Кіріспе
Норвегиялық деректі фильмдердің режиссері Дия Хан (Дия Хан, 7 тамыз 1977 жылы туған) – норвегиялық деректі фильмдердің режиссері және пенжаби/паштун тегінен шыққан адам құқықтары белсендісі. Дия екі рет «Эмми» сыйлығының, екі рет «Пибоди» сыйлығының иегері, «BAFTA» жүлдесінің лауреаты және Корольдік теледидар қоғамының «Үздік деректі режиссер» сыйлығын алған. Ол бүгінгі күнге дейін жеті деректі фильм түсірді, олардың барлығы Ұлыбританиядағы ITV телеарнасында «Exposure» сериясы аясында көрсетілді. Оның режиссер және продюсер ретіндегі тұңғыш фильмі – британдық күрд әйелінің намыс үшін өлтірілуі туралы «Баназ: Махаббат тарихы» (2012) – «Эмми» және «Пибоди» сыйлықтарын жеңіп алды. Оның екінші деректі фильмі «Жихад: Басқалардың әңгімесі» «BAFTA», Grierson және Монте-Карло телефестивалінде номинацияланды. Оның 2017 жылғы «Ақ жақта: Дұшпанмен кездесу» деректі фильмі де «BAFTA» номинациясына ие болды және 2018 жылы «Үздік халықаралық ағымдағы оқиғалар туралы деректі фильм» үшін «Эмми» сыйлығын және үздік ағымдағы оқиғалар туралы деректі фильм үшін Рори Пек сыйлығын жеңіп алды. Бұл фильмде Дия АҚШ-қа сапар шегіп, Шарлоттсвиллдегі «Ақ жақты біріктіру» митингісінде неонацистерді бақылады. Ол деректі фильмдерге, цифрлық медиа платформаларға және телеарналар мен тікелей эфирлік шараларға арналған контентке маманданған «Fuuse» өндіріс компаниясының негізін қалаушы және бас директоры. Сондай-ақ ол мұсылман әйелдерінің әртүрлі дауыстарын жариялайтын «Sisterhood» журналының негізін қалаушы және бас редакторы. 2016 жылы Хан ЮНЕСКО-ның Көркемдік еркіндік және шығармашылық бойынша алғашқы ізгі ниет елшісі атанды.
Deeyah Khan (, , born 7 August 1977) is a Norwegian documentary film director and human rights activist of Punjabi/Pashtun descent. Deeyah is a two time Emmy Award winner, two time Peabody Award winner, a BAFTA winner and has received the Royal Television Society award for Best Factual Director. She has made seven documentaries to date, all have been shown on ITV in the UK as part of its Exposure series. Her debut film as director and producer, Banaz: A Love Story (2012) about the honor killing of a British Kurdish woman won an Emmy and a Peabody. Her second documentary, Jihad: A Story of the Others, nominated for a BAFTA, Grierson and Monte Carlo Television Festival involved two years interviewing Islamic extremists and convicted terrorists. Her 2017 documentary White Right: Meeting The Enemy was also Bafta nominated and won an Emmy award for Best International Current Affairs Documentary and the Rory Peck Award for Best Current Affairs documentary in 2018— this film saw Deeyah travel to the United States where she shadowed neo Nazis at the Unite the Right rally in Charlottesville. She is the founder and CEO of production company Fuuse, which specializes in documentary films, digital media platforms and content for television broadcasters and live events. She is also the founder and editor in chief of sister hood Magazine which spotlights the diverse voices of women of Muslim heritage. In 2016 Khan became the inaugural UNESCO Goodwill Ambassador for Artistic Freedom and Creativity.
Туған жері мен ата-бабалары
Хан Норвегияның Осло қаласындағы Ульлевол университеті ауруханасында, сүнни мұсылман отбасында дүниеге келді. Оның анасы ауған, әкесі пакистандық. Оның ағасы – Адил Хан, кино және театр актері.
