Кіріспе

Стратегиялық және тактикалық соғыс саласындағы әскери теорияда соғыс операциялық деңгейі (әскери операциялық өнер деп те аталады, оперативное искусство немесе операциялық соғыс) стратегияның мақсаттарымен тактиканың егжей-тегжейін байланыстыратын басқару деңгейін білдіреді. Біріккен АҚШ әскери доктринасында әскери операциялық өнер – "командирлер мен штабтардың дағдылары, білімі, тәжірибесі, шығармашылығы және салауаттылығымен қолданатын стратегияларды, науқандарды және операцияларды әзірлеуге арналған ойлау тәсілі". Ол саяси қажеттіліктерді әскери күшпен байланыстырады. Әскери операциялық өнер әскери-саяси ауқымымен анықталады, күш мөлшерімен, операциялардың масштабымен немесе күш-жігердің дәрежесімен емес. Сондай-ақ, әскери операциялық өнер теория мен дағдыларды ұсынады, ал операциялық деңгей доктриналық құрылым мен процестің болуына мүмкіндік береді. Соғыстың операциялық деңгейі төрт маңызды элементке қатысты: уақыт, кеңістік, құралдар және мақсат. Әскерлерді басқару және (шектелген) ресурстарды бөлу (басқалармен қатар) сияқты құралдар арқылы әскери операциялық өнер әскери күштің оңтайлы (немесе кемінде оңтайлыға жақын) құру және қолдану арқылы саяси мақсаттарға жетуді көздейді. Мысалы, қорғаныс құрылыстарын қайда, қанша, қандай типте салу және оларды қанша сарбазбен жабу керектігін анықтау үшін ұсыныстар жасалуы мүмкін; ұсыныс қабылдануы немесе қайта қарастырылуы мүмкін. 20-шы ғасырда логистиканы және шешім қабылдауды жақсартуға бағытталған әскери күш-жігердің нәтижесінде операциялық зерттеулер саласы дамыды. Соғыстың операциялық деңгейі тактиканың арасында орналасады, ол ұрыс алаңында немесе оған жақын жерде жауынгерлік күштерді ұйымдастыру және қолданудан тұрады, ал стратегия ұзақ мерзімді және жоғары деңгейдегі театр операцияларының аспектілерін және үкімет басшылығын қамтиды. Кеңес Одағы әскери ойлаудың осы үшінші деңгейін ресми түрде бөліп көрсеткен алғашқы ел болды, ол 1920-1930 жылдары оның қарулы күштері дамытқан және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолданған терең операция әскери теориясының бір бөлігі ретінде енгізілді.

Өмірбаян

18-шы және 19-шы ғасырдың басында, «үлкен тактика» (немесе, сирек жағдайда, «маневр тактикасы») деген синоним терминдер әскерлердің тактикалық қақтығысқа тартылмаған маневрлерін сипаттау үшін жиі қолданылды. Ал 19-шы ғасырдың соңында, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін және Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде кейбір әскери сарапшылар «кіші стратегия» терминін пайдаланды. Терминологиядағы шатасу кәсіби әскери жарияланымдарда байқалды, онда «тактика, ірі тактика, кішігірім тактика, үлкен стратегия, ірі стратегия және кіші стратегия» сияқты мағынаның аздап өзгешелігін анықтауға тырысты. «Операциялық өнер» термині 1980-1981 жылдарға дейін АҚШ және Ұлыбританияда кеңінен қолданылмады, одан кейін көп талқыланып, әскери доктриналар мен офицерлердің жауынгерлік дайындық курстарына енгізіле бастады.

Қолдану

Операциялық өнер төрт қажетті элементтен тұрады: уақыт, кеңістік, құралдар және мақсат. Әрбір элемент тактикалық немесе стратегиялық деңгейге қарағанда операциялық деңгейде күрделірек болады. Бұл, ішінара, операциялық өнер стратегиялық және тактикалық деңгейлерді операциялық деңгейден қабылдауға қарағанда көбірек қарастырып, біріктіруі керек болғандықтан туындайды. Төрт элементті жеке қарастырудың өзі пайдалы болғанымен, олардың өзара байланысын қарастырғанда ғана операциялық өнердің күрделі құрылымы толық ашылады. Операциялық өнердің міндеті – саяси мақсатқа қол жеткізу үшін әскери күшті ең тиімді жолмен пайдалануға мүмкіндік беретін төрт элементтің тепе-теңдігін орнату. Уақыт, кеңістік, құралдар және мақсатты бір тұтас ретінде қарастыру үшін күрделі, көбінесе қайшы келетін факторларды ұйымдастыру, бағалау және көру қабілеті қажет. Бұл факторлар ұзақ мерзімге созылып, үлкен аумақтарда таралып, түрлі ойыншылардың, жүйелердің және сенімдердің араласуымен, белгісіз, нақтыланбаған немесе бекітілмеген саяси мақсаттарға ұмтылуы мүмкін. Қарсы тараптың әрекеттері сияқты қосымша факторлар осы жағдайға одан әрі күмәндік қосады.

