Тіс жетіспеушілігі: себептері мен салдары

Кіріспе

Үшінші молярларды қоспағанда, бір немесе бірнеше тістің даму барысында жоқ болуы

Гиподонтия – үшінші молярларды қоспағанда, бір немесе бірнеше тістің даму барысында жоқ болуы деп анықталады. Бұл тіс аномалияларының ең көп кездесетінінің бірі және ол функцияға, сондай-ақ сыртқы түріне теріс әсер ете алады. Ол негізгі тістерде (жапырақ тістер, сүт тістері, алғашқы тістер, бесік тістері деп те аталады) сирек кездеседі, ал ең көп зардап шегетіндері – ересектердің екінші премолярлары және жоғарғы бүйірлік кесік тістері. Әдетте, бұл басқа да ауытқуларды қамтитын синдромның бір бөлігі ретінде пайда болады және көп салалы емдеуді қажет етеді. Бұл құбылысты қатысты тістердің санына қарай былай бөлуге болады:
Гиподонтия: үшінші молярларды қоспағанда, бірден алтыға дейін тіс жоқ
Олигодонтия: үшінші молярларды қоспағанда, алты немесе одан да көп тұрақты тіс жоқ
Анодонтия: тістердің толық жоқтығы

Белгілері мен симптомдары

Әдетте, үш жасқа дейін барлық сүт тістері толық пайда болады. Ал барлық қалыпты тістер 6-дан 14 жасқа дейін шығады, үшінші молярды (ақыл тісі деп те аталады) қоспағанда, олар әдетте 17-ден 25 жасқа дейін шығады. Егер тіс тиісті жасқа жеткенше шықпаса, панорамалық рентген түсіріледі.

Тіс ерекшеліктері

Микродонтия бір немесе бірнеше басқа тістерде кездесуі мүмкін. Бұл тістердің қалыптыдан кішірек болуын білдіреді және оны алғашқы және тұрақты тістер екеуінде де байқауға болады. Бұл жағдай генетикалық байланысты болуы мүмкін, ал ауыр жағдайларда эктодермальды дисплазия, еріннің немесе таңдайдың жарылуы, немесе Даун синдромы түрінде көрінеді. Тіс дамуының кешігуі де көрсеткіш болуы мүмкін, яғни ересек тістің пайда болмауы сүт тістері тамырларының қалыпты жұтылуын (резорбция) баяулатады, бұл тістің бөліктерінің біртіндеп жоғалуына әкеледі. Ересек тістердің дұрыс емес орналасуы (эктопиялық) қарап тексеру немесе рентген суреті арқылы анықталуы мүмкін. Мұның салдары ретінде ересек тіс сүт тісімен келісіп, оның мерзімінен бұрын түсуіне немесе дұрыс емес орналасуына себеп болуы мүмкін. Бұл тістердің шығуы кезінде бағыт көрсететін көрші тістердің жоқтығынан немесе жақ сүйегінде оларға орын жетпеуінен, бұл жағдай тіс қатарларының бұзылуынан (малокклюзия) туындауы мүмкін.

Скелет ерекшеліктері

Бірнеше зерттеулер алдыңғы тістердің жоғалғанын ретрогнатикалық жоғарғы жақ сүйегімен бірге кездесетінін көрсетті, бұл сондай-ақ төменгі жақ тістеу (underbite) деп те аталады, және төменгі жақ сүйегінің қалыптыдан артық ілгерілеуі (прогнатия), сонымен қатар кішкентай артқы бас сүйегінің ұзындығымен байланысты. Гиподонтияның пайда болуы төменгі беттің алдыңғы биіктігінің төмендеуімен және еріннің ілгерілеуімен байланысты болуы мүмкін. Бұл жоғарғы жақ сүйегі мен төменгі жақ сүйегі арасындағы жазықтық бұрыштарының өзгеруімен байланысты. Нәтижесінде, төменгі жақ бұрышының сүйірлеуі және иегінің жалпақтауы дамуы мүмкін. Бұл сипаттамалар жағдай нашарлаған сайын, әсіресе бір тістен артық жоғалғанда, көбірек байқалады.

