Кіріспе
Біріккен Корольдікте негізсіз жұмыстан босату – бұл Ұлыбритания еңбек құқығының бір бөлігі, ол жұмыс берушілердің адамның жұмысынан айырылуы мүмкін жағдайларда әділ, дұрыс және ақылға қонымды қарауы тиіс екенін талап етеді. 1996 жылғы "Жұмыс құқықтары туралы заң" осыны реттейді, қызметкерлердің жұмыстан босатылар алдында жұмысты атқару қабілетіне, мінез-құлқына, лауазымның экономикалық тұрғыдан қажетсіздігіне, заңнамалық негіздерге немесе басқа да маңызды себептерге байланысты нақты себептер болуы керек екенін айтады. Жұмыс берушінің қызметкерді жүктілік себебімен немесе бұрын белгілі бір еңбек құқықтарын пайдаланғаны үшін, қызмет мерзіміне қарамастан, жұмыстан босатуы автоматты түрде әділетсіз болып есептеледі. Әйтпесе, қызметкер кемінде екі жыл жұмыс істеуі керек. Бұл жұмыс берушінің қызметкерді заңды түрде жұмыстан босатуы үшін әділ процедураны сақтау, ақылға қонымды әрекет ету және әділ себептер болуын білдіреді. Жұмыспен қамту жөніндегі трибунал жұмыс берушінің жұмыстан босату туралы шешімінің дұрыстығын "ақылға қонымды жауаптар диапазоны" стандарты бойынша бағалайды, яғни жұмыс берушінің шешімі ақылға қонымды жұмыс берушілердің күтілетін жауаптарының шегінен шығып кеткендігін анықтайды.
Босату
Жұмыстан босату заңды немесе заңсыз (жеткіліксіз хабарлама) болуы мүмкін. Ол заң бойынша кемсітушілікке алып келуі немесе алып келмеуі мүмкін. Нақты (хабарламамен немесе ниетпен) немесе конструктивті (негізгі бұзушылық арқылы) болуы мүмкін. Заң бойынша әділ немесе әділетсіз болуы мүмкін. Бұлдардың кез келген комбинациясы болуы мүмкін. Сәйкесінше, кемсітушілік, заңсыз жұмыстан шығару және конструктивті жұмыстан шығару мәселелері жеке қарастырылуы тиіс. Бұл мақалада заңдық әділдік ұғымы қарастырылады. Заңсыз жұмыстан шығару: Әсіресе, жұмыс берушінің қызметкердің еңбек шартын бұзуы нәтижесінде жұмыстан босату (яғни, жұмыс беруші хабарлама беруге міндетті болған жағдайда хабарламасыз жұмыстан босату) "заңсыз жұмыстан шығару" деп аталады, әділетсіз жұмыстан шығару емес. Кемсітушілік: Егер қызметкер жұмыстан босату кезінде кемсітушілікке ұшырағанына сенуге негіздері болса, 2010 жылғы Теңдік туралы заң қолданылуы мүмкін. (2010 жылғы Теңдік туралы заң – 1976 жылғы Расалық қатынастар туралы заңды, 1995 жылғы Мүгедектік дискриминация туралы заңды, 1970 жылғы Тең еңбекақы туралы заңды және 1975 жылғы Жыныстық дискриминация туралы заңды күштен жойып, жаңасына алмастыратын біріктірілген реформа). Конструктивті жұмыстан шығару: Егер қызметкер жұмыс берушінің әрекеттері салдарынан өз еркімен жұмыстан кетсе немесе еңбек шартын тоқтатса (хабарлама берсе де, бермесе де), егер қызметкерге хабарламасыз тоқтатуға құқық беретін жағдай туса, бұл конструктивті жұмыстан шығару деп аталады. Мұндай құқық туындайтын жағдайлардың бірі – жұмыс берушінің "шартты негізгі бұзуы" (немесе "шартты бұзуы").
Заттай әділдік
Қызметкер босатудың заңды екенін дәлелдеген жағдайда, алғашқы қадам – босату себебін анықтау болып табылады, яғни бұл себеп әділ болуы мүмкін бе, әлде автоматты түрде әділетсіз бе? Бұл мәселе бойынша дәлелдеу жүгі жұмыс берушіге жүктеледі. Егер жұмыс беруші әділ себеп келтірсе, оны дәлелдеу міндеті де оның үстіне жүктеледі. Жоғарыда айтылғандай, бұл қабілетсіздік немесе біліктілік жетіспеушілігі, мінез-құлқы, штаттық кезеңдегі қысқарту немесе заң талаптары, немесе «басқа маңызды себеп» болуы мүмкін. Екінші кезең – босатудың негізділігін анықтау, яғни әділ себеп сонымен бірге ақылға қонымды деп танылуға жеткілікті ме? Жұмыс беруші әділ себепті дәлелдегенімен, сот шешімінің ақылға қонымдылығын қарастырғанда процедуралық бұзушылықтарға байланысты мәселе туындауы мүмкін. Алайда, жұмыс берушінің әрекеттері ақылға қонымды жұмыс берушінің мүмкін болатын жауаптарының шегінен шығуы керек. Демек, егер ақылға қонымды жұмыс берушілердің бірі осы жағдайды ұқсас қараса, онда әрекеттер ақылға қонымды болып есептеледі, ал егер ақылға қонымды жұмыс беруші осылай істемесе немесе босату ақылға қонымды негіздегі адал және шынайы шешімге негізделмесе, онда ақылға қонымсыз болып танылады. Сот ешқандай қысымды ескермейді, егер қызметкер босатуға басқа себептердің ықпал еткенін дәлелдей алса, онда жұмыс беруші өз себебінің басты себеп екенін дәлелдеуге міндетті болады. Себеп жұмыс беруші айтқандай болмауы мүмкін, себебі олар фактілер немесе заң бойынша қателік жасауы, жеткілікті дәлелдердің болмауы немесе қызметкерге көмектесу үшін қабілетсіздікті босату ретінде көрсетуі мүмкін. Сот тараптарға өздерінің позицияларын өзгертуге мүмкіндік берілген жағдайда, тараптардың бірінің айтқанынан өзгеше себепті шеше алады. Жұмыс берушілер сенімділікті төмендету қаупіне қарамастан, балама себептерді келтіре алады. Егер босату қызметкердің кінәсінен туындаса және ол мұны білсе, жұмыс беруші келтірген жалған себеп автоматты түрде әділетсіздікке әкелмейді. Себепті дәлелдеу үшін жұмыс беруші босатудан кейін ғана білген жайттарды пайдалана алмайды, сондай-ақ босатудан кейін болған оқиғаларды кінәлай алмайды, бірақ бұл қолжетімді өтемақы шараларына қатысты болуы мүмкін, мысалы, өтемақы мөлшері нөлге дейін төмендеуі мүмкін. Алайда, жұмыс беруші ескерту бергеннен бастап босатуға дейінгі аралықтағы жағдайды ескере алады.
