Кіріспе

Аудиокөптік (немесе сөйлейтін кітап) – кітаптың немесе басқа да туындының дауыстап оқылуының жазбасы. Мәтіннің толық нұсқасы оқылса, ол "толыққанды" деп аталады, ал қысқартылған нұсқалары – қысқартылған оқылымдар. Дауыстап оқылған аудио 1930 жылдардан бері мектептерде, қоғамдық кітапханаларда және аздаған дәрежеде музыка дүкендерінде қолжетімді болған. Кассеталар, компакт-дискілер мен жүктеліп алынатын аудио пайда болғанға дейін көптеген дауыстап оқылған жазбалар жасалған, көбінесе кітаптардың өзінен гөрі өлеңдер мен пьесалар жазылған. 1980 жылдары ғана аудиокөптік кітап сатушылардың назарын аудара бастады, содан кейін кітап сатушылар аудиокөптіктерді бөлек стендтерде емес, кітап сөрелерінде көрсете бастады.

Этимология

"Сөйлеу кітабы" термині 1930 жылдары соқыр оқырмандарға арналған үкіметтік бағдарламалармен қатар пайда болды, ал "аудиокітап" термині 1970 жылдары фонограф жазбаларын аудиокассеталар ығыстыра бастаған кезде қолданысқа енді. Граммофонға бірінші рет жазылған сөздер – Эдисонның "Мэридің кішкентай қозысы" өлеңін оқығаны болды. Дегенмен, дөңгелек цилиндрлердің ұзақтығы шамамен 4 минутқа шектелгендіктен, кітаптарды практикалық тұрғыдан пайдалану мүмкін болмады; "Соқырлар мен дислексиясы барларға арналған жазу" (RFBD, кейін Learning Ally деп аталды) 1948 жылы Энн Т. Макдональд, Нью-Йорк қалалық кітапханасының әйелдер бөлімінің мүшесі, Екінші дүниежүзілік соғыста көру қабілетін жоғалтқан әскерлерден түскен көптеген сұранысқа жауап ретінде құрылды. Жаңа қабылданған GI Bill of Rights барлық ардагерлерге жоғары білім алуға кепілдік берді, бірақ мәтіндер соңғы кезде көзі көрмей қалған ардагерлерге, Брайль шрифтін білмейтін және тікелей оқырмандарға қол жеткізуі қиын болғандарға көбінесе қолжетімсіз болды. Макдональд "Білім – құқық, емес жеңілдік" ұранымен әйелдер бөлімінің мүшелерін жұмылдырды. Бөлім мүшелері Нью-Йорк қалалық кітапханасының шатырын студияға айналдырып, сол кездегі заманауи алты дюймдік винил SoundScriber граммофон дискілерін пайдаланып оқулықтарды жазды, әр жағы шамамен 12 минуттық материалды ойнатты. 1952 жылы Макдональд АҚШ-тың тағы жеті қаласында жазу студияларын ашты. Caedmon Records аудиокітап бизнесінде пионер болды. Бұл компания алғаш рет сөйлеу жазбаларын халыққа сатумен айналысты және аудиокітап индустриясының "тұқымы" деп аталды. Caedmon 1952 жылы Нью-Йоркте колледжді бітірген Барбара Холдридж және Марианна Ронилер құрды. Caedmon 1948 жылы ойлап табылған LP жазбаларын пайдаланды, бұл ұзақ жазбаларды қолжетімді және практикалық етті, алайда олардың көптеген туындылары өлеңдер, пьесалар және басқа да қысқа шығармалар болды, LP-нің шамамен 45 минуттық ойнау уақытының шектеуіне байланысты толыққанды кітаптар емес. Listening Library де пионерлік компания болды, ол мектептерге, кітапханаларға және басқа да арнайы нарықтарға, соның ішінде VA ауруханаларына балалар аудиокітаптарын таратуды бастаған алғашқы компаниялардың бірі болды. Оны 1955 жылы Энтони Дитлоу және оның әйелі Нью-Джерси штатының Ред-Банк қаласындағы үйлерінде құрды; Дитлоудің көру қабілеті толық емес еді. Caedmon сияқты, Listening Library және Spoken Arts LP-нің жаңа технологиясынан және 1950 және 60 жылдары мектептер мен кітапханаларға мемлекеттік қаржыландырудың артуынан пайда тапты. Кассеталық таспалар 1962 жылы ойлап табылды және бірнеше кітапханалар, мысалы Конгресс кітапханасы, 1969 жылға қарай кассетада кітаптарды таратуды бастады. Recorded Books және Chivers Audio Books біріктірілген өндіріс командаларын дамытып, кәсіби актерлермен жұмыс істеген алғашқы компаниялар болды. 1984 жылға қарай он бір аудиокітап баспа компаниясы болды, олардың ішінде Caedmon, Metacom, Newman Communications, Recorded Books, Brilliance және Books on Tape кіретін. 1996 жылы Аудио баспагерлер қауымдастығы аудиокітаптар үшін Audie сыйлығын құрды, ол аудиокітап индустриясы үшін "Оскар" сыйлығымен теңестіріледі. Номинациялар жыл сайын ақпан айына дейін жарияланады. Жеңімпаздар мамыр айында, әдетте BookExpo America көрмесімен бірге, гала-банкетте жарияланады.

