Кіріспе

Индонезия саясаткері, әскери шенеунігі және вице-президенті (1927–2006)

Судхармоно (EVO: Soedharmono; 12 наурыз 1927 – 25 қаңтар 2006), сондай-ақ «Пак Дар» лақап атымен танымал, Сухарто президенттің «Жаңа тәртіп» режимі кезінде Индонезияның бесінші вице-президенті болған индонезиялық саясаткер және әскери шенеунік. Бұрын ол үкімет пен әскери қызметте бірнеше лауазымдарда болған, оның ішінде Голкар төрағасы, Индонезия мемлекеттік хатшысы және армияда генерал-лейтенант. Судхармоно 1927 жылдың 12 наурызында Шығыс Яваның Гресик қаласында дүниеге келген. 1945 жылы орта мектепті бітірген. Индонезияның тәуелсіздігі жарияланғаннан кейін, ол әскериге қосылып, Индонезия Ұлттық революциясына қатысу үшін оқуын тоқтатты. Соғыс кезінде ол Ронгголаве дивизиясының командирі болды. 1949 жылы голландтар Индонезиядан шыққаннан кейін Судхармоно 1952 жылы Джакартаға барып, 1956 жылы бітірген Әскери құқық академиясына түсті. Содан кейін ол 1957 жылдан 1961 жылға дейін Солтүстік Суматрадағы Медан қаласында әскери прокурор болып жұмыс істеді. 1968 жылға дейін әскерде қызмет етіп, Индонезия-Малайзия қақтығысына және Жоғарғы операциялар бас қолбасшылығына (KOTI) қатысты. Сукарноның құлауынан кейін, 30 қыркүйек оқиғасынан кейін және Сухарто билікке келгеннен кейін Судхармоно Сухартоның тағайындауымен Кабинет хатшысы және Экономикалық тұрақтылық кеңесінің төрағасы болғаннан кейін әскерден кетті. 1970 жылы Судхармоно Кабинет хатшысы лауазымынан Мемлекеттік хатшы лауазымына ауыстырылды, бұл оған үкіметтің күнделікті жұмысына Сухартоға көмектесуге мүмкіндік берді. 1983 жылғы Голкар ұлттық конференциясында Сухартоның қолдауымен Судхармоно Голкар төрағасы болып сайланды. 1988 жылы Халық кеңесінің (MPR) Бас ассамблеясында вице-президент сайлауы кезінде ол Сухартоның жанында вице-президент болып сайланды. Вице-президент ретінде Судхармоно үкімет басқаруда өте белсенді болды. Дегенмен, әскерилер Судхармононың вице-президенттікке сайлануына наразылық білдірді, өйткені ол Голкардың азаматтық және бюрократиялық қанатын ұсынды. Бұл 1993 жылдың наурызында МПР Бас ассамблеясында аяқталды, онда әскерилер Сухартоның келісімінсіз Три Сутрисноны вице-президенттікке ұсынды. Сухартоның ыңғайсыз болғанымен, ол әскерилермен ашық қақтығысқа бармау үшін Триді вице-президент етіп қабылдады. Өкілеттігі аяқталғаннан кейін ол екі автобиографиялық кітап жариялады. 1998 жылдың мамырында Сухартоның құлауы алдында Судхармоно бұрынғы вице-президенттер Умар Вирахадикусума және Три Сутрисномен бірге Сухартоның резиденциясына барып, мүмкін болатын нұсқаларды талқылады. Судхармоно 2006 жылдың 25 қаңтарында Метрополитен медициналық орталығында емделгеннен кейін қайтыс болды. Оның денесі Джакартадағы Калибата батырлар зиратына жерленді.