Біліктілік пен біліктілік
Іскерлік қабілетке байланысты, оған бейімділік немесе оқыту әсер етуі мүмкін. Мүмкіндігі шектеулі адамнан ерекшеленеді, онда жұмыс беруші 2010 жылғы теңдік туралы заңға сәйкес мүгедекті есепке алуы және оған орынды түзетулер енгізуі тиіс. Мүмкінсіздікті "туғаннан келген қабілетсіздік салдарынан жұмыс істеуге толыққанды жарамсыздық" деп, теріс мінез-құлықтан ажырату да қарастырылған. Төмен өнімді немесе бейімделмейтін және икемсіз қызметкерді қабілетсіздігі негізінде жұмыстан босатуға болады. Біліктіліксіздігі үшін жұмыс беруші әдетте ескерту және жақсартуға уақыт беруі керек, егер ол қызметкердің талап етілгенді білгенін дәлелдей алмаса. Егер қызметкер жақсара алмаса, онда бұл міндетті түрде ескертуді және күтуді ақтамайды, бірақ өтемақыны азайтуды негіздеуі мүмкін, бірақ өтемақыны азайту кез келген жалақының жұмыстың аяқталуы туралы мәлімдемелерге негізделген болса, сот тараптардан ықтималдық туралы сұрайды. Егер қызметкердің шағымдары жоқ ұзақ қызмет өтілі болса немесе жаңа ғана жақсы бағалаудан өткен болса, жұмыс берушіге жақсаруға жеткілікті мүмкіндік бергенін дәлелдеу үшін біраз уақыт қажет болады немесе қабілетсіздікті дәлелдеу мүмкін емес. Жұмысшыны оқытудың жетіспеушілігі кінәлауы мүмкін. Егер жұмыс беруші түзету кезеңін тым қатаң бақыласа, қызметкер қорлау арқылы конструктивті жұмыстан шығаруды талап ете алады. Егер жұмыс беруші соңғы жазбаша ескерту жасаса, содан кейін оны жақсартуға ұзақ уақыт берсе, қызметкер оны ескірген деп айтуға болады. Жұмыс берушіге клиенттер мен қызметкерлердің шағымдары қажет. Соттар біліктілік негізін күмәнмен қарайды, егер қызметкер екі жыл бойы жұмысқа орналасуға жеткілікті болса, оған арам жолмен жұмыстан босату құқығын беру үшін, ол кенеттен біліктілігі төмен деген талап басқа шынайы себептің бар екеніне нұсқауы мүмкін, бұл жұмыстан босатуды арам етеді, өйткені қызметкерге шынайы себепке жауап беруге мүмкіндік болмаған. Егер заң талап етпесе немесе қызметкер оны өз өмірбаянында бар деп өтірік айтпаса, бұл табысқа жетудің ықтимал себебі емес. Денсаулығының нашарлауы қызметкердің еңбекке жарамсыздығына әкелуі мүмкін. Ауру - бұл теріс қылық емес, сондықтан тәртіптік шаралар жұмыс берушінің қызметкердің денсаулығына қатысты мәселелерін шешудің дұрыс құралы емес. Жұмыс беруші жұмыскердің жұмыс істеу қабілеті мен жұмысын атқару қабілеті тұрақты түрде бұзылған жағдайда, оны жұмыстан босатусыз еңбек қатынасын тоқтата алады, алайда соттар жұмыс берушілердің келісімшарт бойынша қиындықтармен күрескенін айтып, заң талап еткен орынды түзетулер жасауды және осы ұйымның қолданыстағы ауру саясаты шеңберінде мәселелерді шешуді артық көреді. Ұзақ уақыт бойы ауырып жүрген жағдайда жұмыс беруші медициналық есептерді алуға тырысады және қызметкермен кеңесуді бастайды, содан кейін ол қанша уақыт күтуге және балама жұмыс беруге құқылы. Егер қызметкер медициналық есептерді алуға рұқсат бермейтін болса және балама жұмысты қабылдамаса, жұмыс беруші жұмыстан босату туралы шағымдануға құқылы, тіпті ол мүмкін емес болып көрінсе де. Кейбір уақыттағы жұмыстан кету кезінде жұмыс беруші балама жұмысты қарастыруы керек, және ол өзін қалпына келтіру уақытына сенімді бола алмай ма, жұмыссыздық уақытының пайызын және әріптестерге әсерін ескертуі керек, жұмыскерге не талап етілетінін және егер ол сақталмаса не болатынын ерте ескертуі керек және өкілдіктерге рұқсат беруі керек, және жұмыскерге жұмыстан кетуді тоқтату немесе жұмысынан айыру уақыты келген кезде ескертуі керек. Жұмыс беруші байланысты емес аралықпен жұмыстан кетудің болжамын ала алмайтындықтан, ол қабылдау стандарттарын белгілеп, орындалмаған жағдайда жұмыстан босатуы мүмкін. Мүмкіндігі шектеулі адамға байланысты жұмыстан босатудың кез келген түрі заңсыз. Егер ауру мүгедектік болып табылса (себебі ол қызметкердің кәсіби өмірінде кедергі келтіреді), жұмыс беруші орынды түзетулер енгізуі керек, бұл ауру ақысын төлеу, жұмысты қайта бөлу, бос орын беру, жұмыс уақытында икемді болу және т.б. болуы мүмкін. Жұмыс беруші мүгедектік жағдайындағы адамдарға қолайлы жүйелерді енгізуі тиіс. Мысалы, егер мүгедектігі бар жұмысшыға оның мүгедектігіне сай келетін жұмыс орны бос болса, онда оған басқа талапкерлерге қарағанда артықшылық берілуі тиіс. Кез келген жағдайда жұмыс беруші қызметкердің табыс қорғау сақтандыруын негізсіз саботаждамауға тырысуы керек. Себебі, жұмыс берушінің кінәсінен ауру туған жағдайда (мысалы, нервтік бұзылу), жұмыстан босату орынды болмауы мүмкін, және жұмыс беруші өтемақыны көбірек төлеуге және ұзақ мерзімге жауапкер болады. Бірақ кез келген психикалық ауру жұмыс беруші үшін қауіпті аймақ. Polkey шешіміне сәйкес, қабілетсіздік сияқты, қызметкермен кеңеспеудің нәтижесінде арам жұмыстан босату болады, егер бұл қандай да бір өзгеріс жасаса да. Жұмыс берушілер қызметкердің толыққанды жарамсыз екендігіне өздері шешім қабылдай алмайды.
