Уэльстің Кадир Идрис тауы

Кіріспе

Уэльстегі тау Кадейр Идрис немесе Кадер Идрис – Уэльстегі Гвинедтің Меирионнед аймағындағы тау. Ол Сноудония ұлттық паркінің оңтүстік жағында, Дольгелау қаласының жанында орналасқан. Бұл тау Уэльстегі жаяу жүргіншілер мен туристер арасында ең танымал шыңдардың бірі болып табылады және негізінен ордовик кезеңінің жанартаулық жыныстарынан құралған. Мұнда мұздық әсерінен пайда болған классикалық нысандар кездеседі, мысалы, кар қазандықтары, мореналар, жолақты тастар және рош-мутон тау жыныстары.

Этимология

Кадайр Идрис «Идрис креслосы» дегенді білдіреді. Идрис әдетте алыптың аты деп есептеледі, немесе ол 7 ғасырда Мериониддтің ирландтарға қарсы шайқаста жеңіске жеткен ханзадасы Идрис ап Гвиддоға (немесе Гвейддоға) сілтеме болуы мүмкін. Идрис ап Гвиддо кейбір ортағасырлық Мерионидд шежірелерінде Идрис Гавр («Идрис алып») деп аталған. Кадейр/Кадейр Идрис – ең ерте Уэльс тіліндегі дереккөздерде қолданылған форма. 15 ғасырдың екінші жартысында ақын Льюис Глин Коти өзінің қолмен жазған өлеңінде «Dros gadair idris gedy» («содан кейін Кадейр Идрис») деп жазды. 1600 жыл шамасында Джеллилифдидің Джон Джонс «y mynydh neu bhan neu bhoel a elwir Cadeir Idris» («Кадейр Идрис деп аталатын тау, шың немесе төбе») деп айтқан. «Cader» түріндегі сөйлеу формасы орта ғасырдың соңында қалыптасты, нәтижесінде сол кездегі және соңғы ағылшын және латын құжаттарында, сондай-ақ ағылшын және уэльс тілдеріндегі құжаттарда Кадер Идрис формасы жиі қолданылды. 1632 жылы жарық көрген «Dictionarum Duplex» сөздігінде Джон Дэвис Маллвид «cadair» («орындық») және «cader» («бекініс, қамал») сөздерінің арасындағы айырмашылықты көрсетіп, «Cader Idris» және «Cader Ddinmael» деп атады. Кейінгі сөздіктердің авторлары, соның ішінде Томас Чарльз және Титус Льюис осы түсіндірмеге сүйенді. Алайда, қазір «cader» cadair сөзінің ауызша айтылуының жазылуы екені және cadair мен cader екі бөлек сөз емес екеніне дәлелдер жоқ деп қабылданады. Бірақ ол жергілікті диалекттегі айтылуын көрсететіндіктен, Кадер Идрис орфографиясы валлий және ағылшын тілдерінде жиі кездеседі. 2016 жылдың маусым айында Сноудония ұлттық паркі, валлий тілі комиссары мен парк қызметкерлерінің «Cadair» деген нұсқауларын ескермесе де, өз таңбаларында осы орфографияны қабылдауға шешім қабылдады. Жергілікті диалект формасы жергілікті орта мектептің атында да көрінеді – Ysgol y Gader. Қазіргі карталарда таудың атауы әдетте Кадайр Идрис деп жазылады. Таудың шыңы Пеннигадер («орындық/бекініс шыңы») деп аталады.

