Қытайдың соғыс шебері Бай Ци

Кіріспе

Қытайдың Цинь мемлекетінің әскери генералы (б.з.д. 332 ж. – б.з.д. 257 ж.)

Бай Цы (; б.з.д. 332 ж. – б.з.д. қаңтар 257 ж.), сондай-ақ Гунсунь Ци (公孫起) деп те белгілі, Соғыс қимылдары дәуірінде Цинь мемлекетінің әскери генералы болған. Мейде (қазіргі Шэньси провинциясының Мей округі) туған Бай Цы 30 жылдан астам Цинь армиясының қолбасшысы болды, ол бір миллионнан астам адамның өліміне жауапты болды, осыдан оған Рен Ту (人屠;) деген лақап ат берілді. Шицзиде айтылғандай, ол басқа алты жау мемлекеттен 73-тен астам қаланы жаулап алды, және оның әскери мансабында бірде-бір жеңіліс көргенін көрсететін ешқандай дерек табылмаған. Ол Циньнің әскери гегемон ретінде күшеюіне және оның қарсыластарының әлсіреуіне зор үлес қосты, соның нәтижесінде Цинь оларды толығымен бағындырды. Қытай халықтық әңгімелерінде ол Ли Му, Ван Цзянь және Лиань Помен бірге Соғыс қимылдары дәуірінің соңғы кезеңіндегі төрт ұлы генералдың бірі саналады, және төртіншісінің арасында ең қатыгез деп есептеледі.

Өмір

293 жылы Бай Ци Цин әскерін Вэй (魏) және Хан (韓) күштеріне қарсы жеңіске жетеледі. 292 жылы Цинь патшасы Чжаосян оны Цюо Шу Чжаннан (左庶長; Цинь вице-премьері) Да Лян Цзаоға (大良造; Офицерлердің қолбасшысы, 328 жылға дейін Цинь премьер-министрі) көтерді. 278 жылы Цинь әскерін Чжудың астанасы Инь (郢) қаласын басып алуға бастап, едәуір аумақты басып алды. Оған сый ретінде Уань әміршісі (武安君) деген атақ берілді. Су тасқыны кезінде 100 мың адам суға батып кеткені хабарланды. 273 жылы Цинь әскері оның қолбасшылығымен Чжао (趙) мен Вэйдің біріккен әскерлерін Хуаянгта (華陽; қазіргі Чжэнчжоу (鄭州), Хэнаньның оңтүстігінде) жеңді. Ол бас салған сарбаздарды өлтірді, олардың жалпы саны 150,000-ға жуық сарбаз болды: 130,000 Вэй сарбазы және тағы 20,000 Чжао сарбазы өлтіріліп, өзенге лақтырылды. 264 жылы Ханның 5 қамалын қоршап алып, 50,000 жау сарбазының басын шауып өлтірді. 262 жылы Цинь мен Вэй мемлекеті арасындағы одақ бұзылғаннан кейін, Циньдің жаңа патшасы Бай Циньді Ханға шабуыл жасауға 200,000 сарбазбен жіберді, онда олар Хан мен Вэй мемлекеттерінің 300,000 сарбаздық қарсыластық күштерін кездестірді. Бай Ци Ювангты ( yowang) басып алып, Шандонг пен Ханның астанасы арасындағы байланысты үзіп жіберді. 260 жылы Чанпин шайқасы кезінде Цинь барлау қызметі Чжао әскеріне тәжірибесіз Чжао Куо басшылық ететінін хабарлағаннан кейін, ол тәжірибелі Лиан Поның орнын басып, Цин әскерінің қолбасшысы ретінде Ван Хедің орнын басады. Жао әскері екіге бөлініп, оның жабдықтау желісі мен кері шегіну жолы Бай Цимен кесілді. Чжао Куо Цин арбалетшілерімен атып өлтірілгеннен кейін бағынған Шандаңдықтармен қоса 400,000-нан астам Чжао сарбазы Бай Циның бұйрығымен өлтірілді (坑殺; тірі көмілді). Бай Ци Чжаоны біржола жоюды қалады, өйткені олар Чанпин шайқасынан болған шығыннан шаршады және психологиялық жағынан зардап шекті, бірақ Цинь премьер-министрі Фан Цю (范雎), Чжаодан келген сөйлесушіге сендіріліп, Бай Циның күшейіп келе жатқан күшінен қорқып, патшаға шабуылды тоқтатуды ұсынды. Бай Ци шабуылды тоқтатты; Цинь мемлекетіне оралғанда, ол ауырып қалды. Шиджидің айтуынша, 257 жылы Цинь Чжаоның астанасы Ханданды қоршауға ала бастады. Бай Ци ауырып қалғандықтан, Цинь патшасы басқа көрнекті генерал Ван Лингті (王陵) қолданды, ол кейіннен шайқаста жеңілді. Шамамен төрт айдан кейін, Бай Ци қалпына келгендей болғанда, патша оны өзінің командирлік лауазымына қайта оралуын сұрады, бірақ Бай Ци басқа пікірде болды, ол Циньдің мұндай алыс қашықтыққа соғыс жүргізу үшін жеткілікті ресурстары жоқ екенін және басқа мемлекеттердің тез арада Циньге шабуыл жасайтындығын айтты. Алайда патша шабуылдауды жалғастыруда талап етті. Бай Ци патшаның бұйрығын орындамады, себебі ол ауру еді. Сондықтан патша Бай Ци орнына басқа бір танымал Цин генералы Ван Хэні (王齕) қолбасшы ретінде пайдалануы керек болды. Бұл шешім Цинь әскеріне соғыста ешқандай көмек бермеді; Чу мен Вэй көп ұзамай Жаоға көмек көрсету үшін әскерлерін жіберді. Бес айдан астам уақыт бойы Ханданда жеңіліске ұшыраған Цинь үлкен шығынға ұшырады. Патша Бай Цидан қайтадан қолбасшы болуды өтінді, бірақ ол ауруын пайдаланып, өтінішті қайтадан қабылдамады. "Жан Го Цэ" кітабында оның нағыз ниеті патшаның бұйрығын орындамағаны үшін өлім жазасына кесілуді, ал ұрыс даласында ұзақ уақыт бойы жеңімпаз болып келген атақ-даңқынан айырылғысы келмейтінін айтқан кезде ашылды. Бірнеше рет бас тартқаннан кейін, патша ашуланып, Бай Цидан барлық атақтарды алып тастады және оны Цинь астанасы Сианьяннан кетуге мәжбүр етті. Сонымен қатар, Фан Джу патшаны Бай Ци басқа мемлекетке генерал ретінде қосылып, Цинь мемлекетіне қауіп төндіретініне сендірді. Фан Джудың ақпаратына сенген патша Бай Цины Дуюда (杜郵) өз-өзіне қол жұмсауға мәжбүр етті. Өмірін құрбан ету алдында Бай Ци көп адамды өлтірген соң, осындай қайғылы аяғына лайық екенін айтты.