Ерте өмір және білім

Судхармоно 1927 жылғы 12 наурызда Голландияның Шығыс Индиясында (қазіргі Индонезия) Шығыс Явадағы Гресик ауданының Серме ауылында дүниеге келді. Оның әкесі – Соепиджо Виродиреджо, Божонегоро ауданының Канор ауданындағы Кабалан ауылының карик (хатшы) ұлы, Бален аудандық кеңсесінде стажер ретінде еңбек жолын бастаған. Анасы – Раден Нгантен Сукарси, Божонегородан шыққан прияйи қызы. Ол төрт баланың үшіншісі, екі үлкен бауыры мен әпкесі бар. Үлкен әпкесі – Мбак Сити, үлкен бауыры – Мас Сунар. Ол екі жасқа толғанда әкесі жергілікті басқаруда клерк болып жұмыс істеу үшін Орталық Явадағы Тубан қаласына көшіп барды. Анасы төртінші, ең кіші баласын дүниеге келтірген кезде қайтыс болды. Алты айдан кейін әкесі Сурабаяда бірнеше ай емделгеннен кейін аурудан қайтыс болды. Бірақ, қайтыс болғанға дейін әкесі Божонегороның Тамбакрежо ауылына қайтарылған еді. Екі ата-анасының қазасынан кейін ол Сурабаядан Жумбаң қаласына көшіп келді. Жумбаңда Судхармоно жергілікті басқаруда клерк болып жұмыс істейтін туысымен бірге тұрды. Содан кейін ол Гресиктегі Врингинаномға, одан кейін Рембаң қаласына көшіп барды. Рембаңда ол анасының туысынан шыққан әжесі Мба Путримен бірге өмір сүрді. Ол бастауыш білімін Голландш-Инландш мектебінде (HIS) бастады. Мұғалімі оны бірінші сыныптан үшінші сыныпқа көшірді. Содан кейін ол Орталық Явадағы Семаранг қаласында білімін жалғастырды, онда ол нақты ғылымдар мамандығын таңдады. Алайда, 1942 жылы жапондықтардың келуімен оның білімі үзіліп қалды.

Әскери қызмет

Индонезияның тәуелсіздігі жарияланғаннан кейін, ол оқуын тоқтатты және Индонезия Ұлттық революциясына қатысу үшін әскерге қосылды. Ол Индонезия армиясын құруға дайындық ретінде жапондық әскерлерден қару-жарақ жинауға көмектесті. Кейін ол Ронгголау дивизиясының командирі болды және Голланд әскерлеріне қарсы соғыс кезінде бұл лауазымды сақтап қалды. Соғыс барысында ол Вонасобо және Магеланг аймағында голландтарға қарсы партизандық соғысқа қатысты. 1949 жылы Голланд Индонезиядан шыққаннан кейін Судхармоно орта білімін аяқтады, содан кейін 1952 жылы Жакартаға барып, 1956 жылы бітірген Әскери құқық академиясына түсті. Осы шарада ол сол кездегі әскери офицер Леонардус Бенджамин Мурданимен танысты. Содан кейін ол 1957 жылдан 1961 жылға дейін Солтүстік Суматрадағы Медан қаласында әскери прокурор болып қызмет етті. 1962 жылы Судхармоно Әскери құқық университетіндегі курсын аяқтағаннан кейін заң ғылымдарының диплом алды. Осыдан кейін Судхармоно Орталық мемлекеттік қызметкерлер тағайындау бөлімінің төрағасы болып тағайындалды және үкіметке әкімшілік көмек көрсетті. Индонезия-Малайзия қақтығысы кезінде президент Сукарно Жоғарғы операциялық команде (KOTI) құрды, ол Сукарноның тікелей бағынысындағы соғыс командесі болды. 1963 жылы Судхармоно KOTI-ге қосылып, Жоғарғы операциялық командеде Бірлескен орталық операциялар мүшесі болып тағайындалды. 1965 жылдың қазан айында 30 қыркүйек оқиғасынан кейін генерал-майор Сухарто армия командирі болып тағайындалды және Ұйымның Бас штабы ретінде KOTI-ге қосылды. Сухарто Индонезия тарихындағы осы шиеленіскен кезеңде Судхармономен байланыс орнатты және Судхармононың оның сенімін алғаны анық болды. 1966 жылдың 11 наурызында Сухарто Сукарнодан төтенше жағдайға қатысты өкілеттік алғанда, Судхармоно басқа әскери офицерлерге тарату үшін хаттың көшірмелерін дайындады. Келесі күні, 1966 жылдың 12 наурызында, Индонезия Коммунистік партиясын (PKI) тыйым салатын жарлықты Судхармоно жазды.