Жүріс-тұрысы
Жүргізу негізінен ынтаға байланысты, ол жалқаулық немесе салғырттық арқылы талантты пайдаланбау немесе дұрыс емес мінез-құлық болуы мүмкін. Басқаша айтқанда, қызметкер жұмысты істемейді. Жұмысқа кіріспейтін, өзгере алмайтын қызметкерді мінез-құлқы, қабілеті немесе SOSR негізінде жұмыстан босатуға болады. Жаман мінез-құлық қабілетсіздіктен "бар талантты толық пайдалана алмау" арқылы ажыратылады. Қылмыс жасады деген күдік – жұмыс берушінің кінәлі деп сенгенін дәлелдеуі жеткілікті, бірақ қызметкердің кінәлі деп танылуы міндетті емес, алайда тергеу қажет, тіпті қылмыс тәртіптік кодекске қайшы келсе де. Ақтау ешқандай өзгеріс жасамаса, айыпталу жеткілікті, егер сот кінәлі деп шешсе, жұмыс берушіге осы қауіпсіздікке құқығы бар. Дегенмен, жұмыс беруші қызметкерге өзін қорғау мүмкіндігін бермей, заңдық қиындықтары үшін жұмыстан шығара алмайды. Жұмыс берушілер қылмыстың қызметкерді жұмысқа жарамсыз еткенін кейіннен іс-әрекет жасауды кешіктіру немесе оған жұмыстан босату туралы хабарламасын беруге мүмкіндік беру арқылы жоққа шығара алады. Қылмыс тек қызметкердің жұмысына жарамсыз екенін білдірсе ғана есептеледі, жеке қылмыстарға деген жеккөрушілік есептелмейді. Алайда, қызметкердің жұмысына жарамсыз болуы мүмкін, себебі әріптестері оның жұмысын жалғастыруын қабылдамайды, сондықтан жұмыс берушіге осы бағыттағы сұралмаған шағымдар қажет болуы мүмкін. Тіпті инцест те жұмыстан шығаруға жеткіліксіз себеп болуы мүмкін. Адалдық, егер жұмыс адалдықты талап етсе, мысалы, ақшамен жұмыс істеу, үшінші тараптың тауарларын басқару, күзетші болу сияқты жағдайларда маңыздырақ. Мысалы, басқа дүкеннен ұрлық жасап ұсталған дүкен жұмыскеріне сенім артпау керек. Сотталғанды жасыру негіз болуы мүмкін, бірақ мәселе жұмыс берушінің айыптауды дәлелдей алмайтынында болуы мүмкін. 30 айдан кем мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы өтелгеннен кейін "өткен" болып саналады, содан кейін жұмыс беруші оны жұмыстан босатуға құқығы жоқ, сондай-ақ қызметкер де бұл туралы хабарлауға міндетті емес. Ұзақ жылдар бойы жұмыс істеген және таза HR тарихы бар қызметкерлерді бірнеше жыл бұрын жасалған ұсақ немесе маңызды емес құқық бұзушылықтар үшін жұмыстан босату туралы соттар күмәнді болуы мүмкін. Бас бостандығынан айыру – бұл кінәлі екендігінің нақты дәлелі ғана емес, сонымен қатар келісімшартты бірнеше айдан артық уақытқа бұзуы мүмкін, бұл келісімшартты рәсімдер мен өтемақысыз аяқтауға әкеп соғады. Уақытша қамауда ұсталған жағдайда толық жалақымен қысқа мерзімге босатуға болады, бірақ егер ол өте ұзақ уақытқа (бірнеше айдан астам) өтемақысыз немесе өте ұзақ уақытқа созылса, ол конструктивті жұмыстан босатуды тудырады. Жұмыс беруші сот оны кінәлі деп шешкенін және бұл оның тергеуін негіздеп, жұмыстан шығаруды негіздейтінін жеткілікті деп айта алады. Жұмыс беруші кінәлі екенін дәлелдей алмаған жағдайда бірнеше қызметкерді жұмыстан босатуға немесе кінәлілердің кейбіреулерін ғана кінәлілік деңгейіне қарай босатуға құқылы. Жұмыс беруші қайсысының әлсіз екенін білмейтіндіктен бірнеше қызметкерді қабілетсіздігі үшін жұмыстан шығару кездейсоқ болып көрінеді және тиісті тергеудің жоқтығын көрсете алады. Бірақ егер қауіпсіздік қауіп төнсе, ақшамен түзетуге болмайтын залалдар болуы мүмкін, мысалы, біреу үлкен ұшақтың алдыңғы әйнегін орнына қайтарып қоюды ұмытып қалды және ұшқыш ұшудың ортасында сорғылады. Айқын қылмыс жасалмаса, жұмыстан босатуды дәлелдеу қиын болуы мүмкін. Бірінші рет құқық бұзушылық жасағаны үшін жазалауды қысқарту тек қана егер заңсыз әрекет жасалса, ескертулер жұмыс істемесе немесе ескертулер бұрын берілсе ғана әділ болады. Ескертудің жұмыс істемейтін жағдайына мысал ретінде, қызметкердің жұмыс берушіге қарсы науқанға қатысы бар. Жұмыс берушілер бірден қателесу мен адалдықты бұзғанды ажырата білуі керек. Ақылылық факторлары бұрын осындай қылмыс жасаған басқа қызметкерлердің де жұмыстан шығарылғаны және қызмет