In 293 BC, Bai Qi led the Qin army to victory against Wei (魏) and Han (韓) forces at the Battle of Yique (in present day Longmen (龍門), southeast of Luoyang, Henan), reportedly slaughtering around 240,000 enemy soldiers in total while capturing some cities. In 292 BC, he was promoted from Zuo Shu Zhang (左庶長; Vice Prime Minister of Qin) to Da Liang Zao (大良造; Commander of the Officers, before 328 BC also Prime Minister of Qin) by King Zhaoxiang of Qin. In 278 BC, he led the Qin army to capture Ying (郢), the capital city of Chu, in the process seizing considerable amounts of territory. As a reward, he was given the title Lord Wu'an (武安君; literally: Lord of Martial Peace). Reportedly drowning 100,000 people in a flood attack. In 273 BC, the Qin army under his command defeated the joint armies of Zhao (趙) and Wei at Huayang (華陽; south of present day Zhengzhou (鄭州), Henan), where he massacred the submitting soldiers, reportedly numbering around 150,000 troops in total: 130,000 Wei soldiers with a further 20,000 Zhao soldiers being killed and thrown into a river. In 264 BC, he successfully besieged 5 Han fortresses and thereafter decapitated the 50,000 enemy soldiers. Sometines before 262 BC, after the split of alliance between Qi state and Wei state, Bai Qi was sent by the new king of Qin to lead 200,000 mens to attack Han, where they met the opposition forces of Han and Wei states of 300,000 mens. Bai Qi managed to capture Yowang, and disrupt connection between Shandong and the capital of Han. During the Battle of Changping in 260 BC, after Qin intelligence reported that the Zhao army was commanded by the inexperienced Zhao Kuo, who had replaced the experienced Lian Po as acting commander, Bai Qi was appointed to succeed Wang He as commander of the Qin army and was promoted to Shang Jiangjun (上將軍, literally "Generalissimo" or "Supreme Commander"). The Zhao army was split into two parts and its supply lines and retreat route cut off by Bai Qi. More than 400,000 Zhao soldiers, including the Shangdang people who surrendered after Zhao Kuo was shot dead by Qin crossbowmen, were slain (坑殺; buried alive) on the orders of Bai Qi. Bai Qi wanted to end Zhao once and for all, as they were weary and psychologically affected by the losses incurred from the Battle of Changping, but the prime minister of Qin, Fan Ju (范雎), who was persuaded by a talker from Zhao, feared Bai Qi's rising power, and recommended that the king stop the attack on the pretext that the Qin troops ought to be rested, and to accept a ceded territory negotiation. Bai Qi stopped the attack; on his return journey to the State of Qin, he fell ill. According to the Shiji, in the year 257 BC, Qin started to besiege Handan, the capital of Zhao. Because Bai Qi was ill, the Qin king used another prominent general, Wang Ling (王陵), who subsequently lost the battle. After about four months, when Bai Qi seemed to have recovered, the king asked him to return to his post as commander, but Bai Qi held a different opinion, he argued that Qin no longer had enough resources for such a long range war, and the other states would soon attack Qin since Qin had been contrary to the negotiation. However, the king insisted on continuing the attack. Bai Qi refused the king's command, using his illness as an excuse. The king, therefore, had to use Wang He (王齕), another prominent Qin general, instead of Bai Qi, as the commander. This decision did not help the Qin army in the battle at all; Chu and Wei soon sent troops to assist Zhao. After more than five months of continuous defeat at Handan, Qin had suffered major losses. The king asked Bai Qi to become commander again, but he once more used his illness to refuse the request. In the Zhan Guo Ce, his true intentions were supposedly revealed when he stated that he would rather be executed for refusing the king's order, than lose his long undefeated fame on the battlefield. Having been refused several times, the king became angry, removed all titles from Bai Qi, and forced him to leave Xianyang, the Qin capital. In addition, Fan Ju persuaded the king that Bai Qi would join another state as a general and become a threat to the State of Qin. Convinced by Fan Ju's information, the king then forced Bai Qi to commit suicide in Duyou (杜郵). Before he committed suicide, Bai Qi stated that he deserved such a tragic ending after having killed so many people.