Себеп

Гиподонтияның этиологиясына қатысты бірнеше теориялар ұсынылған. Көптеген теориялар генетикалық және қоршаған орта факторларын және олардың қалай өзара әрекеттесуі мүмкін екенін қарастырады. Дегенмен, нақты себебі әлі анықталған жоқ. Генетикалық және қоршаған орта факторларының жекелеген әсер ету деңгейі әлі де кеңінен талқыланып жүр. Гиподонтияның пайда болу механизміне қатысты теорияларды эволюциялық немесе анатомиялық болып жіктеуге болады. Алдын ала зерттеулер эволюциялық көзқарасқа бағытталған, ол макслер аралық кешеннің қысқаруы және осыған байланысты тістердің санының азаюы мүмкін екенін көрсетті. 1945 жылы Дальберг Батлердің өріс теориясын пайдаланып, сүтқоректілердің тістерінің адам тістеріне эволюциясы мен дамуына назар аударды. Әр жақ сүйегінде төрт морфологиялық аймақ анықталды (орқалар, кәсіптік тістер, премолярлар және молярлар). Әр аймақтың соңындағы тіс генетикалық тұрақтылығы төмен болғандықтан, жоғалуға бейім. Ал әр аймақтағы алдыңғы тіс генетикалық тұрақтырақ болып көрінеді. Кейінгі теорияда әр аймақтың соңындағы тістер эволюциялық процесте қажетсіз болған "қалыптық денелер" болуы мүмкін деген гипотеза айтылды. Қазіргі уақытта эволюциялық өзгерістер әр квадрантта қисайғыш, премоляр және молярдың жоғалуы арқылы адам тістерінің санын азайтуға бағытталған деп есептеледі. Вастардис (2000) бойынша, адам эволюциясы кезінде жақ сүйектерінің мөлшері мен тістердің саны азайған. Анатомиялық принципке негізделген теориялар тіс қабаттарының белгілі бір аймақтары тіс даму кезінде қоршаған ортаның әсеріне осал екенін болжайды. Керісінше, Kjaer және авторлар (1994) иннервация дамыған аймақтардың синтезделген аймақтарға қарағанда сезімталдығы жоғары екенін көрсетті. Көбінесе зардап шегетін аймақтарда иннервация соңғы болып жүзеге асады, бұл нерв және қатты тіндік ұлпа арасындағы даму байланысын көрсетеді. Тіс дамуына ми аномалиялары емес, жергілікті жүйке дамуының әсер ететіні ойдағыдай, өйткені ми сабағының аномалиялары тіс дамуына әсер еткені байқалған жоқ. Инвазивті қоршаған орта факторлары тіс дамуы мен орналасуына әсер етуі мүмкін, нәтижесінде гиподонтия және тіс тоқырауы пайда болады. Мысалдарға жақ сүйектерінің сынуы, хирургиялық араласулар және алдыңғы сүт тісінің алынуы жатады, сондай-ақ эктодермальды дисплазия. Дегенмен, нақты этиологиялық байланыс әлі орнатылған жоқ. Кандида да әсер етуі мүмкін. Полихлорирленген бифенилдерге (мысалы, диоксин), аллергияға және дәрілік реакциядан кейінгі токсикалық эпидермалық некролизға ұшырау да себеп болуы мүмкін. Гиподонтияның қоршаған ортадағы қауіп факторларын бағалау бойынша жүргізілген жаңа зерттеуде ананың темекі шегуі гиподонтияның пайда болуына себеп болатыны анықталды. Пассивті темекі шегу және кофеин де зерттелді, бірақ статистикалық маңыздылығы жоқ. Американдық стоматологиялық қауымдастығының журналында тұрақты тістердің гиподонтиясы мен эпителиялық жұмыртқа безінің қатерлі ісігі (ЭЖҚ) арасындағы статистикалық байланысты көрсететін алдын ала деректер жарияланды. Зерттеу көрсеткендей, ЭЖҚ-мен ауыратын әйелдерде гиподонтияның пайда болу ықтималдығы ЭЖҚ-сыз әйелдерге қарағанда 8,1 есе жоғары. Осылайша, гиподонтия әйелдерде ЭЖҚ қаупінің "маркері" бола алады деген гипотеза бар.