Миссияны талдау

Операциялық деңгейдегі стратегтер ойлауды қалыптастыру және бағыттау үшін көптеген құралдарға ие, бірақ олардың ең бастысы – миссияны талдау және түпкілікті мақсат. Миссияны талдау «Не істелуі керек?» деген сұраққа жауап береді. Миссияны талдау арқылы операциялық деңгейдегі жоспарлаушы саяси мақсаттарды әскери міндеттермен үйлестіреді. Осылайша жоспарлаушы, саяси мақсатқа қол жеткізу үшін қандай әскери күш қолданылуы керектігін және ол әскери күшті қалай құратынын анықтайды. Мұндағы бағынышты процестерге мақсаттар мен қимылдардың орталықтарын анықтау кіреді, бірақ талдау механизмдеріне тым көп сену – қате қауіпсіздік сезімін тудыруы мүмкін. Соңғы нәтиже табысқа байланысты, әрі аргументтің сапасына емес. Керісінше, жоспарлаушы жеңіске «сезіну» арқылы жете алмайды – күрделілік ойдың және күш-жігердің бірігуін талап етеді.

Соңғы жағдай

Соңғы жағдай "Сәттілік неден тұрады?" деген сұраққа жауап береді. Науқанның соңғы жағдайы әскери мақсаттың қалаған жағдайы ғана емес. Ол тактикалық, операциялық және стратегиялық деңгейлер үшін де өлшемшарт белгілейді. Соңғы жағдай әскери күштің күтілетін нәтижелерін көрсетеді және кез келген кемшіліктерді анықтайды. Шындығында, қол жетімді соңғы жағдайға жету үшін ұлттық биліктің әскери емес құралдарын пайдалану қажет болуы мүмкін. Осылайша, әскери күштің өзі ғана саяси сәттілікке жеткізе алмайтыны мойындалады.

Қажетті дағдылар

Операциялық деңгейдегі стратегия уақыт, кеңістік, құралдар және мақсатты үнемі анықтап, салмақтап отыруы керек, олардан болашақ нәтижелер мен мүмкіндіктерді болжауы тиіс. Мұны іске асыру үшін сарбаздарға шеберлік пен теория, тәжірибе мен білім қажет. Операциялық деңгейдегі дағдылар мен тәжірибе көбінесе тікелей емес, формалды оқыту, әскери тарих және практикалық қолдану арқылы қалыптасады. Тактикалық деңгейдегі жетістік операциялық деңгейдегі жетістіктің кепілі емес, себебі операциялық өнерді меңгеру стратегиялық дағдыларды талап етеді, бірақ керісінше емес. Операциялық өнердің теориясы мен қолданылуындағы мықты негізсіз, табысты тактик тактикалық шеберліктен операциялық деңгейге көшуге үміттенбеуі керек. Операциялық деңгейдегі стратегиялық сарбаз ұлттық немесе коалициялық биліктің дәліздерін анық және кең көріп білуі керек. Олар стратегиялық мақсаттардың, ұлттық жігердің және оларды анықтайтын тұлғалардың дұрыстығы мен үйлесімділігін білуі керек. Сәтті операциялық өнер жеке сарбаздың күш-жігерінен бастап мемлекет немесе коалицияның мақсаттарына дейінгі айқын, үздіксіз жолды көрсетеді.

Тарихнамадағы рөлі

Операциялық өнердің қалыптасуы және соғыстың жеке операциялық деңгейінің құрылуы салыстырмалы түрде жаңа болғанымен, практикада операциялық өнер барлық тарих бойында болған. Халықтар мен қолбасшылар әскери амалдар арқылы саяси мақсаттарға ұмтылып келген, сондықтан кез келген кезеңдегі әскери науқандарды операциялық өнердің экзистенциалдық тұрғысынан қарастыруға болады. Қазіргі кездегі операциялық өнер жөніндегі түрлі мектептер әскери жетістіктерді тек саяси стратегиялық мақсаттарға қол жеткізу арқылы бағалауға болатыны туралы негізгі көзқарасқа келіседі, демек тарихшылар кез келген соғысты операциялық өнер тұрғысынан талдай алады. Екінші дүниежүзілік соғысты талдау кезінде Вермахт 1939-1945 жылдардағы науқандарында операциялық деңгейді ресми доктриналық ұғым ретінде пайдаланбады. Неміс әскерлерінің құрамындағы адамдар операциялық өнер туралы білгенімен, олардың білуі мен тәжірибесі көбінесе жалпы штабта оқытылған офицерлермен шектелді. Алайда, операциялық өнердің экзистенциалдық мәні саяси мақсаттарға қарсы науқанды немесе операцияны зерттеу, кезеңнің доктринасына немесе құрылымына қарамастан, дұрыс екенін көрсетеді. Осылайша операциялық өнердің элементтері – уақыт, кеңістік, құралдар және мақсат – кез келген дәуірдің ой-пікірлерін және іс-әрекеттерін, қазіргі заманғы доктрина мен құрылымдарға қарамастан, ашып көрсетуге мүмкіндік береді.