1996 жылдан қазіргі уақытқа дейін

1990 жылдары интернеттің тұтынушыларға таралуымен, жоғары жылдамдықты жүктеу мүмкіндігін ұсынатын кеңжолақты технологиялар, жаңа қысылған аудио форматтар және портативті медиаплеерлердің пайда болуы аудиокітаптардың 1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдары айтарлықтай танымал болуына әкелді. 1997 жылы Audible әлемдегі алғашқы жаппай нарыққа арналған цифрлық медиаплеерді – "The Audible Player" атты құрылғыны ұсынды. Ол 200 долларға сатылды, 2 сағатқа дейін аудио сақтай алатын және сол кезде кең таралған кассета плеері – Walkman-нан «кіші және жеңіл» болды. Цифрлық аудиокітаптар маңызды жаңа қадам болды, себебі олар тыңдаушыларға пошта арқылы тасымалдауды қажет ететін кассеталар мен CD-ROM сияқты физикалық медиадан тәуелсіздік берді. Оның орнына, онлайн кітапханалардан шексіз көлемдегі аудиокітаптарды дереу жүктеуге және салыстырмалы түрде кішкентай және жеңіл құрылғыларда тасымалдауға мүмкіндік берді. Audible.com 1998 жылы цифрлық аудиокітаптарды сатып алуға арналған алғашқы веб-сайтты құрды. Тағы бір маңызды жаңалық – 2005 жылы Монреальде тұратын жазушы Хью МакГуайрдің LibriVox жобасын құруы болды. Ол блогында: «Интернет қоғамдық домендегі кітаптарды подкаст арқылы жандандыруға көмектесетін еріктілерді біріктіре ала ма?» – деген сұрақ қойды. Осылайша, ерікті оқырмандардың күшімен қоғамдық домендегі аудиокітаптар жасала бастады. 2021 жылдың соңына қарай LibriVox каталогында 16 870-тен астам туынды жиналды. Винилден кассетаға, кассетадан CD-ге, CD-ден MP3CD-ге, содан кейін цифрлық жүктеуге көшуді Audio Publishers Association жыл сайынғы зерттеулерінде тіркеп отыр (жазбадан кассетаға жасалған алғашқы ауысу 1970 жылдарға арналған бөлімде сипатталған). Кассеталар жалпы нарықтық сатылымның 50%-дан астамын құраған соңғы жыл 2002 жыл болды. 2003-2004 жылдары кассеталардың орнын CD-лер басты. CD-лер 2008 жылы сатылымның 78%-ына жетті, бірақ содан кейін цифрлық жүктемелердің пайдасына төмендеді. 2012 жылғы зерттеу көрсеткендей, CD-лер барлық сатудың «жартысына жуығын» құрады, яғни енді басым медиа емес (APA 2012 жылғы цифрлық жүктемелер туралы мәліметтерді жарияламады, бірақ 2011 жылы CD-лер 53%-ды, ал цифрлық жүктемелер 41%-ды құрады). APA болжамы бойынша, аудиокітаптардың 2015 жылы цифрлық форматтағы сатылымы 2014 жылмен салыстырғанда 34%-ға өсті. Аудио әңгімелердің қайта жандануы смартфондар, планшеттер және автомобильдердегі мультимедиалық ойын-сауық жүйелері сияқты мобильді технологиялардың жетістіктеріне байланысты. Аудиодрамалардың жазбалары енді интернетте подкаст ретінде де қолжетімді. 2014 жылы Боб және Дебра Дейан Deyan Audio компаниясының таңдауымен Deyan Institute of Vocal Artistry and Technology ашылды – бұл аудиокітап өндірісінің өнері мен технологиясын оқытуға арналған әлемдегі алғашқы кампус және мектеп. 2018 жылы АҚШ-та шамамен 50 000 аудиокітап жазылды, олардың сатылымы жыл сайын 20 пайызға өсті. 2019 жылы АҚШ-тағы аудиокітаптардың жалпы сатылымы 1,2 миллиард долларды құрады, бұл өткен жылмен салыстырғанда 16%-ға жоғары. Сатудың өсуімен қатар, Edison Research ұлттық зерттеуінің нәтижесінде 18 жастан асқан американдық аудиокітап тыңдаушыларының арасында аудиокітап тыңдаудың орташа саны 2019 жылы жылына 6,8-ден 2020 жылы 8,1-ге дейін өскені анықталды.