Several theories regarding the aetiology of hypodontia have been proposed in existing literature. There have been various theories mostly looking into genetic and environmental aspects and how they may both be involved. However, the exact cause remains unclear. The extent of individual influences of genetic and environmental factors is still widely debated. Theories regarding the mechanism through which hypodontia occurs can be categorised into evolutional or anatomical. Preliminary studies focused on an evolutionary approach which suggested shortening of the intermaxillary complex and thus shorter arches may contribute to a decrease in number of teeth. This was also suggested in 1945 by Dahlberg using Butler's Field Theory that focused on evolution and development of mammalian teeth into human dentition in an attempt to analyse different of agenesis. In each jaw, four morphological sites were identified (incisors, canines, premolars and molars). The tooth at the end of each region was less genetically stable and hence more prone to absence. In contrast, the tooth most mesial in each region seemed to be more genetically stable. A subsequent theory hypothesised the teeth at the end of each region were possibly "vestigial bodies" that became obsolete during the evolutionary process. At present, it has been theorised that evolutionary change is working to decrease the human dentition by the loss of an incisor, premolar and molar in each quadrant. According to Vastardis (2000), the size of jaws and number of teeth seem to decrease along with human evolution. Theories focusing on anatomical principle, hypothesised that specific areas of the dental lamina are especially prone to environmental effects during tooth maturation. In contrast, Kjaer et al. (1994) suggested regions where innervation developed were more sensitive than areas of fusion. Commonly affected regions were found to undergo innervation last, this might imply the developmental relationship between nerve and hard tissue. It is thought to be local nerve development that affects tooth agenesis rather than global development, as brainstem anomalies have not been seen to affect tooth development. Invasive environmental factors potentially affect tooth development and positioning leading to hypodontia and impaction. Examples include jaw fractures, surgical procedures and extraction of the preceding deciduous tooth. and ectodermal dysplasia. However, a definite etiological relationship has yet to be established. and candida. Exposure to PCBs (such as dioxin), allergies, and toxic epidermal necrolysis following a drug reaction may also be contributing factors. In a recent study assessing environmental risk factors for hypodontia, it was established that maternal smoking does play a causative role in hypodontia. Passive smoking and caffeine were also assessed but showed no statistical significance. The Journal of the American Dental Association published preliminary data suggesting a statistical association between hypodontia of the permanent teeth and epithelial ovarian cancer (EOC). The study shows that women with EOC are 8.1 times more likely to have hypodontia than are women without EOC. The suggestion therefore is that hypodontia can serve as a "marker" for potential risk of EOC in women.

MSX1

MSX1 (бұлшық сегментінің гомеобокс 1) тіс бастамасындағы эктомезенхиманың жиырылуына қатысады. Гомеобокс гендерінің қатарында MSX1 және MSX2 тіс дамуы кезінде тіс бастамасындағы жиырылатын эктомезенхима аймақтарында экспрессияланып, тікелей эпителий-мезенхималық өзара әрекеттесуді қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. MSX1 мутациялары екінші премолярлардың, үшінші молярлардың және бірінші молярлардың шағын пайызының жоғалғандығына себеп болатын фактор ретінде анықталды. MSX1 алдыңғы тістердің агенезін тудыруға көбірек бейім емес. PAX9 (жұптасқан қораптық ген 9) гетерозиготалық мутациялары тіс морфогенезін тоқтатуы мүмкін, себебі ол тіс дамуының бастама кезеңінде тіс мезенхимасында экспрессияланатын геннің транскрипциясында қатысады. Бір зерттеу PAX9-дағы жалғыз нуклеотидтік полиморфизмдердің жоғарғы бүйірлік кесік тістерінің жоғалғандығымен тығыз байланысты екенін көрсетті. Оның полиморфты түрі гиподонтиямен, мысалы, төменгі кесік тістердің жоғалғандығымен немесе олигонтия сияқты агенездің ауыр түрімен (алты немесе одан көп тұрақты тістердің жоғалғандығы) байланысты болуы мүмкін.

EDA

EDA ectodysplasin A деп аталатын белокты қалыптастыру жөніндегі нұсқауларды қамтиды. Ол ТНФ (ісік некрозы факторы) лигандтар отбасының құрамына кіретін трансмембраналық белокты кодтайды. EDA геніндегі ақаулар эктодермальды дисплазияны тудырады, ол Х-хромосомаға байланысты гипогидротикалық эктодермальды дисплазия деп те белгілі. Эктодермальды дисплазияның ерекше тіс белгілері – көптеген тістердің жоғалғаны және микродонтия. PAX9 және TGFA MSX1 мен PAX9 арасындағы реттелуге қатысып, молярлардың гиподонтиясына алып келеді. Аутосомалық рецессивті немесе Х-хромосомаға байланысты мұрагерлік үлгілері белгілердің тереңдігі мен көрінісінің өзгеруін көрсететін оқшаулану жағдайларына әсер етуі мүмкін. MSX, PAX9 және TGFA гендеріндегі мутациялар кейбір этникалық топтарда туа біткен тістердің жоқтығына себеп болады.

Зерттеу

1960 және 1970 жылдары АҚШ Атом энергиясы комиссиясының қаржыландыруымен генетика мен гиподонтия арасындағы байланысты анықтау мақсатында бірнеше зерттеу жұмыстары жүргізілді.