Мемлекеттік хатшы

Коти 1968 жылы Сухарто таратып жіберді, бірақ Судармоно, оның әкімшілік қабілеттері мен Сухартоның сеніміне ие болғандықтан, экономикалық тұрақтылық кеңесінің төрағасы және Кабинет хатшысы болды. 1970 жылы Судармоно Кабинет хатшысы лауазымынан Мемлекеттік хатшы лауазымына ауыстырылды, бұл лауазым оған Үкіметтің күнделікті жұмысына Сухартоға көмектесуге мүмкіндік берді. Мемлекеттік хатшы қызметін атқарып жүргенде Судармоно басқа министрлердің міндеттерін орындай алмаған жағдайларда оларды алмастырды, қысқа мерзімге Ақпарат министрінің міндетін атқарды және Ішкі істер министрінің міндетін толықтырды, сондай-ақ Халық кеңестік жиналысына (MPR) Сухартоның есеп беру сөйлемін дайындауға көмектесті. 1980 жылы Судармононың Мемлекеттік хатшы лауазымы президенттік шешім арқылы күшейтілді, бұл шешім Мемлекеттік хатшыға 500 миллион рупиядан асатын мемлекеттік сатып алуларды бақылау өкілеттігін берді.

"Голкар" компаниясының төрағасы

1983 жылы 20 қазаннан 25 қазанға дейін өткен Голкар ұлттық конференциясында Судармоно Голкардың төрағасы болып сайланды. Оның сайлануы күтпеген нәрсе болды. Оған бас хатшы ретінде Сарвоно Кусумаатмаджа ілесіп отырды. Голкар партиясының төрағасы ретінде Судармоно партияның ішкі жұмысына реформалар енгізді. Ол партия ұйымындағы ашықтықты арттыруға, партия қызметкерлерінің лауазымдық міндеттемелерін жасауға, партия қызметкерлерінің міндеттерін бөлуге және далалық үйлестіруші лауазымын құруға ұмтылды. Сонымен қатар, Судармоно Голкардың жергілікті филиалдарына сапар шегіп, партия саясатының іске асырылуын және бекітілуін тексерді. Судармоно 1987 жылғы Индонезия парламенттік сайлауына дейін Голкардың беделін нығайтып, күш-жігерін ислам дініне берік Ачех провинциясында көпшілік дауыс алуға шоғырландырды. 1982 жылы Голкардың бұлай ете алмаған Джакартадан басқа, Ачех жалғыз провинция болды. Голкар Ачехта қаржылық кампанияны жүргізу үшін екі мемлекеттік қызметкерді пайдаланды, сондай-ақ Ачех губернаторы Ибрагим Хасанды пайдаланды. Ол экономист, Ачех халқының дәстүрлі және заманауи талаптарын біріктіре білді. Оны провинция бойынша саяхаттап, халыққа Голкардың жеңісі дәстүрлі құндылықтарды құрбан етпей, материалдық дамуды әкелетінін жеткізді. Судармононың басшылығы, сондай-ақ Нахдлатул Уламаның (НУ) партиядан шығуынан кейін исламдық оппозицияның – Біріккен Даму Партиясының әлсіздігі Голкардың көпшілігін 242 орыннан 299 орынға және 64,34%-дан 73,11%-ға дейін арттыруға ықпал етті. Голкар Ачехта да мақсатына жетті және алғаш рет Джакартада және Индонезияның басқа барлық провинцияларында абсолютті көпшілік дауыс алды.

