Кіріспе
1999 жылдан 2001 жылға дейін Индонезия президенті Абдурахман Вахид (/audio=En us Абдурахман Вахид from Indonesia pronunciation (Voice of America). ogg/,/ɑː//b//d//ʊəˈr//ɑː//x//m//ɑː//n// //w//ɑː/'/h//iː//d/ AHBdooRAHKHmahn wahHEED; туған аты ад-Дахил, 7 қыркүйек 1940 – 30 желтоқсан 2009), көбінесе Гус Дур деп танылатын, индонезиялық саясаткер және ислам діни қайраткері, Индонезияның төртінші президенті болды. 1999 жылы сайланғаннан бастап 2001 жылы қызметтен алынғанға дейін президенттік лауазымда болды. Ұзақ жылдар бойы Нахдлатул Улама ұйымында жетекші болған ол Ұлттық ояну партиясының (ПКБ) негізін қалаушы. Ол дін істері министрі Вахид Хасимнің ұлы және Нахдатул Уламаның негізін қалаушы Хасим Ас’аридің немересі. Глаукома салдарынан көру қабілеті нашарлағандықтан, сол көзі толық соқыр, ал оң көзі жартылай соқыр болды. Ол Индонезияның физикалық мүмкіндігі шектеулі алғашқы (және қазірге дейін жалғыз) президенті болды. Вахид Қытай Жаңа жылына қойылған тыйымды алып тастауға зор үлес қосты. 1998 жылға дейін қытай отбасыларының Қытай Жаңа жылын тойлауы тек қытай мәдени орталықтарында ғана рұхсат етілген. Бұл шектеуді Сухарто қол қойған 1967 жылғы №14 Президенттік Нұсқау арқылы енгізді. 2000 жылдың 17 қаңтарында Вахид 2000 жылғы №6 Президенттік Декретін шығарды, ол бұрынғы нұсқауды жойды. 2000 жылы конфуциандық дінді Индонезияның алтыншы ресми діні деп жариялады және Индонезиядағы азшылықтардың құқықтарын қорғады. Осының нәтижесінде Вахидке «Плюрализмнің әкесі» деген құрметті лақап берілді. Оның танымал лақап аты «Гус Дур» – «гус» атағы кяидің ұлына берілетін құрметті атау, ал «дур» – оның есімі Абдурахманның қысқартылған түрі.
Abdurrahman Wahid (/audio=En us Abdurrahman Wahid from Indonesia pronunciation (Voice of America). ogg/,/ɑː//b//d//ʊəˈr//ɑː//x//m//ɑː//n// //w//ɑː/'/h//iː//d/ AHBdooRAHKHmahn wahHEED; né ad Dakhil, 7 September 1940 – 30 December 2009), more colloquially known as Gus Dur , was an Indonesian politician and Islamic religious leader who served as the fourth president of Indonesia, from his election in 1999 until he was removed from office in 2001. A long time leader within the Nahdlatul Ulama organization, he was the founder of the National Awakening Party (PKB). He was the son of Minister of Religious Affairs Wahid Hasyim, and the grandson of Nahdatul Ulama founder Hasyim Asy'ari. Due to a visual impairment caused by glaucoma, he was blind in the left eye and partially blind in his right eye. He was the first (and to date only) president of Indonesia to have had physical disabilities. Wahid was instrumental in lifting the ban on Chinese New Year Until 1998, the spiritual practice to celebrate the Chinese New Year by Chinese families was restricted specifically only inside of Chinese community centers. This restriction is made by the New Order government through Presidential Instruction No. 14 of 1967 signed by Suharto. On 17 January 2000, Wahid issued Presidential Decree No. 6 of 2000 to annul the previous instruction. He established Confucianism as the sixth official religion in Indonesia in 2000 and protected minority rights in Indonesia. As a result, Wahid was given the title "Father of Pluralism". His popular nickname 'Gus Dur' is derived from Gus, a common honorific for a son of kyai, and from the short form of bagus ('handsome lad' in Javanese); and Dur, short form of his name, Abdurrahman.
Жас шағы мен отбасы
Абдуррахман ад-Дахил 1940 жылы ислам күнтізбесінің сегізінші айы – Шабанның төртінші күнінде Шығыс Яваның Жомбанг қаласында Абдул Вахид Хасим мен Сити Шолеханың отбасында дүниеге келді. Бұл оның 4 тамызда туылған деген сенімге әкелді; бірақ ислам күнтізбесін пайдаланып туған күнін белгілеу оның шын мәнінде 4 Шаабанда, яғни 1940 жылдың 7 қыркүйегінде туылған екенін көрсетті. Ол Испанияға ислам дінін әкелген Омейяд халифатының Абд ар-Рахман I-нің құрметіне аталған және осыдан "ад-Дахил" ("Жеңімпаз") деген лақап атқа ие болды. Оның есімі дәстүрлі арабша атау жүйесінде "Абдуррахман, Абдуррахманның ұлы" деп жазылады. Абдуррахманның түбінде қытай, араб және явандық қанаты бар. Әкесінің тарапынан ол, 15-16 ғасырларда Яваны исламға айналдырған Явадағы алғашқы ислам патшаларының бірі болған, Тоғыз Валидің (Исламның қасиетті әулиелері) бірі – Суннан Нгампел Дентаның (Раден Рахмат Бонг Сви Ху) шәкірті болған Қытайдан келген белгілі мұсылман миссионері Шейх Абдул Қадир Тан Ким Ханның ұрпағы. Ол бес бауырының ең үлкені болды және Шығыс Ява мұсылман қауымындағы өте беделді отбасында өсті. Оның әкесінің әкесі Хасим Асыари Нахдлатул Уламаның (НУ) негізін қалаушы, ал анасының әкесі Бисри Сянсури әйелдерге арналған сабақтарды енгізген алғашқы мұсылман педагогы болды. 1945 жылдың 17 тамызында Индонезияның тәуелсіздігі жарияланғаннан кейін Абдуррахман Вахид Жомбангқа оралды және Индонезия Ұлттық революциясы кезінде Нидерландтан тәуелсіздік алу үшін күресте сол жерде қалды. Соғыс аяқталғаннан кейін, 1949 жылы Абдуррахман Вахид әкесі дін істері министрі болып тағайындалғандықтан Джакартаға көшіп келді. Ол Джакартада білім алып, КРИС бастауыш мектебінде оқыды, содан кейін Матраман Первари бастауыш мектебіне ауысты. Әкесі Абдуррахман Вахидті көкжиегін кеңейту үшін мұсылман емес кітаптарды, журналдар мен газеттерді оқуға ынталандырды. 1952 жылы әкесі дін істері министрі лауазымынан алынғаннан кейін де ол отбасымен бірге Джакартада қалды. 1953 жылдың сәуір айында Абдуррахманның әкесі автокөлік апатында қаза тапты. 1954 жылы Абдуррахман Вахид орта мектепке қабылданды. Сол жылы ол келесі сыныпқа өте алмады және қайта оқуға мәжбүр болды. Анасы оны білімін жалғастыру үшін Йогьякартаға жіберді. 1957 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін ол Магелангқа көшіп, Тегальрехо Песантренінде (мұсылман мектебі) мұсылмандық білімін бастады. Ол песантрен курсын әдеттегі төрт жылдың орнына екі жылда аяқтады. 1959 жылы ол Жомбангқа Песантрен Тамбакберасқа қайта оралды. Сол жерде білімін жалғастыра отырып, Абдуррахман Вахид алғашқы жұмысын мұғалім ретінде бастады, кейіннен песантренмен байланысты медресенің директоры болды. Абдуррахман Вахид "Horizon" және "Majalah Budaya Jaya" сияқты журналдарда журналист ретінде жұмыс істеді.
