшы (Грант) қажет болды, бірақ 1865 жылы Аппоматтокс сотындағы соңғы аяқталу алдын ала болжамды сияқты көрінеді. Геттисбургті сол кездегі әскери және азаматтық сарапшылар үлкен шайқас деп санаса, солтүстіктегілер соғысты аяқтау үшін тағы екі қанды жыл қажет екенін білмеді. Линкольн Мидтің Лидің шегінуін тоқтатуға тырыспағанына қатты ренжіді, өйткені олай болғанда қақтығыс осымен аяқталар еді деп сенді. Оңтүстік моралі Гетисбург пен Виксбургтегі екі сәтсіздіктен қатты зардап шекті, себебі олар "біздің айналамыздағы орамал тарылып бара жатқанын" сезінді. Кейбір экономикалық тарихшылар Гетисбург пен Виксбургтегі жеңілістерден кейін Конфедерацияның соғыс облигацияларының нарығы күрт құлдырады деп көрсетті. Еуропалық инвесторлар Геттисбург/Виксбург шайқасына дейін Конфедерацияның жеңіске жету мүмкіндігіне шамамен 42 пайыздық үміт артқан. Екі бүлікшінің жеңілісінің ауырлығы туралы жаңалықтар Конфедерация облигацияларын сатуға әкелді. 1863 жылдың соңына қарай Оңтүстіктің жеңіске жету мүмкіндігі шамамен 15 пайызға төмендеді.

Чаттануга шайқасындағы одақтың жеңісі (1863 жылдың қарашасы)

Әскери тарихшы Дж. Ф. Фуллер Гранттың Теннеси штатының Чаттануга қаласындағы Бракстон Брэгг әскерін жеңгені соғыстың шешімді нүктесі болды деп санайды, себебі бұл Конфедерацияны Атлантика жағалауымен шектеді және Уильям Т. Шерманның Атланта науқаны мен Теңізге қарай жасаған жорылына жол ашты.

Грант Одақтың бас генерал болып тағайындалды (1864 жылдың наурызы)

Чаттанугадағы жеңістен кейін Грант 1864 жылғы 12 наурызда барлық Одақ әскерлерінің бас генералы болып тағайындалды. Шерманды Батыс майданындағы күштерге басшылық етуге қалдырып, штаб-пәтерін шығысқа, Вирджиния штатына көшірді. Бұрынғы Одақ қолбасшылары маңызды Шығыс майданында тиімді әскери науқандар жүргізе алмады, немесе сирек жеңіске жеткеннен кейін Конфедерация әскерлерін сәтті қуа алмады. Грант Конфедерацияға бірнеше бағыттан шабуыл жасайтын үйлестірілген стратегия жасады: Ли мен Конфедерация астанасы Ричмондқа қарсы; Шенандоа аңғарында; Джонстон мен Атлантаға қарсы; Батыс Вирджиниядағы теміржолмен жабдықтау жолдарына қарсы; және Мобил портына қарсы. Мамыр айында Грант Ричмондқа қарай «Жер үстіндегі науқанды» бастады, бұл Солтүстіктің халық саны мен ресурстары артықшылығын толық пайдаланған тозу соғысы болды. Грант Лимен болған алғашқы шайқасында тактикалық жеңіліске ұшыраса да, қарқынды шабуылдауын тоқтатпады, Конфедерация әскерлеріне олардың астанасы құлағанға және Лидің Солтүстік Вирджиния армиясы капитуляциялағанға дейін үздіксіз қысым жасады.

Атлантаны алу (1864 жылдың қыркүйегі)

Кейбіреулер Шерманның Атлантаны сәтті қоршауы соғыстың шешімді нүктесі болды деп есептейді, себебі мықты бекітілген қала Оңтүстіктегі ең маңызды қорғаныс ошағы еді. Ұзақ және қиын науқаннан кейін Атлантаны жаулап алу Одақ жақтастарының рухын көтеріп, Линкольннің қайта сайлануына қажетті халықтық қолдауды жинақтауға уақтылы көмектесті, сонымен қатар Конфедерацияның ортасында көлік инфрақұрылымын күйретіп, қаланы жартылай қиратудың әскери нәтижесіне де әкелді.

Линкольннің қайта сайлануы (1864 жылдың қарашасы)

1864 жылы Авраам Линкольннің қайта сайлануы Конфедерация үшін оң нәтижеге қол жеткізу мүмкіндігінің соңғы шегінен өтті. Оның қарсыласы, бұрынғы генерал Джордж Б. Макклеллан, Конфедерациямен келіссөздер арқылы бейбіт келісімге келуді жақтаған Демократиялық партия бағдарламасымен сайлауға түсті. Макклеллан бұл бағдарламадан бас тартса да, Оңтүстік оның сайлануын стратегиялық жеңіс ретінде қабылдаған болар еді. Осылайша, Линкольннің жеңісі екі тараптың да соғыс ақырында Одақтың бастапқы мақсатына қол жеткізілген күйі аяқталады деген сенімін арттырған болуы мүмкін.