Тағайындау

Халық кеңесі (ХКА) 1988 жылғы кезекті отырысын өткізген кезде, көптеген адамдар қартайған Сухартоның бесінші және соңғы президенттік мерзіміне сайланады деп сенді. Осыған байланысты вице-президент лауазымы аса маңызды болды. Сухарто вице-президенттікке үміткерді іріктеу үшін тоғыз адамнан тұратын комиссия құрды. Комиссия құрамына Акбар Танджунг және Сарвоно Кусумаатмаджа кірді. 1988 жыл басында Сухарто Судармононың атын атамаса да, оның вице-президент болуын қалағанын көрсетті. Алайда, Судармононың вице-президент болу мүмкіндігі Қарулы күштердің (ABRI) көптеген өкілдерін наразылыққа түсірді. Судармоно өзі әскери қызметкер болған және генерал-лейтенант шенімен зейнетке шыққан болса да, көптеген әскерилер оны жердегі әскерлерді жетектеудің орнына, кеңседе көп уақыт өткізгендіктен жақтырмады. Сухарто мұны білгендіктен, ABRI ешбір әрекет жасамас бұрын, ABRI қолбасшысы Бенни Морданиді қорғаныс және қауіпсіздік министрі етіп тағайындады – бұл лауазым тікелей әскерге басшылық ету құқығын бермейтін еді. Оның орнына Сухартоның жеке көмекшісі болған Три Сутрисноны тағайындады. Голькар партиясының ресми арналары арқылы ұсыныс қабылданғанда, бюрократтар мен функционалдық фракциялар бірауыздан Судармононы вице-президенттікке ұсынды. ABRI фракциясының ұсынымы кешіктірілсе, Бенни Мордани вице-президенттікке кандидатты әлі талқыламағанын айтып, уақытты созуды жалғастырды. ABRI Судармононың коммунист екендігі туралы қауесет таратып, оны жастардың социалистік ұйымы Песиндо (Pemuda Sosialis Indonesia) мүшесі деп айыптады. 1988 жылдың 1-11 наурызы аралығында өткен кезекті отырыста Судармононың вице-президенттікке кандидаттығына қатысты дау-дамай жалғасты. Біріншіден, бригадир генерал Ибрагим Салех отырысты үзіп, Судармоноға қарсы сөйлеген сөйлемін баяндады, содан кейін МПР мүшелері оны трибунадан алып кетті. Содан кейін 1960-шы жылдардың ортасында Сухарто билікке келуіне көмектескен генерал Сарво Эдье Вибово наразылық білдіріп, МПР және Халық өкілдер кеңесінен (ХОК) депутаттығынан бас тартты. Соңында, Біріккен Даму партиясының төрағасы Джайлани Наро өзін вице-президенттікке ұсынды, бұл ABRI-нің құпия қолдауымен жасалған болуы мүмкін, өйткені ABRI ашық түрде Судармононың кандидатурасын қолдады; ABRI-нің қолдауы, бастысы, Судармоноға қарсы болды. Отырыстың хаостық жағдайы Сухартоның араласуына әкелді. Ол 1973 жылы МПР қабылдаған шешімді еске салды, онда вице-президенттің критерийлерінің бірі – президентпен жұмыс істей білуі керек еді. Сухарто сондай-ақ Наромен келіссөздер жүргізіп, оны кандидаттығын қайтарып алуға көндірді. Наро жолдан кеткеннен кейін Судармоно вице-президент болып сайланды.

Қызмет мерзімі

Вице-президент ретінде Судармононың басқаруда өте белсенді болғаны туралы хабарланды. Ол Tromol Pos 5000-ді қоғамды бақылау құралы ретінде құру саясатын қабылдады және провинцияларға, департаменттерге (министрліктерге), мемлекеттік кеңселерге және басқа да мекемелерге сапарлап саясатты консолидациялауды бастады. Ол сондай-ақ жыл сайын қадағалауды үйлестіру жиналысын өткізді. Осы уақытта АБРИ Судармононың вице-президент болып сайлануына наразылық білдіруін жалғастырды. 1988 жылғы 20-25 қазан аралығында өткен Голкардың Ұлттық конференциясында, жаңа төраға сайлау мақсатымен, АБРИ Судармонодан кек алды және Вахононы төраға етіп сайлады. Вахононың төраға болып сайлануы – АБРИ-дің Сухартоға қарсы саяси күшін алғаш рет көрсеткені және партияның азаматтық және бюрократиялық қанаты (Судармононың негізгі қолдаушылары) әлсіреген кезде АБРИ-нің Голкардың саяси машинасына қайта оралуына әкелді. 1993 жылғы МПР-дың кезекті отырысы алдында, МПР-дағы басқа фракциялардың кез келген әрекетінен бұрын АБРИ өз қадамын жасады. Отырыстан екі апта бұрын Голкардың АБРИ фракциясының төрағасы Харсудионо Хартас АБРИ Три Сутрисноны вице-президенттік лауазымға ұсынғанын жариялады. Бұл ұсыныс Сухартоны, Судармононы және тіпті өзінің ұсынысы туралы хабарланбаған Три Сутрисноның өзін де ойсырата білдірді. Теориялық тұрғыдан алғанда, МПР фракциясының мүшелері вице-президенттік лауазымға өз кандидаттарын ұсынуға құқылы болды. Бірақ іс жүзінде, президенттің өзі ұсынған кандидатын күтуді талап ететін жазбасыз ереже болды. Біріккен Даму партиясының (БДП) және Индонезия Демократиялық партиясының (ПДИ) мүшелері Тридің кандидатурасын жылдам мақұлдады, ал Голкар өз мүшелеріне Голкар Триді вице-президенттік лауазымға ұсынбағанын жеткізуге тырысты. Сухарто АБРИ оны алдын ала оқшаулағандығына ашуланды, бірақ ассамблеядағы делегациясымен ашық қақтығысқа түскім демеді. Бұл бейресми келісімге әкелді, онда Сухарто Триді вице-президент ретінде қабылдады. Егер Три Сутрисно ұсынылмағанда, Сухарто Судармононы немесе Б.Ж. Хабибиді вице-президенттік лауазымға таңдаған болар еді деп болжанады.