Шетелдегі білім беру
1963 жылы Абдурахман Вахид діни істер министрлігінің стипендиясын алып, Каирдегі Әл-Азхар университетінде оқыды. 1963 жылдың қараша айында Мысырға кетті. Араб тілін білетінін растайтын құжаттарды ұсына алмағандықтан, Абдурахманға университеттің Ислам және араб тілдерін зерттеу жоғары институтына түсу үшін алдымен тілді түзету курсын бітіру керектігі айтылды. Бірақ Абдурахман Вахид 1964 жылы сабаққа бармай, Мысырдағы өмірдің қуанышын көріп, еуропалық және американдық фильмдер тамашалады, сондай-ақ футболға деген хоббисімен шұғылданды. Абдурахман Индонезия студенттер қауымдастығының жұмысына да қатысып, қауымдастықтың журналында журналист болып жұмыс істеді. Араб тілінен түзету емтиханын тапсырғаннан кейін, 1965 жылы Ислам және араб зерттеулері жоғары институтында оқуын бастады, алайда ол Жавада институтта оқыған көптеген мәтіндерді бұрыннан білгендіктен және университет қолданатын жатқа жазу әдісіне келіспегендіктен көңілі толмады. Мысырда Абдурахман Вахид Индонезия елшілігінде жұмысқа орналасты. Ол елшілікте жұмыс істеген кезде Индонезия Коммунистік партиясының басшылығымен жасалған деген айыппен 30 қыркүйек қозғалысы төңкеріс жасауға тырысты. Армияның стратегиялық резервтерінің командирі, генерал-майор Сухарто Жакартадағы жағдайды бақылауға алғаннан кейін, күдікті коммунистерге қарсы іс-қимылдар басталды. Египеттегі Индонезия елшілігіне университет студенттерінің саяси көзқарастарын зерттеу тапсырылды. Бұл тапсырма Абдурахман Вахидке жүктелді, ол есептерді жазуға жауапты болды. Абдурахманның білім беру әдісіне наразылығы және төңкеріс талпырысынан кейінгі жұмысы оны оқудан алаңдатты. Ол Бағдад университетінде тағы бір стипендия іздеп алып, Иракқа көшті. Мұнда Абдурахман Вахид Индонезия студенттер қауымдастығының жұмысына қатысып, Индонезияда жарияланатын журналистік мақалалар жазды. 1970 жылы Бағдад университетін бітіргеннен кейін Абдурахман Вахид білімін жалғастыру үшін Нидерландыға кетті. Ол Лейден университетінде оқығысы келді, бірақ Бағдад университетінде алған білімі жеткіліксіз деп есептелгендіктен көңілі қалды. Нидерландыдан ол Германия мен Францияға барып, 1971 жылы Индонезияға оралды.
Ерте мансап
Абдуррахман Вахид бір жылдан соң Канададағы Макгилл университетінде оқу үшін қайта шетелге баруды күтіп, Джакартаға оралды. Ол өзін белсенді ұстап, прогрессивті мұсылмандар мен әлеуметтік-демократиялық көзқарастағы зиялылардан тұратын LP3ES (LP3ES) ұйымына қосылды. LP3ES «Prisma» журналын құрды, ал Абдуррахман оның маңызды жазбаларының бірі болды. LP3ES-те жұмыс істеген кезінде ол Явадағы песантрен мен мадрасаларға саяхаттар ұйымдастырды. Бұл кезде песантрен мемлекеттік мақұлдаған оқу бағдарламаларын қабылдап, мемлекеттік қаржыландыру алуға тырысып жатты. Абдуррахман бұл өзгерістер песантреннің дәстүрлі құндылықтарына нұқсан келтіретінінен алаңдады. Ол саяхаттары барысында көрген песантреннің кедейлігі де оны мазалады. Үкімет песантренге мемлекеттік мақұлдаған оқу бағдарламаларын қабылдауды ұсынғанмен, сонымен қатар оларды өзгерістердің қозғаушы күші ретінде қарастырып, Индонезияның экономикалық дамуына көмектесуге шақырды. Осы кезде Абдуррахман Вахид шетелде оқу жоспарларынан бас тартып, песантреннің дамуын ілгерілетуге бел буды. Абдуррахман Вахид журналист ретіндегі мансабын жалғастырып, Индонезияның жетекші газеттері «Tempo» мен «Kompas» журналдарына мақалалар жазды. Оның жазбалары жақсы қабылданып, ол әлеуметтік саралаушы ретінде танымал бола бастады. Абдуррахманның үлкен беделіне байланысты, сол кезде оны лекциялар мен семинарларға шақырып, Джакарта мен отбасымен бірге тұратын Жомбанг қалалары арасында саяхаттауға мәжбүр етті. Осы уақытқа дейін сәтті мансабы болғанына қарамастан, Абдуррахман Вахидтің күнкөрісі қиын болды. Ол әйелінің эслилин (мұз қымыры) бизнесі үшін мұз жеткізу және арахис сату арқылы қосымша табыс табуға тырысты. 1974 жылы ол Жомбангтағы Тамбакберас песантренінде мұсылман құқығы пәнінің оқытушысы болып жұмысқа орналасып, көп ұзамай жақсы беделге ие болды. Бір жылдан кейін Абдуррахман жұмыс жүктемесін суфизмнің классикалық мәтіні «Китаб әл-Хикам» пәнін оқыту арқылы арттырды. 1977 жылы Абдуррахман Вахид Хашим Асияри университетіне Ислам нанымдары мен амалдары факультетінің деканы болып кірді. Ол бұл жұмысында да өте жақсы нәтижелер көрсетті, университеттің өкілдері оған педагогика, шариғат және миссиология сияқты қосымша пәндерді оқытуды ұсынды. Алайда, оның жоғары жетістіктері университет қатарында наразылық тудырды және оған аталған пәндерді оқытуға рұқсат берілмеді. Осы іс-шаралармен қатар, ол Рамазан айында Жомбангтағы мұсылман қауымына үнемі сөз сөйлейтін.
