Польшаның Орталық Өнеркәсіптік Аймағы: Тарих және Дамуы

Кіріспе

Орталық өнеркәсіптік аудан (Centralny Okręg Przemysłowy, қысқартылған COP) – Польшадағы өнеркәсіптік аймақ. Бұл Екінші Польша Республикасының ең ірі экономикалық жобаларының бірі болды. 5 жылға созылған жобаны танымал поляк экономисі, вице-премьер және қаржы министрі Евгений Квиатковский бастама көтерді. Оның мақсаты – елдің ортасында, мүмкіндігінше шекаралардан алыс, ауыр өнеркәсіп орталығын құру, Польша экономикасын нығайту және жұмыссыздықты азайту еді. COP-ты дамытудың төрт жылдық жоспары 1936 жылдың 1 қыркүйегінен 1940 жылдың 30 шілдесіне дейін жоспарланған, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс басталып, 1939 жылдың 1 қыркүйегінде Польшаға неміс басқыншылығы болғандықтан тоқтап қалды. Дегенмен, COP жобасы поляк өнеркәсібін едәуір кеңейтуге қол жеткізді, ал соғыс аяқталғаннан кейін 1945 жылы COP Польша Халық Республикасы тұсында қайта жаңартылып, кеңейтілді.

Тарих

1928 жылдан бастап, Германия мен Кеңес Одағының кез келген шабуылынан қорғалған, ел ортасындағы өнеркәсіптік аймақ – қауіпсіздік үшбұрышын құруға бірнеше рет әрекет жасалды. 1936 жылы Польша үкіметі бұл жоспарды бекітті. 1938 жылдың сәуір айына қарай, елдің бір бөлігінде іске қосылған жоспар, ең қауіпсіз «үшбұрыш» үшін бастапқы жоспардан тыс аумақтарға дейін кеңейтілді. COP келесі бұрынғы воеводстволардың аумақтарында орналасқан: Кильце воеводствосының шығыс бөлігі мен Краков воеводствосы, Люблин воеводствосының оңтүстік бөлігі және Львов воеводствосының батыс бөлігі, яғни 46 повят, Польша аумағының 15,4% құрайды және Польша халқының 17% тұрады. Бұл аумақтардың қалалық халқының үлесі 17% (94 қала) болды, ал жалпы ұлттық орташа көрсеткіш 30% құрады. COP орналасқан жердің таңдалуына бірнеше себеп болды:
Әскери: батыс және шығыс шекаралардан салыстырмалы түрде қашықтықта болуы (Польша неміс немесе кеңестік агрессияны күтіп отырды), сондай-ақ оңтүстіктен Карпат тауларымен қорғалғандығы. Демографиялық: халық тығыздығы жоғары (100 адам/км²) және жоғары жұмыссыздық деңгейі (400 000 – 700 000). Экономикалық: негізінен ауыл шаруашылығымен айналысатын Шығыс Польша нарығын нығайту, Батыс Польшаның өнеркәсіптік өнімдері үшін нарық және Оңтүстік Польша үшін энергия нарығын құру. Бұған қоса, аймақта пайдаланылмаған табиғи ресурстар (тас, темір, саз және бірқатар энергия ресурстары) бар еді. Әлеуметтік: Ұлы депрессияның салдары әлі де сезіліп жатқан Шығыс Польшаның ауыл шаруашылығына бағытталған аймақтарындағы жұмыссыздық деңгейін төмендету. COP жоспарына зор қаржылық инвестициялар қажет болды, инфрақұрылымды және әскери өнеркәсіпті дамытуға ғана 3 миллиард злотый жұмсалуы тиіс еді. Соғыс қаупі күшейген сайын, 1930 жылдардың соңында Еуропада жеке инвестициялар жеткіліксіз болды, сондықтан жобаны қаржыландырудың басым бөлігі Польша үкіметінің үстіне жүктелді. 1937-1939 жылдар аралығында COP Польшаның барлық инвестициялық қаражатының шамамен 60% -ын жұмсады.