Әсері

Гиподонтияның таралуы, этиологиясы және емдеуі, сондай-ақ гиподонтияның тіс-жақ жүйесіне тигізетін әсері туралы көптеген зерттеулер мен есептер бар. Аз ғана зерттеулер гиподонтиясы бар адамдардың ауыз денсаулығымен байланысты өмір сүру сапасын (OHRQoL) қарастырған. Сондықтан, әсіресе балалар арасында, қалыпты дентофациалдық эстетикадан ауытқу өзін-өзі бағалау мен өзіне сенімділіктің төмендеуіне, сондай-ақ құрбы-құрдастарының қорлауына әкелуі мүмкін. Осылайша, «нормативті» немесе «идеалды» дентофациалдық эстетикадан кету жеке адамның психосоциалдық және эмоционалдық жай-күйіне зиян келтіруі мүмкін, бұл олардың денсаулық жағдайының салдарынан психосоциалдық стресске ұшырауына себеп болады. Артқы тістері жоқ адамдарда тіс қанатын тереңдету де байқалуы мүмкін. Бұдан басқа, гиподонтия жұмыс істемейтін кедергілерге, иемденің нашар контурларына және қарсы тістердің жоғары өсуіне алып келуі мүмкін. Бұл жағдай жоғарғы еріннің айырылуымен байланысты болуы мүмкін – бұл жағдай ауыздық жарық деп белгілі. Гиподонтия сөйлеуге, эстетикаға және ауыз қуысы бұлшықеттерінің функциясына әсер етуі мүмкін. Нәтижесінде, гиподонтия өмір сүру сапасына теріс әсер етуі мүмкін, бірақ бұл жағдайды стоматологтар мен ортодонттар тиімді басқара және емдей алады. Жағдайды басқару үшін пациентке ұзақ мерзімді ортодонтиялық ем қажет болады.

Қаржылық

Гиподонтиясы бар пациентке ең жақсы емдеу нәтижелерін қамтамасыз ету үшін күрделі жағдай болғандықтан сақтықпен жасалған емдеу жоспары қажет. Мұндай емдеу жоспарлары көбінесе көп салалы тәсілді қажет етеді, бұл науқасқа және мүмкін олардың отбасына қаржылық жағдай тудыруы мүмкін. Осы себепті, пациенттің күтіміне әртүрлі стоматологиялық мамандардан құралған команда тартылады.

Менеджмент

Гиподонтия – әртүрлі түрде және әртүрлі ауырлық дәрежесінде көрінетін жағдай. Бұл емдеу әдістерінің кең ауқымын қамтиды. Гиподонтияны ерте диагностикалау емдеудің сәтті болуы үшін маңызды. Гиподонтияны емдеуге ауыз және жақ-бет хирургиясы, операциялық стоматология, балалар стоматологиясы, ортодонтия және протездік стоматология сияқты бөлімдердегі мамандар қатысады. Екі жақтағы қалған тістердің саны мен мөлшері маңызды. Алайда, зерттеулер 10 жұп тістен тұратын қысқартылған қатарда да тұрақты тіс жабылуына қол жеткізілетінін көрсеткен. Бұл тұжырымдар, жеткілікті тістер жабылып тұрса, тістердің жоғалғанына қарамастан, денсаулығы жақсы және тұрақты тіс жабылуы мүмкін екенін растайды. Дегенмен, бұл емдеу әдісі тіс жеңілі, парафункциялық белсенділік (тісті ұрып-соғу немесе қысу) немесе бұрыс тіс жабылуы бар адамдарға қолайлы болмауы мүмкін. Сондай-ақ, тіс аралықтарын, әсіресе жас науқастарда бақылау қажет, себебі тістер жылжуы, қисайуы немесе жоғары көтерілуі мүмкін. Осы мақсатта зертханалық модельдер мен клиникалық суреттерді бастапқы жазбаларды жасау үшін алуға болады. Кейбір жағдайларда сыртқы түрі мәселе болмауы мүмкін, мысалы, кын тістерінің артындағы бос орын жеке адамға байланысты айқын көрінбеуі мүмкін. Сондықтан, тұрақты тісі болмаған жағдайда, сау сүт тістерінің болуы гиподонтияны емдеудің тиімді тәсілі болуы мүмкін. Сүт тістері кеңістікті сақтап қана қоймай, альвеолалық сүйектің сіңуін тоқтатып, ересек жасқа дейін протездік емдеуді кейінге жылдырады, жартылай тұрақты шешім ретінде қызмет етеді. Алайда, сүт тістерін сақтап қалғанда, тіс астында қалу қаупі бар, яғни тіс беті жақын тістердің бетінен төмен орналасады.