ҰБ-ға ерте араласу
Әбдірахманның отбасылық жағдайы оның ерте не кеш "Нахдлатул-улама" (НУ) ұйымын басқаруға белсенді қатысуы сұралатындығын білдірді. Бұл Абдуррахманның қоғамдық зиялы болуға деген ниетіне қайшы келді және ол екі рет НУ діни кеңесіне қосылу туралы ұсыныстан бас тарды. Дегенмен, Абдуррахман өзінің әкесі Бисри Сянсури үшінші рет ұсынғанда Кеңеске қосылуға келісті. Осы қызметке кірісумен бірге Абдуррахман Джомбангтан Джакартаға көшіп, онда тұрақты түрде қоныстануға шешім қабылдады. Діни кеңес мүшесі ретінде Абдуррахман НУ-ды реформалауды көздеді. Осы кезде Абдуррахман Вахидтің алғашқы саяси тәжірибесі де болды. 1982 жылғы заң шығарушы сайлауға дейін Абдуррахман Вахид Біріккен Даму партиясы (БДП) үшін үгіт жүргізді, ол НУ-дың ішіндегі төрт ислами партияның бірігуі нәтижесінде құрылған ислами партия болды. Абдуррахман Вахид үкіметтің өзі сияқты адамдарды тұтқындау арқылы БДП-ның үгіт-насихат жұмыстарын белсенді түрде бұзғанын еске алды. Алайда, Абдуррахман Вахид генерал Бенни Мурдани сияқты жоғары лауазымды тұлғалармен байланыс орнатқандықтан, әрқашан босатылуға қол жеткізе алды.
ҰБ реформасы
Бұл кезде көптеген адамдар ҰҰ-ны тоқырап қалған ұйым деп қарастырды. Мұқият талқылаудан кейін Діни Кеңес жеті адамнан тұратын топ құрды (оның ішінде Абдурахман да болды), реформа мәселелерін шешу және ҰҰ-ны қайта жандандыруға көмектесу үшін. Ұлттар Ұйымының кейбір мүшелері үшін ұйымдағы реформа басшылықты ауыстыруды білдірді. 1982 жылдың 2 мамырында ҰҰ-ның жоғары лауазымды шенеуніктер тобы ҰҰ төрағасы Идхам Халидпен кездесіп, оның отставкаға кетуін сұрады. Сукарнодан Сухартоға өту кезеңінде ҰҰ-ға жетекшілік еткен Идхам бастапқыда қарсылық көрсетті, бірақ қысымға көнді. 1982 жылдың 6 мамырында Абдурахман Вахид Идхамның отставкаға кету туралы шешімін естіп, оған барып, оның отставкасын талап ету конституцияға қайшы екенін айтты. Абдурахман Вахидтің ықпалымен Идхам өзінің отставкасын кері алып, Абдурахман Вахид пен Жетілік топ бірлесіп Идхам мен оның отставкасын сұрағандар арасында келісімге келді. 1983 жылы Сухарто Халық кеңесінің (ХКА) шешімімен президенттікке төртінші мерзімге қайта сайланды және барлық ұйымдар үшін жалғыз негіз ретінде Панчасила мемлекеттік идеологиясын орнатуға кірісті. 1983 жылдың маусымынан қазан айына дейін Абдурахман осы мәселе бойынша ҰҰ-ның жауабын дайындауға тартылған топтың құрамында болды. Абдурахман Құран мен Сүннет сияқты мәтіндерді негіздеу үшін зерттеді және 1983 жылдың қазан айында ҰҰ Панчасиланы өз идеологиясы ретінде қабылдауы керек деген шешімге келді. ҰҰ-ны одан әрі жандандыру мақсатында Абдурахман оның PPP және партиялық саясаттан шығуына қол жеткізді, бұл оған саяси іс-әрекеттерге араласудың орнына әлеуметтік мәселелерге назар аударуға мүмкіндік берді.
Төрағалық сайлау және төрағалық етудің бірінші кезеңі
Абдурахманның реформалары оны ҰҰ қатарында өте танымал етті. 1984 жылғы Ұлттық съезге дейін көптеген адамдар Абдурахманды ҰҰ-ның жаңа төрағасы ретінде ұсыну ниеттерін айта бастады. Абдурахман өзінің басшы командасына кімді таңдауға құқығы бар болған жағдайда ғана ұсынысты қабылдады. Абдурахман Ұлттық съезде ҰҰ-ның жаңа төрағасы болып сайланды. Бірақ, оның өз командасын таңдау шарты орындалмады. Съездің соңғы күні Абдурахманның команда мүшелерінің тізімі ҰҰ-ның жоғары лауазымды шенеуніктерімен, оның ішінде келе жатқан төраға Идхаммен бекітілді. Абдурахман съезді ұйымдастыруға жауапты комитетке барып, тізімін тапсырды, ол кейін жариялануға тиіс болды. Алайда, бұл комитет Идхамға қарсы болды және мүлдем басқа адамдардың тізімін жариялады. Абдурахман ашуланып, бірақ жасалған өзгерістерді қабылдауға мәжбүр болды. Абдурахманның ҰҰ төрағалығына көтерілуі Сухарто мен оның «Жаңа тәртіп» режимі тарапынан оң қабылданып, бағаланды. Абдурахманның Панкасиланы қабылдауы және оның орташа имиджі үкімет тарапынан оған қолдау табуына себеп болды. 1985 жылы Сухарто Абдурахманды Панкасиланы насихаттаушы етіп тағайындады. 1987 жылы Абдурахман 1987 жылғы заң шығарушы сайлауға дейін PPP-ді сынап, Сухартоның Голкар партиясын одан әрі нығайта отырып, режимді одан әрі қолдады. Оның сыйлығы МПР-ге мүшелік болды. Режим оған жақсы қарайтын болса да, Абдурахман Дүниежүзілік банк қаржыландырған Кедунг-Омбо тоғаны жобасы үшін үкіметті сынады. Бұл жағдай Абдурахман мен үкімет арасындағы қарым-қатынасты біршама улантса да, Сухарто әлі де ҰҰ-ның саяси қолдауын алуға мүдделі болды. ҰҰ төрағасы болған алғашқы мерзімінде Абдурахман песантрен білім беру жүйесін реформалауға баса назар аударды және оның сапасын арттырып, оны зайырлы мектептермен салыстыруға мүмкіндік берді. 1987 жылы Абдурахман Шығыс Яваның Проболингго қаласында зерттеу топтарын құрды, бұл ҰҰ-дағы бірдей ойлы адамдарға мұсылман мәтіндерін талқылау және түсіндіру үшін платформа құруға мүмкіндік берді. Сыншылар Абдурахманды араб мұсылмандық сәлемдемесі «уа алейкум ссалам» орнына индонезия тілінде «жақсы таң» деген мағына беретін «селамат паги» сәлемдемесін енгізуге тырысқан деп айыптады.