Starting in 1928, there were recurring attempts to create a triangle of security, an industrial region in the middle of the country, which would be secure from any aggression by Germany or the Soviet Union. The plan was finally approved in 1936 by the Polish government. By April 1938, the plan, which had already set in motion in some parts of the country, was expanded to the territories beyond those covered by the original plan for the most secure 'triangle'. The COP was located in the territories of the following former voivodeships: the eastern parts of Kielce Voivodship and Kraków Voivodship, the southern part of Lublin Voivodeship, and the western part of Lwów Voivodeship, or in other terms, 46 powiats, constituting 15.4% of the territory of Poland and inhabited by 17% of Poland's population. The urbanization factor of those territories was 17% (94 cities), compared to the national average of 30%. There were several arguments for the location of the COP:
Military: a relatively long distance from both the western and eastern borders (Poland was expecting future German or Soviet aggression) as well as protection from the south by the Carpathian Mountains. Demographic: a fairly high population density (100 people/km2) with high unemployment (400,000 700,000). Economic: to strengthen the mostly agricultural market of eastern Poland and create a market for Western Poland's industrial products as well as an energy market for southern Poland. In addition, the region had some undeveloped natural resources (stone, iron, clay and some energy resources). Social: to reduce unemployment, still high in the mostly agricultural regions of Eastern Poland, which were still feeling the aftershocks of the Great Depression. The COP plan required a massive financial investment, just the development of the infrastructure and the military industry being estimated at 3 billion zlotys. As expectations of war grew, there was too little private investment in Europe in the late 1930s and so the Polish government carried most of the burden for financing the project. From 1937 to 1939, the COP had consumed approximately 60% of all Polish investment funds.

Жетістіктер

Жоспарға келесі өнеркәсіптік жобалар кірді: «Сталова Вола» болат зауыты және Сталова Вола қаласындағы жаңа электр станциясы, Дембицадағы резеңке зауыты, Люблиндегі автомобиль зауыты, Милецтегі ұшақ зауыты, Ржешувтағы ұшақ қозғалтқыштары мен артиллерия зауыты, Рожнув және Мычковцедегі су электр станциялары, сондай-ақ Мосцицедегі «Заклады Азотове» зауытын кеңейту. Старопольдік өңірдегі әскери өнеркәсіп Радом, Скаржиско-Каменна, Островец-Свентокшиский, Стараховице және Кельце қалаларында кеңейтілді. Бұл инвестициялардың көп бөлігі жоғары жұмыссыздық деңгейіне ие аймақтарда орналасқан еді, олардың салынуы әлеуметтік шиеленісті азайтуға және Польша экономикасын нығайтуға көмектесті. COP және осыған ұқсас жобалардың дамуы, мысалы, Гдынядағы теңіз портын салу, Екінші Польша Республикасының ең маңызды жетістіктерінің бірі болды және жақында қайтадан қол жеткізген тәуелсіздіктің жаңа дәуірінің басталуын білдірді. COP жоспары Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польшаның коммунистік үкіметі тарапынан жалғастырылды. Алайда, жоспардың аяқталу мерзімі 1940 жылдың шілдесінің соңы болғандықтан және Польшаның жоспарды толығымен жүзеге асыру үшін жеткілікті қаржысы болмағандықтан, жоспарланған жобалардың көпшілігі соғыс басталғанға дейін толыққанды іске қосылмады, ал қалғандары мүлдем іске қосылмады. Осының салдарынан, олардың Польша армиясын соғысқа дейін жарақтандыруға салған үлесі салыстырмалы түрде аз болды және неміс қарулы күштерінің басымдығын толығымен теңгеруге жеткіліксіз болды. Екінші дүниежүзілік соғыста неміс әскерлерінің қоршау және жою тактикасы, олардың өте жақсы жабдықталған жаяу әскері (ағылшын және француз әріптестерінен де жақсы) және жылдам моторизацияланған күштері (Панцер дивизияларының ауыр шығындары – немістердің соғыстан кейін «блицкриг» тактикасы деп аталатын әдісін жасауына себеп болды) және алыс қашықтықтанғы әуе шабуылдары COP аймағының поляк өнеркәсібі үшін қауіпсіз баспана бола алмайтынын қамтамасыз етті. «Қауіпсіз үшбұрыш» идеясы Бірінші дүниежүзілік соғыс және 1919-1920 жылдардағы поляк-ресей соғысы кезінде поляк әскери стратегияларының ой-пікірлерінен туындады. Бұл идея 1930 жылдардың соңында жаңартылды және соғысқа қажетті көптеген зауыттар елдің әртүрлі аймандарына таратылды. Сонымен қатар, PZL.37 Łoś орташа бомбалаушысының зауыты сәтті көшіріліп, 1939 жылдың 17 қыркүйегінен кейін кеңес әскерлерінің басып алған Шығыс Польшасында қайта құрастырылды. Дегенмен, Германияның Чехословакияны басып алуы Польшаның оңтүстігінен шабуыл жасауға мүмкіндік берді және COP зауыттарының көпшілігі Словакиядан неміс әскерлерінің тікелей бағытында қалды. Неміс оккупациясы кезінде көптеген зауыттар неміс соғыс машинасына жұмыс істеу үшін қайта бағытталды. Соғыстан кейін COP бастаған өнеркәсіптік кәсіпорындар одан әрі кеңейтілді және көптегендері бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді. Мелхиор Ванкович 1939 жылы жариялаған «Штафета» кітабында COP қалаларының және аудандарының жылдам өсуіне қажетті инфрақұрылым, әсіресе мектептер мен тұрғын үйлерге инвестициялардың жеткіліксіз болғанын атап өтті. Ilustrowany Kurier Codzienny газеті 1939 жылдың 10 қаңтарында хабарлағандай, 1938 жылдың бірінші жартысында Ржешув халқы 24%, Сандомирц 29%, Тарнобжег 49%, ал Милец 58% өсті. Барлығы, 1938 жылдың бірінші жартысында COP қалалары мен аудандарының халқы 20% өсті. 1939 жылдың қаңтарындағы баспасөз хабарламасына сәйкес, Сан және Висла өзендерінің қосылған жерінде орналасқан 33 қала мен ауданның 23-іне жаңа мектептер қажет болды.