Музыкалық білім және ерте мансап
Хан 7 жасынан бастап Норвегияда көпшілік назарына түскен музыка өнерінің шебері, әнші және сахналық орындаушы ретінде карьерасын бастады. Алғашында ол Оңтүстік Азияның дәстүрлі классикалық және халық музыкасының әншісі және орындаушысы болды, кейіннен әлемдік музыканың композиторы және продюсері атанды. Ханның әкесі музыкаға әуес болғандықтан, 1984 жылы жеті жасар қызын Устад Баде Фатех Али Ханның бағынысына берді. Дия оның жетекшілігімен Пәкістан және Солтүстік Үндістанның классикалық музыкасын оқыды. Сегіз жасында Дия ұлттық телеарнадағы "Halv Sju" бағдарламасында алғаш рет өнер көрсетті, содан кейін түрлі фестивальдарда өнер танытты. Дия NRK қыздар хорының мүшесі болды және африкалық-американдық сопрано Энн Брауннан музыка сабақтары алды. Ол сондай-ақ бірнеше жыл бойы Устад Сұлтан Ханнан қосымша музыкалық білім алды. Көптеген мұсылман қауымдарында музыканы әйелдер үшін арсыз мамандық деп есептегендіктен, Хан Норвегияда бірнеше жыл бойы ауыр зорлық-зомбылыққа және өлім жалдап алу қаупіне тап болды. Бастапқыда мазақтау мен айыптау оның ата-анасына бағытталды: «Мен әкемнің бала кезімде де музыкамен айналысқанымды қорғауы керек екенін есіме аламын. Сегіз, тоғыз жасымда үйге әртүрлі адамдар келіп: «Біз тіпті ұлдарымызға да мұны істеуге рұқсат бермейміз, неге сіз қызыңызға рұқсат бересіз?» деп сұрайтын. Қатыгездік пен зорлық-зомбылықпен қорқытуға қарамастан, Ханның отбасы оны қолдауын жалғастырды. Өзінің концертінде сахнада шабуылға ұшырап, үнемі қорқытуларға тоналғаннан кейін, 17 жасында Лондонға көшіп, онда тұрып жұмыс істеді. Ол ән жазу және музыка шығарумен айналыса берді. 2006 жылы ол жазған соңғы альбомы – «Ataraxis», онда джаз пианині Боб Джеймс, Police тобының гитарисі Энди Саммерс және норвегиялық трубашы Нильс Петтер Молвер қатысты. Хан музыка индустриясында музыка продюсері ретінде жұмыс істеуді жалғастырды, соның ішінде шығармашылық өрнегі үшін қудаланған немесе кемсітілген музыканттар мен суретшілер үшін платформалар құрды.
Жинақтаушы альбомдар
ЖылАтауЕскермелер2010 Listen to the Banned Африка, Таяу Шығыс және Азиядан тыйым салынған, қуғынға ұшыраған және түрмеге қамалған суретшілердің туындылары ұсынылған. Альбом сыншылар тарапынан жоғары бағаланып қана қоймай, бірнеше ай бойы Еуропаның World Music Charts тізімінде алтыншы орынға дейін көтерілді. Ұлыбританиядағы Amnesty International 2010 жылдың соңында альбомды өз веб-сайтында қолжетімді ету арқылы Listen to the Banned жобасын қолдайды.2012 Nordic Woman Норвегия, Швеция, Дания, Финляндия және Исландия елдерінің дәстүрлі скандинав музыкасының әйел суретшілерін қамтиды. Дияның WOMAN музыкалық альбомдар сериясының тұңғыш шығармасы. Дияның продюсерлігімен жасалған.2013 Echoes of Indus Дискіде пакистандық ситашы Ашраф Шариф Хан Пунчвала және ирандық әйел суретшілердің туындылары бар.
Кино түсіру
Дия өзінің режиссерлік дебютын "Баназ - махаббат тарихы" атты деректі фильммен жасады. Фильмнің Ұлыбританиядағы тұңғыш көрсетілімі 2012 жылдың қыркүйек айында Лондондағы Raindance кинофестивалінде болды. Бұл Дияның режиссер және продюсер ретіндегі алғашқы фильмі еді. Ол сыншылардың жоғары бағасын алып, халықаралық наградаларға ие болды, соның ішінде 2013 жылғы үздік халықаралық деректі фильм үшін Эмми сыйлығын жеңіп алды. Фильм британ полициясын "намыс үшін жасалатын қылмыстар" туралы оқытуға қолданылуда.
Қаптама
Дия - Осло мен Лондонда орналасқан көп платформалы тәуелсіз медиа компаниясы Fuuse-тің негізін қалаушы және бас директоры. 2010 жылы құрылған Fuuse – шеттетілген адамдардың тарихтарын айтатын, әсіресе әйелдердің, азшылықтардың және үшінші мәдениет өкілдерінің дауыстарын ерекше назарға алатын өндіріс компаниясы. Fuuse деректі фильмдер түсіреді және "Sister Hood" деп аталатын мұсылмандық мұрасы бар әйелдердің әртүрлі дауыстарын жариялайтын онлайн журнал шығарады. Компания сонымен қатар өнер мен қоғамдық белсенділіктің тоғысқан жеріндегі тікелей іс-шаралар мен конференцияларды ұйымдастырады.