Екінші рет төрағалық ету және Жаңа тәртіпке қарсы тұру
1989 жылғы Ұлттық құрылтайда Абдуррахман НҰ төрағасы болып екінші рет сайланды. Осы кезде АБРИ-мен саяси күреске түскен Сухарто, мұсылман сайлаушылардың қолдауын алу үшін оларға жақындасуға тырысты. Бұл әрекет 1990 жылдың желтоқсанында Индонезия мұсылман зиялыларының қауымдастығы (Ikatan Cendekiawan Muslim Indonesia немесе ICMI) құрылғанда шешімді кезеңге жетті. Бұл ұйым Сухартоның қолдауымен құрылды, төрағасы Б.Ж. Хабиби болды, ал мүшелерінің арасында Амиен Раис және Нурхолиш Маджид сияқты мұсылман зиялылары бар еді. 1991 жылы ICMI мүшелері Абдуррахманнан оларға қосылуды сұрады. Абдуррахман ICMI-дің сектанттыққа ұқсас екенін және Сухартоның билікте қалуына бағытталған құрал екенін ойлап, бас тартты. 1991 жылы Абдуррахман ICMI-ге қарсы тұрып, түрлі діни және әлеуметтік топтардан 45 зиялыны біріктірген «Демократиялық форум» құрды. Үкімет бұл ұйымды қауіпті деп санады және 1992 жылғы заңнамалық сайлауға дейін «Демократиялық форумның» жиналыстарын таратуға тырысты. 1992 жылдың наурыз айында Абдуррахман Вахид НҰ құрылғанының 66 жылдығын тойлау және ұйымның Панкасилаға қолдауын қайта растау мақсатында Ұлы құрылтай өткізуді жоспарлады. Абдуррахман Вахид шараға кем дегенде бір миллион НҰ мүшесі қатысатынын күткен. Алайда Сухарто бұл шараны тоқтатуға тырысып, полицияға Жакартаға келген НҰ мүшелерін тасымалдаған автобустарды кері қайтаруға бұйрық берді. Дегенмен, шараға 200 000 адам қатысты. Оқиғадан кейін Абдуррахман Вахид Сухартоға наразылық хат жолдап, НҰ-ға ашық, әділ және төзімді исламды көрсетуге мүмкіндік берілмегенін мәлімдеді. НҰ төрағасы ретінде екінші мерзімінде Абдуррахманның либералдық идеялары көптеген жақтастарын наразылыққа итерді. Төраға ретінде Абдуррахман Вахид дінаралық диалогты жандандыруды жалғастырды және тіпті 1994 жылдың қазан айында Израилге сапар шегуге шақыруды қабылдады.
Үшінші президенттік мерзім және реформаға дейінгі кезең
1994 жылғы Ұлттық құрылтай жақындаған кезде Абдуррахман Вахид үшінші рет төрағалыққа өтініш білдірді. Бұл туралы естіген Сухарто Абдуррахман Вахидтің сайланбауын қалады. Құрылтайға дейін күндер саналып тұрғанда Сухартоның Хабиби және Хармоко сияқты қолдаушылары Абдуррахманның қайта сайлануына қарсы науқан жүргізді. Ұлттық құрылтай өтетін орынға АБРИ қауіпсіздік күштері тарапынан қатаң күзет қойылды, бұл қорқыту әрекеті болды. Осыған қарамастан, және оған қарсы дауыс беру үшін ҰҰ мүшелеріне пара беруге тырысқандар болғанына қарамастан, Абдуррахман Вахид үшінші мерзімге ҰҰ төрағасы болып қайта сайланды. Үшінші мерзімінде Абдуррахман Вахид Индонезия Демократиялық партиясының (PDI) Мегавати Сукарнопутримен саяси одақ құруға ұмтылды. Әкесінің беделін пайдаланып, Мегавати халық арасында зор ықпалға ие болды және Сухарто режиміне саяси және моральдық қысым көрсетуді көздеді. Абдуррахман Мегаватиге 1998 жылғы Мәжіліс жалпы отырысында президенттікке ұсынылмауға және сақтық танытуға кеңес берді. Мегавати Абдуррахманның кеңесін елемеді және 1996 жылдың шілдесінде оның PDI штаб-пәтерін үкімет тарапынан қолдау тапқан PDI төрағасы Сурьядидің жақтастары басып алғанда, оның салдарына тап болды. Мегаватиның басына келген оқиғаны көрген Абдуррахман енді үкімет тарапынан қолдау табу арқылы саяси жағдайдан шегінудің дұрыс шешім екенін ойлады. 1996 жылдың қарашасында Абдуррахман Вахид пен Сухарто Абдуррахманның ҰҰ төрағалығына қайта сайланғаннан бері алғаш рет кездесті, содан кейін бірнеше ай бойы Абдуррахманның қайта сайлануына кедергі келтіруге тырысқан үкімет өкілдерімен кездесулер өтті. Алайда, Абдуррахман Вахид реформаларға қатысты мүмкіндіктерін ашық қалдырды және 1996 жылдың желтоқсанында режиміне сын көзбен қараған ICMI мүшесі Амиен Раиспен кездесті. 1997 жылдың шілдесінде Азия қаржы дағдарысы басталды. Сухарто жағдайды бақылаудан шығара бастады, және Мегавати мен Амиенмен реформа қозғалысын күшейтуге итермелеген кезде, 1998 жылдың қаңтарында Абдуррахман инсульт алды. Аурухана төсегінен Абдуррахман Вахид жағдайдың нашарлап бара жатқанын, Сухартоның жетінші рет президент болып сайлануымен қатар студенттердің наразылық акцияларын көрді. 1998 жылдың мамыр айында Трисакти университетінде төрт студент қаза болғаннан кейін наразылықтар көтеріліске ұласты. 1998 жылдың 19 мамырында Абдуррахман Вахид мұсылман қауымының сегіз көрнекті өкілімен бірге Сухартоның резиденциясына шақырылды. Сухарто сол кезде ұсынған реформа комитеті туралы идеясын айтты. Тоғыз өкілдің барлығы Сухартоның реформа комитетіне қосылу туралы ұсынысын қабылдамады. Абдуррахман Вахид Сухартоға қатысты ұстамдылық танытып, Сухарто уәдесін орындайтынын көру үшін наразылық акцияларын тоқтатуға шақырды. Бұл Амиенге ұнамады, ол сол кезде Сухартоның ең белсенді сыншыларының бірі болды. Дегенмен, Сухартоға қолдау тез азайды және ол 1998 жылдың 21 мамырында президенттік лауазымынан кетті. Вице-президент Хабиби президент болды.
ПКБ-ның құрылуы және Циганжур мәлімдемесі
Сухартоның құлдырауының бірден-бір салдары жаңа саяси партиялардың құрылуы болды. Сухартоның режимі кезінде саяси партиялар тек үшке ғана шектелген еді: Голкар, ППП және ПДИ. Оның құлдырауымен жаңа саяси партиялар құрылды, олардың ең танымалдары Амиеннің Ұлттық мандат партиясы (ПАН) және Мегаватидің Индонезияның демократиялық күрес партиясы (PDI P) болды. 1998 жылдың маусым айында ҰБТ қауымдастығының көптеген өкілдері Абдуррахман Вахидке жаңа саяси партия құруға қысым жасады. Абдуррахман Вахид бастапқыда бұл идеяға ынтақтамады, себебі бұл тек бір дінді қорғайтын саяси партияға алып келеді деп ойлады. Сондай-ақ, ол ҰБТ-ны саясаттан шығару туралы өзінің шешімінен бас тартуға дайын емес еді. Алайда, 1998 жылдың шілдесіне қарай ол бұл идеяға көңіл бөлді, саяси партия құрудың сайлауда ұйымдық тұрғыдан күшті Голкарға қарсы тұрудың жалғыз жолы екенін түсінді. Осыны ескере отырып, Абдуррахман Вахид ПКБ құруға келісім берді және Матори Абдул Джалил партия төрағасы болған Консультативтік кеңесінің төрағасы болды. ПКБ мүшелерінің көп бөлігі ҰБТ өкілдері болғанымен, Абдуррахман Вахид партияны діни ағымға бөлінбеген және қоғамның барлық мүшелеріне ашық деп насихаттады. Үкіметке оппозиция ретінде Абдуррахман Вахид, Мегавати және Амиен Хабиби үкіметіне қатысты умеренный (орташа) ұстанымды қабылдауға дайын болды, оның орнына 1999 жылғы парламенттік сайлауды күтуді жөн көрді. Бірақ, 1998 жылдың қарашасында Джакартаның Сиганжур қалашығындағы резиденциясында өткен кездесуде Абдуррахман, Мегавати, Амиен және X Хаменгкубувоно сұлтан реформаларға деген бейілдерін қайта растады. 1999 жылдың 7 ақпанында ПКБ Абдуррахман Вахидті өзінің президенттік үміткері деп ресми түрде жариялады.