Германия

Германияда аудиокітаптардың (Hörbuch, "тыңдауға арналған кітап") дамуы мен қолданылуы АҚШ-тағымен ұқсас. Оның ерекше мысалы – 1955 жылы құрылған Батыс Германияның көзі көрмейтіндерге арналған аудио кітапханасы. Мюнстер қалалық театрының актерлері көру қабілеті бұзылғандар үшін алғашқы аудиокітаптарды жұмыртқа қораптарымен астарланған, далалық студияда жаздырды. Бірінші жазбалар трамвайдың шуынан кейін, түнде жасалды. Кейін, жазбалар оқыған тәжірибелі мамандармен кәсіби студияларда жасалып, пошта арқылы пайдаланушыларға жіберілді. 1970 жылға дейін жазбалар магниттік таспаларда, содан кейін кассеталарда болды. 2004 жылдан бері материалдар DAISY Digital Talking Book MP3 стандартында жазылады, бұл көзі көрмейтін пайдаланушыларға дыбыстық түрде материалды тыңдау және іздеуге қосымша мүмкіндіктер береді.

Үндістан

Үндістанда аудиокітаптар әлемнің басқа елдеріне қарағанда кейінірек пайда бола бастады. 2010 жылға дейін Үндістанда аудиокітаптар кеңінен танылмады. Бұл, негізінен, баспагерлер мен авторлардың бұрынғы ұйымдастырылған күш-жігерінің болмауына байланысты. Аудиокітаптарды насирлеу және олардың қолжетімділігі Үндістанды әлемдегі ең жылдам дамитын аудиокітаптар нарығының біріне айналдырды. Қалалық үнді халқының өмір салты және әлемдегі ең ұзақ сапар уақыты да аймақта аудиокітаптардың танымалдылығын арттыруға көмектесті. Бизнес және өзін-өзі жетілдіру кітаптары кең таралған және көркем және көркем емес әдебиеттен гөрі танымал. Себебі аудиокітаптар көбінесе ойын-сауық емес, өзін-өзі жетілдіру және білім беру құралы ретінде қарастырылады. Аудиокітаптар түрлі үнді тілдерінде шығарылуда. Малаялам тілінде алғашқы аудио роман, "Оуижа тақтасы" деген атпен 2018 жылы Kathacafe компаниясы шығарды. Қазір үнді компаниялары үнді тілдерінде аудиокітаптар жасау бойынша жұмыс істеп жатыр. Sahitya Chintan-ның Listen Stories – 1000-нан астам хинди аудиокітаптарын тізімдеуге мүмкіндік беретін Android аудиокітапханасы. Олар көптеген аудиокітаптарды тегін ұсынады. Толық каталогқа қол жеткізу үшін үнді аудиокітап тыңдаушыларынан жылына 199 рупий, ал әлемнің қалған бөлігінен жылына 5,99 доллар мүшелік алым алады.