өтілі болуы мүмкін. Жұмыс беруші жұмыскердің бұрын да осындай әрекет жасағаны туралы дәлел келтіріп, жұмыскердің бұрынғы әрекеті үшін жұмыстан шығарылмайтынына, бұл әрекеті кешіріліп, тіпті оны қабылдауға болатынына сенімді болуы мүмкін. Егер жұмыс беруші кенеттен заңдылықтарды енгізуді бастаса, онда ол ескертулермен бастауы керек, ал бұрынғы ауызша ескертулер болашақта біреуді жұмыстан босатуды негіздемейді. Қызметкер ескертулер берілмегенін айта алады. Мемо түрінде берілмейтін ауызша хабарлама жеткіліксіз болуы мүмкін. Осы туралы білдірілген кезде біреуге емес, барлық қызметкерлерге хабарлау да жеткіліксіз. Жұмыс беруші қызметкерлердің келісімшарттарында жоқ жаңа қатаң ережені енгізуге тырысса, конструктивті жұмыстан босату туралы талаптар туындауы мүмкін. Ескі және қатысы жоқ ескертулерге сүйенетін жұмыс берушілер жаңа ұсақ құқық бұзушылықты жұмыстан босатуға негіз ете алмайды. Жұмыс беруші басқаларының осындай қылмыс жасағанда не болғанын қарастыруы керек және жағдайды жеңілдетуге мүмкіндік беруі керек. Егер жұмыс беруші жұмыстан босату үшін заңсыз әрекетті күшейтіп көрсетсе, сот жұмыстан босату мерзімін төлемеу үшін жасалғанына күмәнді болуы мүмкін. Мысалы, компания көлігін немесе телефонын жеке пайдалану жеткілікті болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін, себебі адалдық дәлелденуі керек, тіпті содан кейін де ақылылықты дәлелдемейді. Сол сияқты, егер жұмыс беруші қызметкер кеңседен жұмыс істеуге көшкеніне шағымданса, қызметкер жұмыс берушінің келісімін білдіргенін айта алады. Дәрі-дәрмекке құмарлық жұмыстан босатуға жеткілікті себеп болуы мүмкін. Провокациясыз күш қолдану негіз болып табылады, егер қызмет мерзімі жағдайды жеңілдетсе. Көбінесе күш қолдану біреудің провокациясымен немесе құқық бұзушының бұрын таза тарихы болса туындайды. Адамдарды ұрлау жеткілікті, сондай-ақ хакерлік те жеткілікті. Интернеттің дұрыс пайдаланылмауы қанша және қаншалықты дұрыс болмауына, сондай-ақ саясаттың бар болуына байланысты. Егер саясат болмаса, бірақ мінез-құлық айқын болса, жұмыстан босату әділ болмауы мүмкін, бірақ өтемақы қызметкердің кінәсін ескере отырып төмендетілуі мүмкін. Өзіне тиесілі нәрсеге қол жеткізу үшін біреудің паролін қарызға алу жеткілікті емес. Заңды және ақылға қонымды нұсқауларды орындаудан бас тарту жеткілікті болуы мүмкін, егер бұл қызметкердің лауазымын осылай өзгертпесе, онда ол нұсқаудың ақылға қонымсыз екенін немесе конструктивті жұмыстан босатуға әкелетінін айта алады. Нұсқаудың маңыздылығы жоғары болған сайын, қызметкер оған бағынуы керек, мысалы, қызметкер сұралған жағдайда бір ғимараттың басқа қабатында жұмыс істеуі керек, бірақ қоқысты дәстүрлі уақытта шығармау үшін ескертулер мен жиі қайталану қажет. Тіпті сонда да, сот тривиальды нәрселерді пайдалы бизнестің жұмыскерін жұмыстан босату үшін пайдаланса, жасырын мақсат болуы мүмкін деп күмәндануы мүмкін. Қызметкер қарама-қайшы нұсқаулар алғанын көрсету арқылы шағымды жоққа шығара алады немесе денсаулық және қауіпсіздік ережелерін бұзу болған жағдайда, оны жұмыстан босату мүмкін емес, егер ол өтемақысыз келісімге келмесе.
Құзыреттілік немесе мінез-құлық үшін дәлелдеу стандарты
Қолайлылық немесе мінез-құлық мәселесінде жұмыс беруші қызметкердің қабілетсіздігін немесе жаман мінез-құлық танытқанын дәлелдеуге міндетті емес, тек жеткілікті дәлелдерге сүйене отырып, оның осылай екеніне ақылға қонымды негізде адал сенімде болуы жеткілікті. Мінез-құлық жағдайында жұмыс беруші өзінің сенімін ақылға қонымды тергеу нәтижелеріне негіздеуі керек. Осылайша, жұмыс беруші сенім, негіздер және тергеу – осы үш кезеңнің кез келгенінде қателік жіберуі мүмкін, және осылардың барлығы бойынша дәлелдеу жүгі оның үстінде. Тіпті сонда да, трибунал шешетін, бірақ ешбір тараптың дәлелдеуі қажет емес, төртінші талап бар: босату ақылға қонымды жауаптардың шегінде болды ма, жоқ па. Жұмыс беруші мерзімі өткен ескертулерге сілтеме жасай алмайды.
