Кіріспе

Capsicum annuum – Solanaceae (nightshades) тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. Бұл өсімдік – Солтүстік Американың оңтүстік-батысы мен Оңтүстік Американың солтүстік аймақтарына тән Capsicum туысына жататын жеміс беретін өсімдік. Оның жидектері түрлі түстерде болады, оның ішінде қызыл, жасыл және сары түстері жиі кездеседі, көбінесе дәмді әрі ащы болады. Сондай-ақ, оның көптеген сорттары мен жалпы атаулары бар, мысалы, паприка, чили, халапеньо, кайен, қоңыраулы бұрыш және тағы да басқа 200-ден астам түрлері бар. Бұл өсімдік – Мексика аймақтарында шамамен 6000 жыл бұрын қолға алынған ең көне егіс дақылдарының бірі. Capsicum туысына 30-дан астам түр кіреді, бірақ Capsicum annuum – оның негізгі түрі, себебі ол ұзақ жылдар бойы адамдардың тағамдық қажеттіліктері үшін кеңінен өсіріліп, бүкіл әлемге тараған. Бұл түрдің аспаздық, медициналық, өзін-өзі қорғау және тіпті сәндік мақсатта да көптеген қолданыстары бар. Annuum атауы "жылдық" дегенді білдірсе де (латын тіліндегі annus – "жыл"), бұл өсімдік бір жылдық емес, қырысуға төзімсіз. Қысқы аяз болмаған жағдайда, ол бірнеше маусым бойы тірі қалып, үлкен, бұталы көп жылдық шөпке айналуы мүмкін. "Бұрыш" деген сөзді қамтитын жалпы атаулар Колумбия алмасуына қатысқан еуропалықтардың жаңылысуынан туындаған. Олар ащы жемістерді қара бұрыш өсімдігінің бір түрі деп жаңылысқан, оның да дәмді жемісі бар. Дегенмен, бұл екі өсімдік бір-бірімен тығыз байланысты емес. Capsicum annuum жемісінің ағылшын тіліндегі жиі қолданылатын атаулары орналасқан жеріне және сортына байланысты өзгереді. Австралия мен Жаңа Зеландияда үлкен, тәтті сорттары "капсикум" деп аталады. Ұлыбритания мен Ирландияда өсімдіктің сорттары көбінесе "тәтті" немесе "ащы/чили" бұрыштарының топтарында талқыланады, тек сирек жағдайларда ғана нақты сорты көрсетіледі. Канада мен АҚШ-та дәмнің айырмашылықтарын, оның ішінде тәттілігін немесе ащылығын білдіру үшін, көбінесе "bell", "jalapeño", "cayenne" немесе "bird's eye" бұрыштары сияқты сорттары көрсетіледі.

Сипаттамалары

Capsicum annuum тұқымдастары көптеген бұталар мен жұқа сабақтары бар кішкентай бұталар сияқты көрінеді, олар көтерілуге бейім, кейбір сорттары екі метрге дейін (6.56 фут) өсе алады, басқа өсімдіктерге тіреліп өседі. Бұтаның жапырақтары жұмыр, жалтыраған, кейде 7.5 см (3 дюйм) дейін ұзарады, әдетте жасыл болса да, сортқа байланысты өсімдік қартайған сайын жапырақтары қою қызғылт немесе қара түске айналуы мүмкін. Гүлді өсімдік болғандықтан, гүлдер мен жемістер әртүрлі пішіндерде болады, әдетте жұлдыз немесе қоңырау пішіндес гүлдер кездеседі, олар күлгін, ақ және жасыл сияқты әртүрлі түстерде болады. Гүлдері сияқты, осы түрдің жемістері де әртүрлі пішінде (жидек пішінінен қоңырау бұрыш пішініне дейін) және қызыл, сары, жасыл, қара түстерде кездеседі. Бұл түрде капсаициноидтар болмаса да, олардың құрамында әртүрлі биоактивті қосылыстар, каротиноидтар және витаминдер көп, сондықтан бұл құнды дақыл. Capsicum annuum "үйрету синдромына" да ұшырады, нәтижесінде бірнеше морфологиялық және фитохимиялық өзгерістер (интенсивтілігі әр түрлі) пайда болды, бұл жемістердің және/немесе тұқымның мөлшерінің ұлғаюына, өсімдік өсу циклінің өзгеруіне және өсімдік құрылымының өзгеруіне әкелді. Дегенмен, жабайы түрлерді өсіру салдарынан кейбір түрлердің тіршілікке қабілеті төмендеді, оларды өсірмеген жағдайда осал қалдырып (және тірі қалу мүмкіндігін жоғалтады).