Оңтүстік Корея

Корея баспа саласында аудиокітап бизнесі 2000 жылы басталғанымен, маңызды нәтижелерге жете алмағандықтан тоқтатылды. Шамамен 20 жыл өткен соң, 2019 жылы мобильді құрылғыларға қызығушылық артып, бірақ әлі де шешілмейтін мәселелер бар. Біріншіден, аудиокітап индустриясына қатысты мемлекеттік қолдау жеткіліксіз болды, екіншіден, аудиокітаптарды өндіруге қажетті инфрақұрылым толыққанды дамымады. Үшіншіден, аудиокітап индустриясының дамуын қамтамасыз ету үшін академиялық ортада ғылыми зерттеулер мен технологиялық дамыту жұмыстары жеткілікті деңгейде жүргізілмеді.

Өндіріс

Аудиокнига жасау – жазу студиясында отырып мәтінді оқитын баяндаушыдан, ал студия инженері мен режиссер оның орындалуын жазып, басқаратын процесс. Егер қате жіберілсе, жазу тоқтатылып, баяндаушы оны қайта оқиды. Ірі баспа үйлері шығарған аудиокітаптар баяндау жазылғаннан кейын түзету және редакциялаудан өтеді. Баяндаушыларға әдетте дайын жазбаның сағат саны бойынша төленеді, яғни егер 5 сағаттық кітапты жасауға 20 сағат кетсе, баяндаушыға 5 сағат үшін ақы төленеді, бұл қателер жасаудан аулақ болуға ынталандырады.

Форматтар

Аудиокітаптар кез келген аудио форматта таратылады, бірақ ең көп таралғаны – жазбалар, кассеталар, CD, MP3 CD, жүктеліп алуға болатын цифрлық форматтар (мысалы, MP3 (.mp3), Windows Media Audio (.wma), Advanced Audio Coding (.aac)) және алдын ала жүктелген цифрлық құрылғылар, онда аудио мазмұны алдын ала сақталған және аппараттық құрылғымен бірге сатылады. 1955 жылы неміс өнертапқышы Tefifon форматына негізделген «Sound Book» кассеталық жүйесін ұсынды. Бұл жүйеде дыбыс магниттік таспаның орнына, ескі 8 тректік таспаға ұқсас, шұңқырланған винилит лентасының үздіксіз циклына жазылған. Түпнұсқа Tefifon 19 Гц (CPS) жылдамдықпен жұмыс істеп, максимум 4 сағатқа дейін жазба сақтаса, «Sound Book» 9,5 Гц (CPS) жылдамдықпен жұмыс істегендіктен, 8 сағатқа дейін жазба сақтай алатын. Дегенмен, Tefifon сияқты, бұл формат та кеңінен таралған жоқ. Аз ғана кітаптар радиохабар тарату үшін жазылады, әдетте қысқартылған түрінде және кейде сериялы болып келеді. Аудиокітаптар басылған кітаптың толыққанды драмалық нұсқасы ретінде шығуы мүмкін, онда толық актерлік құрам, музыка және дыбыс эффектілері қолданылады. Бұл аудиокітаптар аудиодрама ретінде танымал. BBC радиостанциялары Radio 3, Radio 4 және Radio 4 Extra Уильям Гибсонның «Нейроманс» романы сияқты туындыларды эфирге берді. «Аудиодағы бірінші өндіріс» – бұл кітапқа негізделмеген, түпнұсқа аудио туынды. Мысалы, Стивен Кингтің ұлы Джо Хилл 2018 жылы «Dark Carousel» атты Vinyl First аудиокітабын шығарды. Ол 2 LP винил жинағы түрінде немесе жүктеліп алуға болатын MP3 форматында ұсынылды, бірақ басылған мәтіні болған жоқ. Тағы бір мысал – Джим Дейл оқыған «Rumpelstiltskin» ертегісінің музыкалық нұсқасы «Spin, The Audiobook Musical» (2018), онда Бродвей музыкалық жұлдыздарының актерлік құрамы қатысқан.