Вице-президенттік пен қайтыс болғаннан кейінгі кезең

Вице-президент лауазымынан кейін Судармоно жеке өміріне қайта оралды. 1997 жылы Судармоно "Pengalaman Dalam Masa Pengabdian" ("Қызмет еткен жылдардағы тәжірибелер") атты автобиографиясын жариялады. Сонымен қатар, "Kesan dan Kenangan dari Teman: 70 Tahun H. Sudharmono SH" ("Әріптестерден алған әсерлер мен естеліктер: Судармононың 70 жылы") атты кітап та шықты, онда оның әріптестерінің көзқарасымен Судармоно туралы айтылған. Кітаптарының жарық көргенімен және 1998 жылғы МПР-дің кезекті отырысымен байланысты, оның саяси аренаға оралуын жоспарлап отырғаны туралы әңгімелер тарады. 1998 жылдың мамыр айында Сухартоның құлауы алдында Судармоно, бұрынғы вице-президенттер Умар Вирахадикусума және Трай Сутрисномен бірге Сухартоның резиденциясына барып, мүмкін болатын шешімдерді талқылады. Сухарто биліктен кеткеннен кейінгі жылдары, ол Чендана отбасы құрған жеті қорының үйлестірушісі болып тағайындалды: Дхармайс, Суперсемар, Дакап, Дамандири, Амаль Бхакти Мұсылман Панчасиласы, Готонг Ройонг және Трикора. Судармоно 2006 жылдың 25 қаңтарында, Батыс Индонезия уақыты бойынша сағат 19:40-та, 2006 жылдың 10 қаңтарынан бері Джакартадағы Метрополитен Медициналық Орталығының (MMC) жансақтау бөлімінде екі апта емделгеннен кейін қайтыс болды. Өкпе инфекциясы және тыныс жетіспеулігінен туындаған асқынулар салдарынан дүние сарды. Ол келесі күні сағат 10:00-де Зухр намазынан бұрын Джакартадағы Калибата Батырлар зиратына жерленді. Сол кездегі президент Сусило Бамбанг Юдхойоно қабірге қоштасу рәсімін қадағалады.

Президент болу мүмкіндігі

Тарихшы, жазушы және ғалым Роберт Элсонның "Сухарто: Саяси өмірбаян" кітабында Сухарто Судармононы өзінің таңдаған мұрагері ретінде тәрбиелеген. Дегенмен, Судармононың вице-президенттікке таңдалуы Голкар партиясында азаматтық және әскери фракциялар арасында жік тудырды. Судармоно өзі әскери болғанмен және генерал-лейтенант шенімен қызметтен шыққан, әскерилер оны көп уақытын әскерлерге жетекшілік етудің орнына кеңседе өткізгендіктен жақтырмады. Осының үстіне, 1988 жылғы МПР жалпы мәжілісінде Судармоноға қарсы әскерилердің наразылығы Сухартоның Судармононың орнына Б.Ж. Хабибиді өзінің қолдауына алуына себеп болды.

Жеке өмір

Судхармоно 1951 жылы Эмма Нормаға үйленді және олардың үш баласы бар: Шри Адьянти Судармоно, Шри Арьяни Судармоно және Тантьо А. П. Судармоно. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, Тантьо Судармоно Индонезияның әлеуметтік әл-ауқат жөніндегі ұлттық кеңесінің төрағасы қызметін атқарады. Эмма Норма Судхармонодан 6 жылға артық өмір сүрді және 2012 жылы Джакартадағы Pertamina орталық ауруханасында қайтыс болды. Оның денесі де Джакартадағы Калибата батырлар зиратына жерленген.