Пікірлер мен белсенділік
Дия адам құқықтары, сөз бостандығы, бейбітшілік және теңдік үшін жақтас, белсенді түрде қорғаушы. Дия әйелдер құқықтарын қорғау мәселесіне ерекше назар аударады. Ол The Guardian, Huffington Post, The Mirror, The Times, ITV және VG сияқты басылымдарға пікір мақалаларын жазды. Хан оңшыл саясатты қатаң сынап, расизм мен иммиграцияға қарсы саясатқа қарсы кең ауқымда күреседі. Ол мұсылман қауымдастықтарындағы күшейіп келе жатқан радикализм мен экстремизмге қарсы тұруымен де белгілі. 2007 жылы Дия Sisterhood ұйымын құрып, негізін қалады, мақсаты – түрлі салалардағы жас, мұсылман әйел суретшілерге шығармашылық өркендеуге мүмкіндік беру. 2016 жылы Sisterhood мұсылман әйелдерінің дауысын қолдайтын жаһандық онлайн журнал және тікелей іс-шаралар платформасы ретінде қайта іске қосылды. Хан 2011 жылдың басында Memini жобасын іске қосты, ол – әлем бойынша намысқа байланысты өлтірілгендердің есін сақтауға бағытталған жаһандық цифрлық бастама. Memini жобасы Ұлыбританиялық ирандық және күрд әйелдер құқығын қорғау ұйымынан, сондай-ақ бірнеше британдық белсенділерден «Нағыз құрмет» сыйлығын алды. 2012 жылдың ақпан айында Хан Кардифф университетінің Джоанна Пейтонмен бірлесіп, Намыстың негізінде жасалған зорлық-зомбылық туралы хабардар ету желісін (HBVA) құрды. Бұл желі зерттеулер, оқыту және ақпарат беру арқылы намысқа байланысты зорлық-зомбылықты түсінуге және оған хабардарлықты арттыруға жұмыс істейтін цифрлық ресурс орталығы. 2016 жылы Дия TED сөз сөйледі, оның тақырыбы: «Еуропалық мұсылман балалары туралы білмейтін нәрселеріміз және неге оларға қамқорлық жасауымыз керек». Ол Норвегияда өскен, әкесі пакистандық, анасы ауғандық болған балалық шағының тәжірибесімен бөлісті, отбасының қауымдастығы мен өзі өскен ел арасында қалған қиындықтарын айтты. Эмоциялық сөйлеген сөзінде ол Батыста өсіп келе жатқан көптеген мұсылман балаларының сезінген қабылдамаушылығы мен оқшаулануын, сондай-ақ экстремистік топтар жастарды қабылдамайынша болатын қауіпті салдарларын ашты.
Сыйлықтар, номинациялар, марапаттар
1996: Өзінің музыкалық және көркемдік үлесі арқылы түсіністік пен төзімділікті қалыптастырған мәдени көпір болғаны үшін Құрмет сыйлығын алды. 2009: Конт Мхланга және Беларусь еркін театрымен бірге халықаралық Шығармашылық еркіндік сыйлығына ие болды. 2012: Норвегиялық ПЕН клубының сөз бостандығы саласындағы ең үлкен жетістік үшін берілетін Ossietzky сыйлығымен марапатталды. 2013: «Либерти» адам құқықтары өнер сыйлығының іріктеу тізіміне енді. 2015: Норвегиялық филиалының «Plan Jentepris» (әр жылғы 11 қазанда, Халықаралық қыздар күнінде тапсырылады) сыйлығын алды. 2015: Өнер саласындағы жас әлемдік лидер атанды. 2015: «Өзгерістің өнері» бағдарламасы бойынша Форд қорының қонақ стипендиясын иеленді. 2015: Өнері мен қоғамдық қызметі арқылы әйелдер құқықтары мен сөз бостандығын қорғағаны үшін Осло университетінің Адам құқықтары сыйлығымен марапатталды. 2016: Гуннар Сонстеби сыйлығын алды. Бұл сыйлық Гуннар Сонстебидің есімін сақтап, демократияның негізгі құндылықтарын батыл қорғап, Норвегияның бостандығы мен тәуелсіздігін нығайтуға үлес қосқан адамдар мен ұйымдарды марапаттау үшін тағайындалды. 2016: Норвегияны халықаралық аренада танытқан адамдар мен мекемелерге берілетін «Peer Gynt Prize» сыйлығын алды. 2016: Әйелдер құқықтары, сөз бостандығы және негізгі құндылықтар сияқты қазіргі заманның маңызды мәселелерін көтеретін көркемдік жетістіктері үшін Telenor мәдениет сыйлығымен марапатталды. 2016: ЮНЕСКО-ның көркемдік еркіндік пен шығармашылықтағы ізгі ниет елшісі болып тағайындалды, бұл оны скандинавиялық елдерден алғашқы, ал көркемдік еркіндік пен шығармашылықтағы ізгі ниет елшісі болып тағайындалған бірінші адам етті. 2017: 2018-2021 жылдар аралығында Норвегияның Өнер кеңесінің басқару органының мүшесі болып тағайындалды. 2018: Документалды фильмдер жасаған режиссер ретіндегі жетістіктері үшін Эмерсон колледжінің құрметті докторлық дәрежесін алды. 2020: «Экстремизм туралы қорқынышты және әдістемелік тұрғыдан жаңаша деректі фильмдер» түсіргені үшін «Fritt Ord» сыйлығын алды. 2020: «Schwarzkopf Europe» сыйлығын жеңіп алды. 2021: «Лад графы 2021» атанды. 2022: Андерс Янгердің есімімен аталатын Андерс Янгердің мәдениет сыйлығын алды. 2023: 2023 жылғы «Global Pluralism» сыйлығының финалисі атанды. 2024: Бланш Майордың татуласу сыйлығын алды. Бұл сыйлық түрлі деңгейде татуласу мен келісім процестеріне қатысатын адамдар мен ұйымдарға беріледі.