Артықшылық
Жұмыстан босату – өзіндік бір тақырып, және 20-дан астам қызметкердің жұмысы тоқтау қаупі туған жағдайда, кәсіподақтармен немесе қызметкерлердің өкілдерімен міндетті түрде кеңесу жүргізілуі керек. Дегенмен, кеңесу, іріктеу және баламалы жұмысқа орналастыру үшін әрқашан ең төменгі талаптар бар. Жұмыстан босату дегеніміз – жұмыс жойылды, орын жойылды, немесе қызметкерлердің белгілі бір жұмыс түрін орындау қажеттілігі азайды дегенді білдіреді. Бұл міндетті түрде қызметкердің жұмысының көлемі азайды дегенді білдірмейді, сондай-ақ басқа біреудің жұмысының көлемі де азаймауы мүмкін – жұмыс беруші жай ғана сол жұмысты аз қызметкермен орындауға мүмкіндік беретін тиімділік тапқан болуы мүмкін. Кәсіпорынды қайта ұйымдастыру жұмыстан босатуға алып келуі де, келмеуі де мүмкін, ал қарапайым қайта құру жұмыстан босату болып табылмайды. Егер жұмыс беруші шын ниетпен жұмыстан босату жоқ деп есептесе, онда себеп басқаша болуы керек.
Бүрмелеу
Қызметкерлерді "ығыстыру" әділі болуы мүмкін деген қалыпты тәжірибе бар. Бұл, басқа бір қызметкердің жұмысын сақтау үшін, әдетте "соңғы келген бірінші болады" (LIFO) принципі бойынша, бір қызметкерді жұмысынан босатуды білдіреді. Алайда, жұмыс беруші мұндай іс-әрекетке міндетті емес, ал ығыстырылған қызметкер заңсыз жұмыстан босату туралы шағымын қанағаттандыра алуы мүмкін.
Жалған жұмыстан босатулар
Жұмыс берушілер жұмыстан босатуды іскерлік қайта құрылымдау ретінде көрсету арқылы тәртіптік шаралардан (мысалы, серікке алу құқығы), консультациялардан, ақылы демалыстан және жұмыстан босату төлемдерінен қашуға тырысуы мүмкін. Жұмыс берушілер нақты себеп уақытында қарастырылмаған мінез-құлық, дәлелдеуге қиын келген жұмысқа қабілетсіздік, жүктілік немесе болашақ жоспарларына кірмейтін қызметкердің жақсырақ жұмыстан босату төлемін алып кетіп, өз еркімен кеткені жайлы болғанда екі тараптың да беделін сақтауға ұмтылуы мүмкін. Мұндай жағдайда жұмыс берушінің жұмыстан босату туралы мәлімдемесін күштен шығару қиынға соғуы мүмкін, бірақ нақты жұмыстан босату да әділетсіз босату болып танылуы мүмкін. Шынайы жұмыстан босату болған жағдайда да, босату процесі әділ жүргізілуі керек.
Жұмыстан босату туралы хабарлама кезінде демалыс уақыты
Жұмыс тоқтату туралы хабарлама алған қызметкер жұмыс іздеу немесе қайта оқу үшін жалақысы толық төленген уақыттың 40% құрамын пайдалануға құқылы. Қолданылмаған демалыспен бірге, қызметкер хабарлама берілгеннен кейін дереу жұмыстан кетуі мүмкін. Осы қиын кезде демалыс алуға немесе жұмыс іздеуге кедерес келтіру әділ жұмыс берушінің мінез-құлқына сай келмейді.
Консультация
Жұмыс беруші жұмыстан босату жағдайында тәуекелге ұшыраған "топ" деп белгіленген адамдармен кеңесіп, әділ таңдау жасауы тиіс. Кеңесу жұмыс беруші жұмыстан босату туралы шешім қабылдаған немесе ұсынған кезде басталуы керек. Кез келген кешігу қызметкерге жұмыс іздеу уақыты үшін өтемақы алу құқығын береді. Фирманың мөлшеріне және ұсынылған жұмыстан босату санына байланысты, жұмыстан босатудан аулақ болу, жұмыс орындарын сақтау және жұмыстан босатудың салдарынан туындаған зиянды азайту жолдары қарастырылуы мүмкін. Әрине, кеңесулер ұсыныстар дамып жатқан кезде, жеткілікті ақпарат пен уақыт беріліп, және мұқият қарастырылуы керек.
Таңдау
Таңдау бұрын көбінесе қызмет мерзіміне байланысты болып келген, ол өз алдына әділ болуы мүмкін, бірақ қазір бұл жасқа қатысты кемсітушілік болып саналатындықтан, оны көбірек объективті нәтижелерге негіздеу қажет.
Баламалы жұмыспен қамту
Жұмыс беруші қызметкерді топтағы барлық мүмкін балама жұмыстарға ұсынуы керек. Ұсынылған ақылға қонымды балама жұмысты қабылдамау, әділетсіз жұмыстан босату туралы талапты қанағаттандырмауға себеп болуы мүмкін, бірақ жұмыс орны қолайлы болмаса, жұмыстан босату төлемақысы төленуі тиіс. Бағалау, қызметкерге бұл жұмыс субъективті түрде қолайлы ма, және оның қабылдау қажеттілігі болмағанын дәлелдеуі оңай. Шатастыратыны, "ақылға қонымды балама" – қызметкердің істей алатын жұмысы, ал "қолайлы балама" – ақылға қонымды жұмыстардың ішіндегі бір бөлігі, яғни оның орындауы үшін ақылға қонымды жұмыс. Егер жұмыс бірдей жалақыға көбірек сағат, аз жалақыға бірдей сағат, едәуір ұзақ жол (егер қызметкер орналасқан жерді қараудан бас тартса басқа), төмен мәртебе немесе жауапкершілік, немесе шешім қабылдау үшін жеткіліксіз уақыт берілсе, жұмыс қолайсыз болып саналады.
Жұмыстан босату туралы хабарлама кезінде теріс әрекет
Жұмыс беруші ескерту мерзімінде қызметкердің өрескел бұзушылық жасағаны үшін жұмыстан босату арқылы жұмыстан босату төлемін төлеуден жалтарса болады, бірақ бұл тек еңбек шартын толығымен бұзуға бағытталған жағдайларда ғана мүмкін, яғни қызметкер еңбек шартын өзі жыртып тастағандай әрекет еткен жағдайларда, мысалы, ереуілге шығу, компанияның кассасын босату немесе бас директорды ұру сияқты.