1999 жылғы сайлау және МПР жалпы отырысы
1999 жылдың маусым айында Абдуррахманның ПКБ партиясы заң шығарушы сайлауға қатысты. ПКБ дауыстардың 12%-ын алды, ал Мегаватидің PDI P партиясы 33% дауыс жинады. Партиясы заң шығарушы сайлауда шешуші жеңіске жеткен соң, Мегавати МПР-дің кезекті отырысында Хабибиге қарсы президенттік сайлауда жеңіске жетеді деп күтті. Алайда, PDI P толық көпшілікке ие болмады және ПКБ партиясымен бекем одақ құрмады. Бірақ шілде айында Амиен Раис мұсылмандық партиялардың коалициясын – Орталық өскіні құрды. Орталық өскіні содан кейін президенттік жарысқа үшінші кандидат ретінде Абдуррахманды ұсынуды қарастыра бастады, ал ПКБ-ның PDI P-ға деген адалдығы күңкейе бастады. 1999 жылдың қазан айында МПР жиналды және Абдуррахман Амиенге қолдау көрсетті, ол МПР төрағасы болып сайланды. 1999 жылдың 7 қазанында Амиен мен Орталық өскіні, енді олардың тарапында ПКБ болды, Абдуррахманды президенттікке кандидат ретінде ресми түрде ұсынды. 1999 жылдың 19 қазанында МПР Хабибидің есеп беру баяндамасын қабылдамады және Хабиби президенттік жарыстан бас тартты. Сонымен бірге, "Голкар" партиясының төрағасы және Халық өкілдері кеңесінің (ХОК) басшысы Акбар Танжунг, "Голкар" партиясының президенттікке үміткер Абдуррахманды қолдайтынын мәлімдеді. 1999 жылдың 20 қазанында МПР жиналды және жаңа президентті сайлауға кірісті. Абдуррахман Вахид 373 дауыспен, Мегаватидің 313 дауысына қарсы Индонезияның төртінші президенті болып сайланды. Өз кандидаттарының президенттікке сайланбағанына наразы болған Мегаватитің жақтастары тәртіпсіздік тудырды. Абдуррахман мұны тоқтату үшін Мегаватині вице-президенттікке сайлау қажеттігін түсінді. Генерал Вирантоны вице-президенттік сайлауға қатыспауға көндіріп, ПКБ-ны Мегаватині қолдауға иктергеннен кейін, Абдуррахман Вахид көңілі құлаған Мегаватині сайлауға қатысуға көндірді. 1999 жылдың 21 қазанында Мегавати ХПП партиясының Хамза Хазды жеңіп, вице-президент болып тағайындалды.
1999 жыл
Абдурахманның алғашқы кабинеті, Ұлттық бірлік кабинеті деп аталды, әртүрлі саяси партиялардың өкілдерінен құралған коалициялық үкімет болды: PDI P, PKB, Golkar, PPP, PAN және Әділет партиясы (PK). Партиялық еместер мен ТНИ (бұрынғы ABRI) да кабинетте өкілдік етті. Содан кейін Абдурахман екі әкімшілік реформа жүргізді. Бірінші реформа – Сухарто режимінің медианы бақылау құралы болған Ақпарат министрлігін тарату, ал екінші реформа – Сухарто кезінде сыбайлас жемқорлық пен зорлық-зомбылық ошағына айналған Әлеуметтік істер министрлігін тарату болды. Қараша айында Абдурахман Вахид алғашқы шетел сапарына шығып, АСЕАН елдеріне, Жапонияға, Америка Құрама Штаттарына, Катарға, Кувейтке және Иорданияға сапар жасады. Желтоқсан айында ол Қытай Халық Республикасына барды. Ұлттық бірлік кабинетінде жұмыс істегеннен кейін бір ай өткен соң, Халық әл-ауқаты жөніндегі үйлестіруші министр Хамза Хаз қараша айында отставкаға кетті. Оның отставкасы Абдурахманның Америкада болған кездегі кейбір кабинет мүшелерінің сыбайлас жемқорлыққа қатысы бар деген күдігінен туды деген болжам бар. Ачехте Абдурахманның жоспары референдум өткізу еді. Бірақ бұл референдум Шығыс Тимор сияқты тәуелсіздік мәселесін емес, әртүрлі автономия түрлерін шешу үшін өткізілуі керек еді. Абдурахман Вахид Ачехке қатысты басымдық беретін тәсілді қадағалауды және аймақтағы әскери күштерді азайтуды көздеді. 30 желтоқсанда Абдурахман Вахид Папуа провинциясындағы Джаюпура қаласына сапар жасады, ол кезде Ириан-Джая деп аталған еді. Сапары барысында Абдурахман Вахид папуалық көшбасшыларды өзінің өзгеріс күші екеніне көндіріп, тіпті Папуа деген атауды қолдануға шақырды.
2000 жыл
Қаңтар айында Абдурахман Вахид Дүниежүзілік экономикалық форумға қатысу үшін Швейцарияға тағы бір сапар жасады және Индонезияға қайтып келе жатқанда Сауд Арабиясына барды. Ақпан айында Абдурахман Еуропаға тағы бір сапармен барып, Ұлыбритания, Франция, Нидерланды, Германия және Италияға барды. Еуропаға қайтып бара жатқанда Абдурахман Үндістан, Оңтүстік Корея, Таиланд және Брунейге де барды. Наурыз айында Абдурахман Шығыс Тиморға барды. Сәуір айында Абдуррахман Оңтүстік Африкаға барып, Кубада өткен G77 саммитіне қатысты, содан кейін Мексика қаласы мен Гонконг арқылы қайтып келді. Маусым айында Абдурахман Вахид Америка, Жапония және Франция елдеріне тағы бір рет барды, бұл жолы Иран, Пәкістан және Египетті де сапарына қосты. Абдурахман Вахид Малайзияның премьер-министрі Махатхир Мохаммадтың қаржылық тәуелсіздігіне және Халықаралық валюта қорына (ХВҚ) қарсы тұрғанына ризашылық білдірді.