The following industrial projects were part of the plan: a steel mill (Huta Stalowa Wola) and power plant in a brand new city of Stalowa Wola, a rubber factory in Dębica, an automobile factory in Lublin, an aircraft factory in Mielec, an aircraft engine and artillery factory in Rzeszów, hydroelectric power plants in Rożnów and Myczkowce, and the expansion of Zakłady Azotowe in Mościce. The military industry in the Staropolski Okręg Przemysłowy was expanded in the towns of Radom, Skarżysko Kamienna, Ostrowiec Świętokrzyski, Starachowice, and Kielce. Most of those investments were located in regions with high unemployment, and their construction succeeded in reducing social tensions and began to strengthen the Polish economy. The development of the COP and similar projects, like the construction of the seaport in Gdynia, were the most outstanding achievements of the Second Polish Republic, marking the beginning of the new era of recently regained independence. The COP plan was continued by the communist government of Poland after the Second World War. However, as the end date for the plan was the end of July 1940, and Poland did not have sufficient capital to carry out the entire plan on its own, few of the intended projects were completely operational before the war broke out, and many other ones were not launched at all. Consequently, their contribution to the equipment of the Polish Army in the run up to the war was relatively insignificant, and did little to offset the crushing material superiority of the German armed forces. German encirclement and annihilation tactics in the Second World War, with their rapid advances by extremely well equipped infantry (better than even their British and French counterparts) and fast motorized forces (heavy losses suffered by Panzer divisions were one of the reasons, the Germans created, what became known after World War II was over, as blitzkrieg tactics) and long range air attacks, ensured that the COP region apparently failed to provide a secure haven for Polish industry. The idea of the safe triangle came from the thinking of the Polish military strategists during World War I and the Polish—Russian War in 1919–1920. This idea was upgraded during the late 1930s and many of the factories crucial to the war effort got distributed across the country. Moreover, the PZL.37 Łoś, a medium bomber, the factory was successfully moved and reassembled in the easternmost Poland that fell to the Soviet advance after September 17, 1939. In any event, the German dismemberment of Czechoslovakia outflanked Poland from the south and put the majority of COP factories in the direct path of German advance from Slovakia. During the German occupation, most of the factories were converted to contribute to the German war effort. After the war, the COP initiated industrial enterprises were further expanded and for the most part, continue to function until today. Melchior Wańkowicz, in his 1939 book Sztafeta, emphasized the fact that the quick growth of the COP's towns and cities was not followed by necessary investments in infrastructure, especially schools and housing. As Ilustrowany Kurier Codzienny announced on January 10, 1939, in the first half of 1938, the population of Rzeszów grew by 24%, that of Sandomierz by 29%, Tarnobrzeg by 49%, and Mielec by 58%. Altogether, in the first half of 1938, the total population of all the COP's towns and cities grew by 20%. According to a press release from January 1939, out of 33 towns and cities located at the confluence of the San and the Vistula rivers, as many as 23 needed new schools.