Екі талап - арам себеппен жұмыстан босату
Егер қызметкер бір уақытта жұмыстан босату туралы талап қойса, жұмыстан босатудың себебін дәлелдеу міндеті қызметкерге жүктеледі. Егер талап бұрынғы жұмыстан адалсыздық үшін емес, жұмыстан босату үшін болса, онда жұмыс беруші жұмыстан босатудың себебін жоққа шығаруға міндетті болады.
Заң бойынша қойылатын талаптар
Заң бойынша талаптар, мысалы, жүк көлігі жүргізушісінің жүргізуші куәлігінен айырылуы мүмкін. Дегенмен, бұл әділ себеп болуы мүмкін, бірақ жұмыс беруші бәрібір ақылға қонымды шешім қабылдауы тиіс, сондықтан автоматты түрде жұмыстан босату дұрыс шешім болмауы мүмкін. Мүмкін, жүргізуші жаңа куәлік алғанға дейін кеңседе жұмыс істеу үшін жалақысын төмендетуге келісуі мүмкін. Заңдық себепке қатысты жаңылыс пікір негіз болып табылмайды, бірақ оны төмендегі "басқа маңызды себептер" қатарында қарастыруға болады.
"Басқа да маңызды себептер"
"Бірнеше басқа маңызды себеп" (SOSR) – 1996 жылғы Еңбек құқығы туралы заңның 98-бабынан алынған сөздер, жұмыс берушілердің әділ жұмыстан босатуды негіздеу үшін пайдаланатын "жалпылама заңдық қағида". Әдетте, бұл қызметкердің келісім беруден бас тартқан бизнес қайта құрылымы немесе шарттың өзгеруі болып табылады. Бұл жұмыс берушілер үшін "құтылу жолы" сияқты көрінгенімен, соттар жұмыс берушілердің SOSR-ді жарамсыз себеп ретінде, ұжымға жат адамды жұмыстан шығару үшін пайдалануына қатысты күшті бақылау жасайды. Жұмыс беруші тек потенциалды, дұрыс және негізді бизнес себебін көрсетуі керек.
Жалпы құқық негіздері
Жалпы құқық мысалдары: бәсекелеске ауысуға дайын тұру, келісімшартты өзгертуге негізсіз бас тарту, қаңғыбас болу, жұмыстан босату туралы қайта-қайта шағымдану, жұмыстан кетпестен, жұмыстың бұзылуына қызметкердің себеп болуы, жұмыстан кету туралы айыптап, одан кейін түсініксіз жоғалу, түрмеге қамау, белгілі мерзімнің бітуі және клиент немесе жеткізуші тарапынан қысым көрсету. Егер қарым-қатынастың бұзылуына бірнеше қызметкер кінәлі болса, барлығына ескерту берілуі керек, ал егер кінәліні анықтау мүмкін болмаса, барлығы жұмыстан босатылуы мүмкін. Егер клиент жұмыстан шығаруды талап етсе, жұмыс беруші үшін қызметкерді сақтап қалудың салдары, қызметкерге жұмыстан босатудың салдарынан артық болуы керек. Егер жеткізуші жұмыстан шығаруды талап етсе, жұмыс беруші басқа жеткізушіге көшудің шығындарын бағалауы керек. Жұмыс беруші әрқашан басқа бөлімге ауыстыру мүмкіндігін қарастыруы керек.
Заңдық негіздер
Заңмен белгіленген санаттар – жүктілік немесе ауру себепті жұмыс істеуге тартылған қызметкерлер, сондай-ақ TUPE экономикалық, техникалық немесе ұйымдық өзгерістер (кәсіпорынның иесі ауысқан кезде).
Шарттарды өзгерту
Егер жұмыс беруші қызметкерлерден жаңа келісімшартқа қол қоюды қаласа, оларға заңдық кеңес бергені немесе ойлануға уақыт бергені маңызды болуы мүмкін. Әрине, мәселелер жаңа келісімшарттың шарттарын қараудан әлдеқайда кеңірек. Өзгеріске келісім алу үшін жұмыс беруші оған сыйақы төлеуі керек, мысалы, жалақыны қарап шығу арқылы.
Процедуралық әділдік
Жұмыскерді жұмыстан босату үшін заңды негіз болудан өзге, жұмыстан босату заңды болуы үшін жұмыс беруші жұмыскерді босату процедурасының әділ болғанын дәлелдеуі керек. Процестік әділдік талабы Polkey v AE Dayton Services Ltd ісінде Лордтар тарапынан енгізілді. 2002 жылы "Жұмыспен қамту туралы заң" 1996 ж. процестік әділдікке заңдық негіз беру мақсатында өзгертілді, бірақ 2008 жылы бұл өзгеріс күшін жойып, заң Polkey шешіміне қайта оралды.
Ескертулер
Қателіктердің классикалық мысалы – қызметкерге ескерту жасау, тәртіп ережелерін жеткізу, айыптаулардың толық мәліметтерін беру, шағымдану құқығын қамтамасыз ету, жұмыстан босату туралы тыңдау кезінде серік болуға мүмкіндік беру, ұйымның мөлшеріне қарай жұмыстан босату алдында баламалы жұмыс ұсыну немесе жақсарту мүмкіндігін бермеу. Ірі жұмыс берушілерден кәсіби деңгейді сақтау күтіледі. Жаңа тыңдау өткізу әділетсіз жұмыстан босатуды түзетуге мүмкіндік береді.
Негіздеме
Қызметкер жұмыстан босату себептерін 14 күн ішінде жазбаша түрде алуға құқылы. Жұмыс беруші өзінің пікірінше кез келген нәрсені айту арқылы бұл талапты орындай алады. Қол жетімсіз, жеткіліксіз немесе шын емес мәлімдеме өзі сотқа шағымдануға негіз болады. Сот осыдан кейін жұмыстан босату себебін анықтап, осы процедуралық бұзушылық үшін екі апталық жалақы төлеуге міндеттейді. Қызметкер бұл мәлімдемені жұмыс берушінің талапқа жауабындағы себепті өзгертуіне кедергі келтіру үшін немесе егер мұндай өзгеріс болса, оның сенімділігін күмәндандыру үшін пайдалана алады.