Аңтану

Capsicum annuum гүлдері әдетте 6-7 құлпынай мен тостағаншадан тұрады, 7 аталық мүшесі болады және 2-3 карпельден және бір тостағаншадан жоғары орналасқан жұмыртқалықтан құралады. Өсімдіктер өзінен-өзі тозаңданады, бірақ көп мөлшерде өсірілгенде, аралар, шершеңдер және құмырсқалар арқылы көлденең тозаңдану жиі кездеседі. Гүлдердің ішінде тозаңдану мен ұрықтандыруға қатысатын бірнеше репродуктивті құрылымдар бар, олардың екеуі аталық бездер мен жұмыртқалық. Аталық бездер – бұл еркек мүшелер, олар мегагаметті (жұмыртқа жасушасын) ұрықтандыру үшін таралатын микрогаметтерді (төңкергіштерді) өндіреді, бұл көбелек (жеміс) дамуына әкеледі. Ұрықтанғаннан кейін өсімдіктің жемісі дами бастайды, бұл өсірілетін нақты сортқа байланысты болады. Жеміс пісіп, жетілгеннен кейін тұқымын таратуға дайын болады. Тұқымдарды құстар тарату арқылы тарату бұрыштар үшін пайдалы болып көрінеді, өйткені олардың үлкен қашықтықтарға таралу қабілеті бар. Мысалы, Перудің солтүстігінен АҚШ-тың оңтүстік-батысына дейін кеңінен таралған жабайы чильтепинге тоқталуға болады. Бұл түр бүкіл әлемде өсірілетін танымал тәтті бұрыштар мен ащы бұрыштардың көзі болып табылады, сондай-ақ кайен, чили және паприка ұнтақтары, сонымен қатар пименто (пименто) сияқты танымал дәмдеуіштердің де көзі болып табылады. Капсиноидты химиялық заттар C. annuum түрлерінің ерекше дәміне жауап береді. Атап айтқанда, капсаицин күйдіретін сезімді ("ащылық") тудырады, ол өте ауыр жағдайларда жұтылғаннан кейін бірнеше сағатқа созылуы мүмкін. Бұрыштар мен басқа да тағамдардың ащылығын сипаттау үшін Сковилл шкаласы деп аталатын өлшем жасалған.

Дәстүрлі медицина

Көне өркениеттерде, мысалы майя және ацтектерде, капсикум түрлері, соның ішінде C. Annuum, астма, тіс ауыруы, жөтел және жаралар сияқты көптеген ауруларды емдеу үшін қолданылған. Бүгінде дамып келе жатқан елдерде осы тәжірибелер сақталған, оларды антиоксиданттық, микробқа қарсы, саңырауқұлаққа қарсы және вирустыққа қарсы қасиеттері үшін пайдаланады. Сондай-ақ, "Боливиялық Радуга" сорты да бар. Әшекейлік сорттарының жемістері мен жапырақтары әдетте ерекше түстерге ие, олардың ішінде қара және күлгін түстері ерекше көзге түседі. Олардың барлығы жеуге жарамды, көбісі ("Royal Black" сияқты) ащы болады. Жаңа Мексика чилісінің кейбір сорттары әдетте "ристра" деп аталатын әшекейлік құрылымдарда кептіріледі.

Зиянкестер

Тіпті қорғаныс стратегиясын қолданғанмен, Capsicum annuum түрi әлi де бiрнеше зиянкестер мен вирустардың құрбаны болуы мүмкiн. Кейбiреулер түрге қауiптi вирустарды тасымалдайды, мысалы, ақ шыбындар және құмырсқалар. Тағы бiр өте қауiптi зиянкес – бұл мырыш (Anthonomus eugenii Cano), оның дернәсiлi гүлдеу және жемiс беру кезеңдерiнде өсiмдiктерге зиян келiтiп, өнiмдiлiгiн 90%-ға дейiн төмендетуi мүмкiн. Өсiмдiктерге зиян келтіре алатын басқа да зиянкестер – темекi құрттары мен трипстер. Аурулардың iшiнде фитофтораның жапырақ шiруi, антракноз, фитофтораның тамыр және тамыр мойнының шiруi бар.