Министрлерді қызметтен босату
Ақпан айында Еуропаға сапар шеккен кезінде Абдуррахман Вахид саясат және қауіпсіздік саласының координациялық министрі лауазымын атқаратын генерал Вирантоның отставкасын сұрауды бастады. Абдуррахман Вирантоны әскери реформасын жоспарлаудағы кедергі ретінде және Шығыс Тимордағы адам құқықтарын бұзуымен байланысты үкіметі үшін қауіпті фактор деп қарады. Абдуррахман Джакартаға оралғанда, Виранто онымен келіссөз жүргізіп, оны алмастырмауға көндіргендей болды. Бірақ Абдуррахман Вахид пікірін өзгертті және оның отставкасын қайтадан талап етті. 2000 жылдың сәуір айында Абдуррахман Вахид өнеркәсіп және сауда министрі Джусуф Калланы және мемлекеттік кәсіпорындар министрі Лаксамана Сукардиді қызметтен босатып, олардың жемқорлыққа қатысы бар екенін айтты, бірақ оны растайтын ешқандай дәлел ұсынбады. Бұл қадам Абдуррахманның Голкар және PDI P партияларымен қарым-қатынасын нашарлатты.
Ачехтегі келіссөздер
2000 жылдың наурыз айында Абдурахман үкіметі Ачхе еркін қозғалысы (АХД)мен келіссөздер бастады. Екі айдан кейін, мамыр айында, үкімет АХД-мен 2001 жылдың басына дейін күшінде болатын өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды, алайда осы уақытқа дейін екі тарап та келісімді бұзып үлкерді.
Татуласуға бағытталған басқа да ұсыныстар
2000 жылдың наурыз айында Абдурахман Вахид 1966 жылғы Уақытша Халықтық Кеңес Ассамблеясының (ХХАА) марксизм-ленинизмді тыйым салу туралы қаулысын күштен шығаруды ұсынды. Абдурахман Вахид сондай-ақ Израильмен коммерциялық қатынастар орнатуға кірісті, бұл көптеген индонезиялық мұсылмандық топтардың наразылығын тудырды. Бұл мәселе 2000 жылы Палестинаның Индонезиядағы елшісі Риддхи Авадтың палестиналық парламенттік делегациясына жасаған брифингінде көтерілді. Тағы бір мәселе – Абдурахманның Шимон Перес қорының мүшесі болуы. Абдурахман Вахид және оның сыртқы істер министрі Альви Шихаб индонезиялық президенттің дұрыс емес бейнеленуіне наразылық білдірді, ал Альви Авадты алмастыруды талап етті. Алайда, Нурхолиш Маджид Абдурахманның Израиль-Палестина жанжалына қатысты жеке бейтараптығы Палестинаны қолдайтын индонезиялықтардың «көпшілігінің» сезімдеріне бағынуы керек екенін атап өтті. Абдурахман Израильге алты рет сапар шекті. Израильдік БАҚ-қа берген сұхбатында ол: «Менің ойымша, Ислам Израильмен қақтығыста екен деген бұрыс түсінік бар. Бұл арабтардың насихатының нәтижесі. Біз арабтар мен мұсылмандарды ажыратуымыз керек. Индонезиядағы кейбір адамдар мені Батыстың марионеткасы деп санайды, бірақ уақыт өте келе менің танымал болып келе жатқаным бұл пікірді жоққа шығарады және бұл тек шағын элитаның көзқарасы екенін көрсетеді. Мен әрқашан Қытай мен Кеңес Одағының конституцияларында атеизм болғанын айттым, бірақ біздің осы екі елмен ұзақ мерзімді қарым-қатынасымыз бар. Сондықтан Израиль Құдай мен дінді қолдайтын ұлт ретінде танымал, сондықтан біз Израильмен соғысуға ешқандай себеп жоқ».
"I think there is a wrong perception that Islam is at odds with Israel. This is due to Arab propaganda. We must distinguish between Arabs and Muslims. Some people in Indonesia claim that I am a stooge for the West, but the fact that I am gaining popularity over time dispels this idea, and shows that this is the view of only a small elite. I have always said that China and the Soviet Union owned or had atheism as part of their constitution, but we have a long term relationship with these two countries. So Israel has a reputation as a nation that upholds God and religion—therefore there is no reason we should fight Israel."
TNI-мен қарым-қатынасы
Президенттікке сайланғаннан кейін Абдурахманның мақсаттарының бірі әскери реформа жүргізу және оны үстемдік ететін әлеуметтік-саяси рөлінен алып тастау болды. Осы жобада Абдурахман наурыз айында Кострадтың қолбасшысы еткен Агус Вирахадикусумадан серік тапты. Шілдеде Агус Кострадқа байланысы бар Dharma Putra қорына қатысты жанжалды ашуға кірісті. Мегавати арқылы ТНИ мүшелері Абдурахманға Агусты қызметтен босату үшін қысым көрсетуді бастады. Абдурахман қысымға көніп, кейін Агусты Армия Бас штабының бастығы етіп тағайындауды жоспарлады, бірақ ТНИ жоғары лауазымды шенеуніктері зейнетке кетумен қорқытып, Абдурахман тағы да қысымға мойын бұрды. Абдурахманның ТНИ-мен қарым-қатынасы 2000 жылдың шілдесінде Ласкар Джихад Малукуға келгені және ТНИ оларды қаруландырғаны белгілі болғанда одан бетер нашарлады. Ласкар Джихад, радикалды исламил әскер тобы, жыл басында Малукуға барып, христиандармен қақтығыстағы мұсылмандарға көмектесуді жоспарлаған. Абдурахман ТНИ-ге Ласкар Джихадтың Малукуға баруына тосқауыл қоюды бұйырған, бірақ олар бәрібір Малукуға жетіп, содан кейін ТНИ қаруларымен жарақтандырылды.
Булоггейт пен Брунигейт
2000 жылы Абдурахман президенттік өкілеттігіне нұқсан келтіретін екі дауға қатысты. Мамыр айында Логистикалық істер агенттігі (BULOG) қолма-қол ақша қорынан 4 миллион АҚШ доллары жоғалып кеткенін хабарлады. Кейін жоғалған ақша Абдурахманның жеке массажисіне жатқызылды, ол Абдурахманның оны ақшаны алу үшін Bulog-қа жібергенін мәлімдеді. Ақша қайтарылғанмен, Абдурахманның оппозициясы оны осы дауға қатысқан деп айыптап, массажисінің не істеп жатқанын білгенін жеткізді. Сонымен бірге, Абдурахман өзіне 2 миллион АҚШ долларын алып қойғаны үшін де айыпталды. Бұл ақша Бруней сұлтаны Ачехке көмек көрсету мақсатында берген сыйлық еді. Дегенмен, Абдурахман бұл ақшаның тағдыры туралы есеп бере алмады.