Тергеулер
Тергеулер нәтижесінде қызметкерге берілетін жазбалар сақталуы тиіс. Олар тек расталмаған, анонимді ақпарат көздерінен ғана тұрмауы керек; кейде қызметкер өзінің айыптаушыларын және тағылған айыптарды білуге құқылы болады, бірақ айыпты білгенше барлығын білуге құқығы жоқ. Анонимді айыптаушыларды шабуылға алу оңай, себебі олардың өшпенділікке, көргенін дұрыс көру қабілетіне және егжей-тегжейді қалай есте сақтайтынына қатысты сұрақтар тууы мүмкін. Қызметкерге айыптаушыларды тексеруге сирек рұқсат беріледі. Егер тәртіптік процедурада кемшіліктер болса, жауапкерлік мойындауына қарамастан, жұмыстан босату әділетсіз болып саналады, шын мәнінде жұмыс беруші міндетті түрде жарамды процедураны сақтауы керек. Егер қызметкер кәсіподақ өкілі болса, жұмыс беруші жоғары деңгейдегі кәсіподақ жетекшісімен кеңесуі керек, әйтпесе жұмыстан босатудың заңсыз болуы мүмкін және айыптаулардың жалған екеніне күдік тууы ықтимал. Егер шешім қабылдаушы куә болса, бұл жұмыстан босатуды әділетсіз етеді.
Емдеу жолдары
Айыпсыз жұмыстан босату туралы шағымдарды тек еңбек трибуналы қарауы тиіс. Айыпсыз жұмыстан босату туралы шағымдар бойынша қатаң және өте қысқа мерзімдер белгіленген. Әдетте, шағым соңғы жұмыс күнінен бастап үш ай ішінде берілуі керек, сонда соңғы жұмыс күні үш айлық мерзімнің бірінші күні болып есептеледі. Бұл ереже көбінесе "үш айдан бір күн кем" деп қорытындыланады. Шағымды ЕТ1 нысаны арқылы беру қажет, оны Еңбек трибуналдары қызметінен алуға болады. Қызметкерлер мұндай шағымдарды өкілсіз немесе өкілмен өздері де ұсынуға құқылы. Адвокаттар және Әділет министрлігімен реттелетін белгілі бір өкілдер еңбек трибуналында қызметкерлерді өкілдік ете алады. Кәсіподақтар қызметкерлердің шағымдарын қолдауға және тәуелсіз арбитраж және келісім жасасу қызметтеріне жүгінуге мүмкіндік береді. Трибунал арам жолмен жұмыстан босатуды анықтаса, ол жұмысты қалпына келтіруді (ескі жұмысына оралу) немесе жаңадан жұмысқа алуды (жаңа жұмысқа) және/немесе өтемақы төлеуді бұйыруға құқылы.
Тәуекел факторлары
Бірақ, өтемақының көлемі қызметкердің бәрі дұрыс болмай тұрып қанша тапқандығына және оның осыған ұқсас жалақымен жұмысқа қайта орналасуына қанша уақыт кететіндігіне байланысты. Негізгі өтемақыны ескерсек, сотта жұмыс беруші үшін ең жағымсыз жағдай – 41 жастағы, жоғары нәтижелер көрсететін қызметкердің 20 жыл қызмет еткеннен кейін мансабын құрту. "Көп ақша" төленетін істер көбінесе дискриминациямен байланысты болады, онда соттың бұрынғы жұмыстан босату шегі алынып тасталады, немесе шарт бұзу немесе психикалық денсаулыққа зиян келтіру жағдайларында, сотта талап етуге шектеу жоқ. Сондықтан, жұмыс беруші үшін ең нашар жағдай – жоғары нәтижелер көрсететін маманның мансабын ғана құрту емес, сонымен қатар әйелді қорлап, оған жүйкелік ауру тудыру. Мүмкіндігі шектеулі немесе нәсілдік дискриминация жағдайларында өтемақы шамамен екі есеге артады, сондықтан жағдай одан да нашар болуы мүмкін.
Сот статистикасы
Трибуналдардың шындығы – орташа алғанда 4000 фунт стерлингтік өтемақы қызметкердің талапқа жұмсаған уақыты мен қаржысын толық жаба алмайды. Сондықтан, жұмыс беруші де, адвокаттарға шамамен 5000 фунт стерлинг жұмсайды, көбінесе адвокаттарға, жарнамаға, басқару уақытына және куәгерлердің жазбаларын дайындау мен куәлік беруге кеткен шығындарынан азайтылмайды. Демек, екі тарап үшін де келісімге келу пайдалы. Трибуналға тартылу қаупі жоғары – жыл сайын 40 мыңға жуық бұзық еңбек шарты бойынша шағымдар қаралады. Шағымдардың 69% келісіммен аяқталады, ал қалған 31% -нің 19% қабылданбайды және 12% жеңіске жетеді. Сондықтан талапкерлердің ақша алу мүмкіндігі 81% құрайды. Істердің 31% толық қаралудан кейін өтемақы төленуіне әкеледі. Медианалық өтемақы 4000 фунт стерлинг, ал орташасы 8058 фунт стерлингті құрайды. Құн шығындары жұмыс берушілерге жағдайдың 0,2% -дан азында, ал қызметкерлерге 0,1% -дан азында беріледі, медианасы 1000 фунт стерлинг, ал орташасы 2095 фунт стерлингті құрайды. Шағымдардың үштен бірі өкілдер арқылы қорғалады.