Қолдану

Аудиокітаптар балаларды оқуға үйрету және оқу түсінігін арттыру үшін қолданылады. Олар көзі нашар адамдар үшін де пайдалы. АҚШ Конгресінің Ұлттық кітапханасы және Канададағы CNIB кітапханасы көру қабілеті бұзылған адамдарға тегін аудиокітап қызметін ұсынады; талап етілген кітаптар клиенттерге пошта арқылы (қосымша төлемсіз) жіберіледі. 1996 жылы құрылған Мичиган штатының Энн-Арбор қаласындағы Assistive Media, көру қабілеті нашар адамдарға қызмет ету мақсатында журналистік және әдеби туындылардың дыбысталып жазылған нұсқаларын интернет арқылы таратуды бастаған алғашқы ұйым болды. Аудиокітаптардың 40 пайызы қоғамдық кітапханалар арқылы қолданылады, ал қалғаны көбінесе кітап дүкендері арқылы таратылады. Кітапханалардағы жүктеу бағдарламалары қазіргі уақытта қарқынды дамуда (5000-нан астам қоғамдық кітапхана тегін жүктеуге аудиокітаптар ұсынады). Кітапханалар аудиокітаптарды CD форматында алу үшін де танымал орындар. Ұлттық өнер қорының «Қауіптегі оқу: Америкадағы әдеби оқу туралы сараптама» (2004) зерттеуіне сәйкес, аудиокітаптарды тыңдау жалпы грамоталық деңгейді арттырады.

Қайырымдылық және коммерциялық емес ұйымдар

1948 жылы құрылған Learning Ally 300 000-нан астам мектеп оқушысы (К–12), колледж және аспиранттар, ветерандар мен өмір бойы білім алушыларға қызмет көрсетеді. Олардың барлығы соқырлық, көру қабілетінің нашарлауы, дислексия немесе басқа да оқу қиындықтарының салдарынан стандартты баспаны оқи алмайды. Learning Ally-дің 80 000-нан астам адам оқыған оқулықтар мен әдебиет атауларынан тұратын жинағы кең таралған смартфондар мен планшеттерге жүктелуі мүмкін және бұл әлемдегі осындай үлкен жинақтардың ішіндегі ең ірісі. 2002 жылы құрылған Bookshare – басылым мүмкіндігі шектеулі адамдарға арналған, компьютермен оқылатын аудиокітаптардың қолжетімді форматтағы онлайн кітапханасы. 2005 жылы құрылған LibriVox – жүктеуге болатын аудиокітаптардың онлайн кітапханасы, сонымен қатар Хью МакГайр жасаған коммерциялық емес, тегін ұйым. Онда бірнеше тілдегі аудиокітаптар бар. Calibre Audio Library – Ұлыбританиядағы қайырымдылық қоры, көру қабілеті нашар, дислексиясы немесе басқа да кемтарлықтары бар, баспа түрінде оқи алмайтын адамдарға абоненттік төлемсіз толыққанды аудиокітаптарды ұсынады. Олардың кітапханасында 8 550-ден астам көркем және ғылыми-танымдық кітаптар бар, оларды MP3 дискілері мен жад карталары арқылы немесе ағынмен пошта арқылы алуға болады. Listening Books – Ұлыбританиядағы аудиокітаптарды тарату, жүктеу және пошта арқылы жеткізу қызметін ұсынатын қайырымдылық ұйымы, кітапты ұстау, беттерін аудару немесе қалыпты оқу қиындықтары бар мүгедектерге немесе ауруларға көмектеседі, бұл көру, физикалық, оқу немесе психикалық денсаулық мәселелері бар адамдарды қамтиды. Оларда демалысқа және оқуға арналған аудиокітаптар бар, сонымен қатар 7 500-ден астам атаудан тұратын кітапханасы бар, олардың көпшілігі өздерінің цифрлық студияларында жазылған немесе коммерциялық көздерден алынған. Корольдік Соқырлар Институты (RNIB) – Ұлыбританиядағы қайырымдылық ұйымы, ол «Сөйлейтін кітаптар» кітапханалық қызметін ұсынады. Аудиокітаптар DAISY форматында беріледі және CD немесе USB жад картасы түрінде пошта арқылы оқырманның үйіне жеткізіледі. Кітапханада 30 000-нан астам аудиокітап бар, оларды басылым мүмкіндігі шектеулі кітапхана мүшелері тегін пайдалана алады. RNIB «Сөйлейтін кітаптар» қызметін жылына шамамен 4 миллион фунт стерлингпен субсидиялайды.