Кіріспе

Борнео этносы – Келабит, Борнеоның Саравак/Солтүстік Калимантан таулы аймақтарындағы жергілікті Дайак халқы, көршілес Бруней мемлекетінде аз саны кездеседі. Олар Лун Бавангпен тығыз байланыста. Аймақтың биіктігі 1200 метрден сәл жоғары. Бұрын, жолдардың аздығы (тек нашар күтілген ағаш кесу жолдары болған, олар Барио таулы аймағына тым жақын емес еді) және өзен арқылы жылдам ағыстардың болуынан аймаққа жету қиын болғандықтан, таулы жерлер мен Келабит халқы батыстың әсерінен салыстырмалы түрде сақталған. Бірақ қазір Мириден Бариоға дейін көлікпен баруға болатын тұрақты жол бар. Жол белгіленген, алайда жергілікті жетекшісіз жүруге кеңес берілмейді, себебі Мириден Бариоға дейін көптеген ағаш кесу жолдары мен өзендерді кесіп өтуге 11 сағаттан астам уақыт кетеді. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, шамамен 6600 адамнан тұратын Келабит Саравақтағы ең кішкентай этникалық топтардың бірі. Соңғы 20 жылда олардың көп бөлігі қалаларға көшіп кетті, ал қазіргі таңда олардың тек 1200-і ғана өздерінің шалғайдағы туған жерлерінде тұрып жатыр деп есептеледі. Олар бір-бірімен тығыз байланыстағы қауымдастықтарда тұрып, ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан егіншілікпен айналысады. Сондай-ақ, аң аулау мен балық аулау да кең таралған. Үй жануарларының ішінде бұқалар ерекше құрметке ие, дәстүр бойынша жоғары әлеуметтік статустағы қызға қалың мал ретінде жеті бұқа берілуі қажет.

Этимология

Келабит – «Па Лабид» атауының жаңылысы, мұнда «па» сөзі келабит тілінде «өзен» дегенді білдіреді, ал Лабид – келабит халқы дәстүрлі түрде қоныстанған өзеннің аты. Осылайша, «Па Лабид» – «Лабид өзенінің халқы» деген мағынаны білдіреді. Сонымен қатар, Лун Баванг, Лун Дайе немесе Оңтүстік Муруттар сияқты басқа да топ атаулары жиі келабит халқымен байланыстырылады. Келабит халқы Даяк халқының құрамына кіреді (бұл шамамен 200 тайпаны қамтитын, өте жақын этностық топтардың ірі тобы). Жүзінде шамамен 6600 адам тұратын келабит халқы Саравак штатындағы ең аз санды халық болып табылады.

Тарих

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Келабит тайпасы, Борнеоның басқа халықтары сияқты, одақтастар тарапынан жапондықтарға қарсы күреске тартылды. Ағылшын ғалымы Том Харрисон 1945 жылы олармен байланыс орнату үшін Семут I операциясын (аталған аймақтағы төрт Семут операциясының бірі) жетекшілік етті; олар австралиялық әскерилермен қаруландырылды және Борнеоны азат етуде маңызды үлес қосты.

Дін

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Келабит халқы Борнео евангелистік миссиясының христиан миссионерлерін қабылдады. Келабиттер қазір көбінесе христиан дінін ұстанады. Дінгерінен бұрын олар есімдері шешілген тұлғалардың құрметіне мегалиттер орнатып, орлар қазып, оларға табынушы еді. Келабит халқы ХХ ғасырдың басында христиан дініне көшуді бастағанда, этникалық бірігу процесі де күшейді.

Тіл

Келабит халқы Еуропадан келген отаршылдар аралға әкелген латын әрпін пайдаланады. Келабит тілі Батыс Малайя-Полинезия тілдерінің Солтүстік Борнео тармағына жатады. Келабит тілі Борнео аралының ең қашық жатқан аймақтарының бірінде, Калимантан мен Солтүстік Саравақтың Барио жоталарында қолданылады. Келабит тілінде Лепу Потнг, Падас, Трусан сияқты бірнеше диалект бар.

Елді мекендер

Келабит ауылдары әдетте бір ғана ұзын үйді қамтиды, онда қоғамның барлық тұрғындары бірге тұрады. Ұзын үйдің ұзындығы 75 метрге дейін созылуы мүмкін. Мұндай үйлерде бөлмелерге бөліп тұратын қабырғалар жоқ. Келабит халқының дәстүрлі тағамдарының кейбіреулері: Нубак Лаяк – Isip жапырағына оралған күріштен жасалған пюре. Манук Пансух / Пансох – бамбук ішінде пісірілген, дәмделінген тауық. Удунг Убих – лимон шөбімен қуырылған тапиока жапырақтары. А’бенг – сүйегі алынған балық. Па’ух Аб’па – баклажан, қияр және қара саңырауқұлақ қосылған сорпаға пісірілген балық. Лабо Сенутук – бамбук бұтақтары және Кантан гүлдерімен бірге қуырылған ұсақталған сиыр еті.

Дәстүрлі қызмет түрлері

Келабит халқының дәстүрлі қолөнері – қыштан жасау, теміршілік және ағашқа ою. Келабиттердің тас кескішінің (соққы құралдарының) пішіні Оңтүстік-Шығыс Азияда бұрын тіркелген түрлерден ерекшеленеді; оның «төртбұрышты» пішіні Малайзиядан шыққан, ал «дөңгелек балта» жоқ. Келабит халқының дәстүрлі кәсібі – егіншілік. Басқа дәстүрлі кәсіптердің қатарында инемен тігіс жұмыстары бар. 69 затқа інжу жемісімен (мойынсыздар, бас киімдер және белдіктер) әшекейленген. Інжу-мәржаннан жасалған әшекейлер, қытай фарфоры вазалары сияқты, мәртебе белгісі болып саналады. Мойынсыздарды әйелдер де, ерлер де тағады, ал бас киімдер әйелдерге ғана арналған. Келабит халқы құнды тастарға қызығушылық танытады. Христиан дінін қабылдағанға дейін Келабит халқы тастан жасалған қамыттарды пайдаланған.

Тіршілік пен экономика

Келабит халқының дәстүрлі кәсібі – егіншілік. Басты егісі – күріш. Олар суармалы және құрғақ егістіктерді ажырата біледі. Барио таулы аймағының солтүстігінде тек суармалы егістіктер ғана бар. Таулы аймақтың басқа бөліктерінде құрғақ егістіктер де жасалған, сондай-ақ осы егістік жерлерге басқа да дақылдар егіледі. Келабит халқы жүгері, тапиока, ананас, қабақ, қияр, бұршақ, кофе, лимон шөбі, таро және құмар жемісі мен клубника сияқты әртүрлі жемістерді де өсіреді. Мал шаруашылығының дамуы шектеулі. Ет – жекелеген мәселе, себебі дәстүрлі түрде келабиттер оны тек құрбандық шалу үшін ғана пайдаланған, тіпті бүгінгі күнге дейін күнделікті тұтыну үшін мал сою сирек кездеседі (қазіргі уақытта көптеген келабиттер дәстүрлі сенімдерін сақтап қалғандықтан). Кейіннен олар сүт және ет үшін мал өсіре бастады. Орман – жабайы жемістер мен көкөністердің басты көзі. Орманнан жинау, аң аулау және балық аулау кең таралған. Келабит халқы тұз өндірумен айналысады, бұл олардың экономикасында маңызды рөл атқарады. Олар тұзды басқа адамдардан өздеріне қажетті заттарға айырбастайтын.