Cadair Idris means 'Idris's Chair'. Idris is usually taken to be the name of a giant or, alternatively, it may refer to Idris ap Gwyddno (or Gweiddno), a 7th century prince of Meirionnydd who won a battle against the Irish on the mountain. Idris ap Gwyddno was in fact referred to as Idris Gawr ("Idris the Giant") in some mediaeval genealogies of Meirionydd. It appears that Cadair/Cadeir Idris is the form used in the earliest Welsh language sources. In a poem in his own hand in the second half of the 15th century, the poet Lewys Glyn Cothi wrote 'Dros gadair idris gedy' ('and then over Cadair Idris'). Around 1600, John Jones of Gellilyfdy referred to 'y mynydh neu bhan neu bhoel a elwir Cadeir Idris' ('the mountain, peak or hill known as Cadeir Idris'). The spoken form represented by cader had developed by the end of the Middle Ages and as a result the form Cader Idris was often used in English and Latin documents at that time and in more recent documents in English and Welsh. In his Dictionarum Duplex published in 1632, John Davies of Mallwyd differentiated between the two words cadair ('chair') and cader ('fort, fortress'), referring to 'Cader Idris' and 'Cader Ddinmael'. That interpretation was followed by some later lexicographers, including Thomas Charles and Titus Lewis. It is now accepted, however, that cader is a spelling of a spoken form of cadair, and that there is no evidence that cadair and cader are separate words. But as it represents the pronunciation in the local dialect, the spelling Cader Idris is often seen in Welsh and English, and in June 2016 Snowdonia National Park decided to adopt that spelling on its signage, despite advice from the Welsh Language Commissioner and from Park officers, who favoured 'Cadair'. The local dialect form is also seen in the name of the local secondary school, Ysgol y Gader. The name of the mountain is typically spelt Cadair Idris on current maps. The summit of the mountain is known as Penygader ("top of the chair/stronghold").

Көтерілу

Кадайр Идрис тауының басына үш негізгі жол жетеді. Үсті жартасты шыңы тригонометрлік нүктемен белгіленген. Сонымен қатар, төбесі бар тастан тұрғызылған шағын панала бар.

Пони жолы

Пони жолы (уэльсше: Llwybr Pilin Pwn), солтүстіктен Дольгелаудан немесе Мауддах эстуариясынан басталады, негізгі жолдардың ең оңайы, бірақ ең ұзыны. Таудың етегінен бастап оның ұзындығы көтеріліспен бірге.

Түлкі жолы

Түлкі жолы (Welsh: Llwybr Madyn) – бұл шыңға жетудің ең тікелей жолы, себебі жол тікелей солтүстік бетке қарай көтеріледі. Көтерілу кезінде тіктеу жартасты құлауға шығу қажет. Дегенмен, Түлкі жолының осы бөлігі соңғы жылдары күшті эрозияға ұшыраған, сондықтан түсу қауіпті.

Минффорд жолы

Минфффорд жолы (уэльсше: Llwybr Minffordd) таудың оңтүстік беткейінде, мұздық Тал-и-Ллин көліне жақын жерден басталады. Осы жолмен көтерілетін туристер Ллин-Кау көлінен өтіп, Крейг-Каудың (тасқауыл) қабырғасымен Пенігадайрға дейін шығады. Оның ұзындығы – және екі рет -ден биікке көтерілуді қамтиды.

Геология

Кадейр Идрис Ордовик дәуіріне жататын шөгінді және магмалық тау жыныстарының күрделі жарылыстар мен бүктелулерінен қалыптасқан. Олар таудың оңтүстік бөлігін құрайтын Ceiswyn формациясының сазды тастар мен құмды саз тастарын, сондай-ақ Аран жанартаулық тобының әртүрлі жыныстарын қамтиды. Солтүстікке қарай Ллин-Каудан жоғары көтерілген тік жартастар Пэн-и-Гадыр жанартаулық формациясының берік базальттары мен туфтарынан, ал оңтүстік жағында Крейг-Кау формациясының қышқыл туфтарынан тұрады. Таудың солтүстік беткейін сипаттайтын биік жартастар Тайр-Гавен сазды тастарына енген микрограниттен пайда болған. Сноудонияның қалған бөлігі сияқты, осы тау жыныстарының жарылуы мен бүктелуі Каледониялық орогенез кезінде болған. Cwm Cau-дың кратерге ұқсас пішіні кейде Кадейр Идрис сөнген жанартау деген жаңылыс пікір тудырды (бірақ жоғарыда айтылғандай, оның кейбір тау жыныстарының түбірі жанартаулық шығу тегіне ие). Бұл теория 1872 жылы Чарльз Кингсли өзінің "Қала геологиясы" кітабында былай деп жазғанда жоққа шығарылды:

"Кресло" деп аталатын табиғи ойыс тәрізді шұңқыр бірнеше мұз дәуірінде цирк мұздықтарының әрекетінен пайда болды, осы беткейлерде қар мен мұздың жиналуына, ішінара қар көшкіндеріне байланысты. Мұздық бір шаршы километрге дейін жетеді, үш жағынан тік жартастармен қоршалған, ең биігі – жартас қабырғасы. Кадейр Идрис креслосы – мұздық мұздың қозғалысынан пайда болған, ойыстың еденін және одан ағып өткен жиекті тоздырған топырақ түбіндегі ойыс тәрізді шұңқыр. Ллин-Каудың үстінен бірнеше тамшы тәрізді төбелер бар, олардың әрқайсысы жылжитын мұздың тоздыру әрекетінен пайда болған roche moutonnée. Ең биік екі көл – Ллин-Кау және Ллин-и-Гадер; соңғысының максималды тереңдігі шамамен 1,5 метрді құрайды. Кадейр Идрис маңындағы аумақтың көп бөлігі 1957 жылы Ұлттық табиғи қорық деп жарияланды, және Арктика-альпілік өсімдіктерге, мысалы, қызғылт саксифрага мен ергежейлі қамысқа мекен жай.

Мифтер, аңыздар және танымал мәдениет

Кадайр Идрис туралы көптеген аңыздар бар. Жақын маңдағы көлдердің біразы түбі жоқ деп есептеледі, ал оның беткейлерінде жалғыз ұйықтаған адам ақымақ не ақын болып оянады делінеді. Бұл дәстүр (таудың шыңында ұйықтау) бардтар дәстүрінен туындаған, олар шабыт іздеп тау басында ұйықтаған. Таудың аты көбінесе поэзия, астрономия және философияда шебер болған мифологиялық алып Идрис есімімен байланыстырылады, бұл идеяны автор Сьюзан Купер өзінің "Сұр патша" кітабында қолданған. Дегенмен, бұл аударма қате, Идрис пен Артурдың арасында этимологиялық немесе дәстүрлі байланыс жоқ. Уэльс мифологиясында Кадайр Идрис – Гвин ап Нудд пен оның Квин Аннуның аң аулау алқаптарының бірі болып есептеледі. Осы алып иттердің ұлығуы оларды естіген әркімнің өлімін болжайтын, ал үйір сол адамның жанын жұлып алып, оны әлем басқа жерге жеткізер еді. Сол сияқты, Брен Ллвид та Кадайр Идрис сияқты көптеген жерлерде мазасыздық тудырады. Тау бірнеше рет айтылады және Мэри Джонс пен оның Киелі кітабының оқиғасына фон ретінде қолданылады. Бұл оқиға – таудың етегіндегі Лланфихангель-и-Пеннанттан келген қыздың, сол кезде сирек кездесетін Киелі кітапты сатып алу үшін Балаға 25 миль жол жүргені туралы. Джонстың 1800 жылы Киелі кітапты алуға жасаған қажырлы саяхаты 1804 жылы Британдық және шетелдік Киелі кітап қоғамын құруға ықпал етті. "Идрис үстінде оттың тілдері тұтанды" деп айтылады Джон Гвардияның "Харлех ерлері" әнінің алғашқы шумағында. Кассандра Клэрдің "Механикалық ханшайым" романында Идрис – басты кейіпкерлер мен қарсыластардың арасындағы соңғы шайқас алаңы.