Есеп айырысудың жағымды және жағымсыз факторлары
Дегенмен, жұмыс беруші келісімге келу жұмыстан босату шешімін және басшылықтың беделін төмендетуі мүмкін деп уайымдауы мүмкін, немесе бұл, жұмыстан кеткен әрбір адам "тыныш кету үшін біраз ақы төленсін" деп талап етуге мүмкіндік беретін үрдіс тудырады деп қауіптенуі мүмкін. Ал қызметкер әділет іздеуге, сотқа жүгінуге ниетті болуы мүмкін. Жұмыс берушінің қиындықтан құтылудың балама жолы, бірнеше айлық жалақыны сыйлық ретінде беруден басқа экономикалық мүмкіндігі болмауы мүмкін. Қазіргі жағдайда наразы қызметкерді жұмыста ұстау, шағымдарды қарау және тәртіптік мәселелерді шешу, тіпті науқас демалысының кесірінен бұл процестер ұзаққа созылуы мүмкін, сондықтан екі айлық жалақы аса қосымша шығын емес. Кешірім сұрау, жақсы ұсыныс хат беру, салықтан босатылған біржолғы төлем жасау және сот процесінің уақытын, шығындарын және жоғалту қаупін болдырмау арқылы жұмыс беруші қызметкерді де экономикалық тұрғыдан тиімді шешім қабылдауға, талапты қайтарып алуға, келісім шартына қол қоюға және жұмыс орнын тазалауға көндіре алады. Қызметкер жұмыс берушінің жеңілгенін сезінуі өте маңызды, сондықтан кешірім сұрау және төлем жасау қажет. Трибуналда жеңіске жету сирек экономикалық "жеңіс" болып табылады – тараптар өмірімен және бизнесімен ары қарай жылжуы осындай оңтайлы экономикалық нәтиже болуы мүмкін.
Жұмыс берушінің тактикасы
Өтініш беруші жұмыс беруші ретінде дұрыс емес адамды атаған болуы мүмкін және осыны білген кезде үш айлық мерзімді өткізіп алған болуы мүмкін. Өтініш беруші адвокатқа қаражат жеткізе алмауы мүмкін, ал жұмыс беруші сақтандырылған болуы мүмкін. Өтініш беруші арыз процесін толық аяқтамаған болуы мүмкін. Өтініш беруші үш айлық мерзімді сақтамаған болуы мүмкін. Жұмыс беруші өтініш берушіге жалақысының жоғалғаны үшін жауапкершілікті тоқтату мақсатында жаңа жұмыс ұсына алады (бірақ бұл ұсыныс жұмысқа жарамсыз болса немесе жағымсыз ортада жұмыс істеуге шақыру ретінде қарастырылса, нәтиже бермеуі мүмкін). Бұл жағдайда жұмыс беруші сотқа дейінгі қарауды сұрауы мүмкін, бұл өтініш берушінің 1000 фунт стерлингке дейін депозит төлеуіне әкелуі мүмкін. Мұндай өтініш берушілердің үштен бірі ғана өтініштерін жалғастырады. Бұл уақытты ысырап етушілерді жоюға немесе төмендетілген өтемақыға келісуге көмектеседі, бірақ егер осы мүмкіндік дұрыс пайдаланбаса, жұмыс беруші өзін жеңімпаз деп ойлайтын өтініш берушімен қалады, бұл істі реттеуге көбірек шығын әкеледі. Жұмыс беруші сот арқылы алдын ала сұрақтар қойып, дәлелдердің жеткіліксіздігін анықтауға тырыса алады. Куәні шақырған адам оны қарсы сұраққа тарта алмайды. Сондықтан жұмыс беруші өтініш берушіге куәгерлерді шақыру мүмкіндігін беруді жөн көреді. Жұмыс беруші өтініш берушіге әлеуметтік төлемдерді қайтарудан болдырмау арқылы үнемделетін қаражаттың бір бөлігін ұсынатын келісім жасауы мүмкін. Жұмыс беруші "Calderbank" ұсынысын жасауы мүмкін – ешқандай шарттарсыз хат, онда жұмыс беруші талапты жоғары бағалап, жеңіске жеткен жағдайда сот шығындарын өтеуге ниетті екенін және талапты реттеу үшін белгілі бір сома ұсынады, егер қызметкер өтемақысы бұл сомадан аспаса, сот ұсыныстан бас тартудың орындылығын қарастыруға құқылы және шығындарды қызметкерге жүктеуі мүмкін. Жұмыс беруші өтініш берушіге талапты қайтарып алу үшін келісім шартында келісілген жақсы сипаттама беруі мүмкін. Өтініш беруші шығындарын азайту үшін жұмыс іздеуге жеткілікті күш жұмсамаған болуы мүмкін. Қызметкер заңсыздыққа байланысты талап қоюға құқығы болмауы мүмкін, бірақ мұндай айыптаулардан жұмыс беруші нашар жағдайда қалуы мүмкін. Мысалы, қызметкердің жұмыс істеуге құқығы жоқ немесе дұрыс салық төлемеген болуы мүмкін – мұндай жағдайда бірінші болып айыпталатын жұмыс беруші болады, ал заңсыз жұмысшыларды жалдау немесе салық алаяқтығына қатысу кішкентай талапты тоқтатуға жасалған әрекет үшін лайықты сыйақы болмайды. Ең маңыздысы, жұмыс беруші талап қоюдың себептерін қарастыруы керек. Қызметкер жеңіске жеткендегі ақша сомасы ақталмайтындықтан, осы іспен айналысуға тұрарлық емес деп ойлай ма? Немесе ол жұмыс берушінің өзін қалай ұстағаны үшін жазалауды көздейді ме? Кейде алдын ала кешірім сұрау мыңдаған фунтқа тұруы мүмкін.
Қызметкердің тактикасы
Жұмыс беруші адвокаттың орнына еңбек кеңесшісін пайдаланған болуы мүмкін, мұндай жағдайда талапкер олардың арасындағы хаттардың көшірмелерін сұрауға құқылы, бұл қорғанысқа үлкен нұқсан келтіруі мүмкін. Жұмыс беруші мерзімді өткізіп алған немесе процедуралық қадамды орындамаған болуы мүмкін. Талапкер жұмыс берушіден құжаттарды ұсыну туралы өкім шығаруды талап ете алады, тіпті құпия құжаттар да қарастырылуы мүмкін. Егер жұмыс беруші қарсылық білдірсе, сот оларды талапкерге беру туралы шешім қабылдау үшін жеке қарап тексеруі мүмкін. Талапкер куәгерлерді шақыру туралы өтініштермен көптеген қызметкерлерді алаңдатуы мүмкін.