2000 жылғы МПР жылдық сессиясы және министрлер кабинетінің қайта құрылуы
2000 жылғы МПР жылдық сессиясы жақындаған кезде, Абдурахманның халық арасындағы беделі әлі де жоғары болды және саяси тұрғыдан, Мегавати, Акбар және Амиен сияқты одақтастары министрлерді қызметтен босату мен оның қатысқан дау-дамаларына қарамастан, Абдурахманды қолдауға әлі де дайын болды. Алайда, олар Абдурахманнан сұрақтар қоюда болды. 2000 жылғы МПР жылдық сессиясында Абдурахман сөз сөйледі, ол МПР мүшелерінің көпшілігі тарапынан жақсы қабылданып, құпталынды. Сөйлеген сөзінде Абдурахман өзінің әкімшілік қабілетінің нашар екенін мойындап, үкіметтің күнделікті басқаруын жоғары дәрежелі министрге жүктеуі жоспарланғанын айтты. МПР мүшелері келісті, бірақ бұл міндетті Мегаватиге жүктеуді ұсынды. Бастапқыда МПР бұл ұсынысты қаулы ретінде бекітуді жоспарлаған, бірақ президенттің шешімі жеткілікті деп есептелді. 23 тамызда Абдурахман Мегаватидің жариялауды кейінге жылдыру туралы талабына қарамастан, жаңа кабинетті жариялады. Мегавати наразылығын білдіріп, кабинет отырысына қатыспады. Жаңа кабинет бұрынғыдан кішірек болып, көбінесе партиялық емес адамдардан құралды. Бұл кабинетте Голкар партиясының өкілдері болған жоқ.
Өңірлік тәртіпсіздіктер
Қыркүйек айында Абдурахман Малуку аймағындағы жағдай нашарлай түскендіктен, әскери жағдай режимін жариялады. Осы кезде "Ласкар Джихад" ұйымына ТНИ мүшелері көмектесіп жатқаны және оларға Фуад Бавазиер, Сухартоның соңғы Қаржы министрі қаржы жәрдем беріп отырғаны анық болды. Сол айда Батыс Папуа халықтары өздерінің Таңғы Жұлдыз туын көтерді. Абдурахман бұл әрекетке рұқсат берді, бірақ Таңғы Жұлдыз туы Индонезия туынан төмен орналастырылуын талап етті. Бұл шешімі үшін Мегавати мен Акбар оны қатаң сынады. 2000 жылдың 24 желтоқсанында Джакартада және Индонезияның сегіз қаласындағы шіркеулерге қарсы террористик шабуылдар жасалды.
Саяси оппозицияны жинап алу
2000 жылдың соңына қарай саяси элитаның көп бөлігі Абдурахманға көңілі тоқ емес еді. Бұл көңілсіздікті ең анық Амиен көрсетті, ол өткен жылы Абдурахманды президенттікке қолдағандығына өкініш білдірді. Амиен сондай-ақ Мегавати мен Акбарды саяси күштерін көрсетуге ынталандырып, оппозицияны біріктіруге тырысты. Мегавати күтпеген жерден Абдурахманды қорғады, ал Акбар 2004 жылғы парламент сайлауын күтуді жөн көрді. Қараша айының соңында 151 ДПР депутаты Абдурахманды қызметтен алу (импичмент) талабымен петицияға қол қойды.
2001 ж. және биліктен шығарылуы
Қаңтар айында Абдурахман Қытай Жаңа жылының міндетті емес мереке болуы туралы хабарлады. Абдурахман ақпан айында қытай әріптерін көрсетуге және қытай басылымдарын импорттауға қойылған тыйымды жойды. Ақпан айында Абдурахман хаж сапары үшін Солтүстік Африка мен Сауд Арабиясына барды. Абдурахман 2001 жылғы маусымда Австралияға соңғы шетелдік сапарын жасады. 2001 жылғы 27 қаңтарда университет ректорларымен болған кездесуде Абдурахман Индонезияның анархияға түсу мүмкіндігі туралы айтты. Ол сондай жағдайда ДПР-ді таратуға мәжбүр болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Кездесу жасырын болғанымен, ол үлкен қысқа пікір тудырып, оған қарсы күштерді күшейтті. 1 ақпанда ДПР Абдурахманға қарсы меморандум қабылдады. Екі меморандум МПР-дің ерекше сессиясын шақыруға негіз болады, онда президенттің импичменті мен қызметтен алынуы заңды болар еді. ПКБ мүшелері наразылық білдіріп, ғимараттан шығып кетті. Меморандум ҰҰ мүшелерінің кең ауқымды наразылығын тудырды. Шығыс Явада ҰҰ мүшелері "Голкардың" аймақтық кеңселеріне шабуыл жасап, қиратты. Жакартада Абдурахманның оппозициясы оны наразылықты ынталандырды деп айыптады. Абдурахман мұны жоққа шығарып, Пасуран қаласындағы наразылық білдірушілермен сөйлесіп, көшеден кетуге шақырды. Дегенмен, ҰҰ наразылық білдірушілері Абдурахманға қолдау көрсетуді жалғастырды және сәуір айында президентті қорғауға және оған үшін өлуге дайын екендерін жариялады. Наурыз айында Абдурахман Вахид өзінің кабинетіндегі оппозициялық саясаткерлерге қарсы шаралар қолданып, оларға қарсы тұруға тырысты. Әділет министрі Юсрил Ихза Махендра президенттің отставкасын талап еткені үшін, ал Орман шаруашылығы министрі Нур Махмуди Исмаил де өз ведомствосының қаражатын Абдурахманның оппозициясына бағыттады деген күдікпен қызметтен алынды. Бұған жауап ретінде Мегавати өзін қашықтап, министрлердің ауыстырылуына қатыспады. 30 сәуірде ДПР екінші меморандум қабылдады және келесі күні 1 тамызда МПР-дің ерекше сессиясын өткізуді талап етті. 12 маусымда ол қолдауды нығайту үшін кабинетті қайта құрды. Шілде айына қарай Абдурахман Вахид үмітін жоғалтып, Саясат және қауіпсіздік жөніндегі министр Сусило Бамбанг Юдхойоноға төтенше жағдай режимін жариялауға бұйрық берді. Юдхойоно бас тартқаннан кейін Абдурахман оны қызметтен шеттетуге мәжбүр болды. Соңында 20 шілдеде Амиен МПР-дің ерекше сессиясы 23 шілдеге ауыстырылатынын мәлімдеді. Абдурахман президенттік өкілеттігінің кезеңінде ТНИ-мен жаман қарым-қатынаста болғандықтан, ТНИ Джакартада 40 мың әскер орналастырып, президенттік сарайға қарай бағытталған танктерді орналастырды. МПР-дің ерекше сессиясын өткізуге жол бермеу үшін Абдурахман 23 шілдеде МПР-ді тарату туралы жарлық шығарды, бірақ оның мұндай билігі болған жоқ. Абдурахманның жарлығына наразылық білдіріп, МПР ерекше сессиясын жалғастырды және бірауыздан Абдурахман Вахидті қызметтен шеттетуге дауыс берді. Осы сессияда МПР президенттікке Мегаватидің өтуін де бекітті. Абдурахман Вахид өзінің президент екенін жалғастырып айтты және бірнеше күн президенттік сарайда болды, бірақ ақырында 25 шілдеде АҚШ-қа денсаулығын жақсарту үшін сапарға шықты.
PKB ішіндегі шина
Қылмыстық қудалаудан кейін Абдуррахман Уәхид назарын ПКБ төрағасы болған Идке бұрды. МПР-дің арнайы сессиясына дейін, ынтымақтастық белгісі ретінде ПКБ мүшелерінің қатыспауы туралы келісімге келді. Алайда, Матори МПР төрағасының орынбасары болғандықтан және импичмент процесіне қатысқандықтан, қатысуға талап етті. Консультативтік кеңестің төрағасы лауазымын пайдаланып, Абдуррахман Абдуррахман 2001 жылдың 15 тамызында Маториді ПКБ төрағасы лауазымынан шеттетуге және партиялық қызметтен уақытша шеттетуге бұйрық берді, ал қараша айында Маториді партия мүшелігінен айырды. 2002 жылдың 14 қаңтарында Матори ПКБ-дағы қолдаушыларымен бірге Арнайы Ұлттық Съезді өткізді. Съезде Матори ПКБ төрағасы лауазымына қайта сайланды. Абдуррахман Абдуррахман Маторидің съезі аяқталғаннан кейін, 17 қаңтарда өз ПКБ Ұлттық Съезін өткізіп, оған қарсы шықты. Ұлттық Съезде Абдуррахман Уәхид Консультативтік Кеңестің төрағасы лауазымына қайта сайланды және Әлви Шихаб төраға болып сайланды. Абдуррахманның ПКБ-сы ПКБ Кунинган, ал Маторидің ПКБ-сы ПКБ Батутулис деп аталды.
2004 жылғы заң шығару және президенттік сайлау
2004 жылдың сәуірінде ПКБ ұлттық заң шығарушы сайлауда 10,6% дауыс жинады және Абдуррахманды президенттікке кандидат ретінде ұсынды, бірақ Индонезия заңында көзделген медициналық тексеруден өтпегендіктен Абдуррахманның кандидатурасы қабылданбады. Абдуррахман содан кейін Голкар партиясының Вирантосын қолдады, себебі Абдуррахманның бауыры Салахуддин Вирантоның вице-президенттікке серігі болды. Виранто мен Салахуддин үшінші орынға ие болды. 2004 жылдың 20 қыркүйегінде Юдхойоно мен Мегавати арасында өткен екінші тур сайлауында Абдуррахман Вахид екі кандидаттың бірін де қолдамайтынын және дауыс беруден бас тартатынын мәлімдеді.
Юдхойоно үкіметінің қарсыластары
2005 жылдың тамызында Абдурахман Вахид «Біріккен және оянған архипелаг» (Koalisi Nusantara Bangkit Bersatu) деп аталатын саяси коалицияның жетекшілерінің бірі болды. Try Sutrisno, Wiranto, Akbar Tanjung және Мегавати Сукарнопутримен бірге бұл коалиция Сусило Бамбанг Юдхойоно үкіметінің саясатын, әсіресе отын бағасын қымбаттатуға алып келетінін айтқан отын субсидиясын жою туралы сынға алды. 2006 жылдың қыркүйегінде Абдурахман Вахид 2009 жылғы президенттік сайлауға түсетінін мәлімдеді. Ол бұл туралы 2008 жылдың наурыз айында Оңтүстік Калимантан облысының Банджармасин қаласында өткен Ұлттық ояну партиясының (ПКБ) митингісінде растады.
Басқа қызмет түрлері
Абдурахман Вахид институты – 2004 жылы Абдурахман құрған, қазір оның қызы Йенни Абдурахман басқаратын Джакартадағы коммерциялық емес ұйым. Абдурахман Вахид LibForAll ("Баршаға бостандық") қорының демеушісі, директорлар кеңесінің мүшесі және аға кеңесшісі болды, оның мақсаты – діни экстремизмді азайту және бүкіл әлемде терроризмнің беделін түсіру. Абдуррахман Вахид 2005 жылғы 30 желтоқсанда Wall Street Journal газетінде жарияланған «Дұрыс исламға қарсы бұрыс ислам» деген мақаласында «әр түрлі дін мен ұлт өкілдерін» терроризмнің түбінде жатқан діни жеккөрушілікке қарсы бірігуге шақырды. Абдуррахман Вахид 2005 жылғы 12 қазанда SBS Dateline телеарнасында көрсетілген «Индонезияның терроризмге қарсы күресі» атты деректі фильміне берген сұхбатында Балидегі террористік шабуылдарға Индонезия үкіметі мен Индонезия қарулы күштерінің қатысы болу мүмкіндігі туралы күдіктерін айтты.
Жеке өмір
Абдурахман Вахид Синта Нурияға үйленген, одан төрт қызы болған: Алисса Қотрунада Мунаворо, Зануба Арифах Чафсо (халық арасында Еньни Абдурахман деп белгілі), Аннита Хаятунуфус және Иная Улундари.
Денсаулық сақтау мәселелері
Абдурахман Вахид президенттік кезінде көру қабілеті нашарлаған, бірақ көптеген адамдар оның көмексіз көре алатынын айтты. Дегенмен, президенттікке кіріскен кезде әскери офицер оған көмекші болды, ол президенттік антын оқу кезінде мәтінді қайта оқып берді. Оның көру қабілеті 1985 жылдан бері глаукома салдарынан нашарлай бастады, содан кейін автокөлік қағып, торлы қабығы зардап шекті. Осының салдарынан, оған сенімді көмекшілер "көзі" болып көмектесті. Сондай-ақ, ол ұйқы бұзылысымен де күрескен, себебі маңызды министрлер кеңесінің отырыстарында ұйықтап қалғандарын көргендер болды.
Өлім
2009 жылдың желтоқсан айының соңында нашар денсаулығына және жақында ауруханаға түскеніне қарамастан, Абдурахман Рембангқа (Орталық Явада орналасқан) және Жумбангқа баруды сұрады. Сапар барысында денсаулығы нашарлап, Абдурахман 2009 жылдың 24 желтоқсанында Жумбанг ауруханасына жатқызылды. Келесі күні оны диализ жасау үшін Орталық Джакартадағы доктор Чипто Мангункусумо ауруханасына көшірді. 28 желтоқсанда тіс ауыруына байланысты оған тіс операциясы жасалды. Абдурахман 30 желтоқсанда жергілікті уақыт бойынша (UTC+7) шамамен сағат 18:45-те бүйрек аурулары, жүрек аурулары және қант диабетінің асқынуларынан көз жұмды. Президент Сусило Бамбанг Юдхойоно Абдурахманның қайтыс алғанға аз уақыт бұрын оны аралады. 31 желтоқсанда Абдурахманға мемлекеттік жерлеу рәсімі өткізілді, ал жеті күн бойы тулар жартылай төмен түсірілді. Ол туған жері – Шығыс Явадағы Жумбанг қаласында ата-анасы мен әже-шешесінің қасына жерленді.
Құрметтер
1993 жылы Абдурахман Вахид Индонезияда демократиялық қоғамдағы дінаралық қатынастарды жақсартуға жасаған еңбегі үшін беделді Магсейсей сыйлығымен марапатталды. Бұл сыйлық "Азияның Нобель сыйлығы" деп танылады. Оған Нетания университеті (Израиль), Конкук және Сан Мун университеті (Оңтүстік Корея), Сока Гаккай университеті (Жапония), Тамасат университеті (Таиланд), Пантеон Сорбонна университеті (Франция) және әлемнің көптеген басқа университеттері құрметті доктор дәрежесін берді.