Мұра

Бай Цы кейде қытай және даостық ғибадатханаларда есік сақшысы ретінде бейнеленеді, көбінесе Ли Мумен бірге. Қытай тарихында ол әскери қабілетімен емес, қатыгездігінің символы ретінде белгілі. Гаопинге тән дәстүрлі тофу тағамы, қазіргі Чанпин, «Бай Цы еті» деп аталады және кеңінен танымал. Бай Цының қатыгездігі үшін қиналуы туралы әңгімелер бар, мысалы, «Шығыс Чжоу патшалықтарының жылнамасында» айтылғандай, арқасына «Бай Цы» деп жазылған екі қытай таңбасы салынған өгіз Тан дәуірінде шаңқаймен урылып өлтірілген. Гаопин маңындағы Чанпин шайқасы орнында адам сүйектері кездесе береді. Тан императоры Сюаньцзунг бір кезде ондағы сүйектер жинағына арналған ғибадатхана салуға шешім қабылдады.

Танымал мәдениетте

Бай Ци 2012 жылғы "Цинь империясы II: Альянс" телесериалында Сунь Тин сомдады, ал 2017 жылғы "Цинь империясы III" жалғасында Синь Цзядоң сомдады. Бай Ци, сонымен қатар оның есімінің жапонша оқылуы "Хаку Ки" деп белгілі, "Цинь алты ұлы генералының" бұрынғы буынының жетекшісі болды. Ол өз дәуірінің ең көрнекті тактиктерінің бірі және Қытайдағы ең қаупетті генералдардың бірі еді, ол жеке өзі атақты Чанпин шайқасын басқарды, және оның қатал көзімен 450 000 Жао әскерін өлтіріп, тірідей жерге көмді. Бай Ци – Koei компаниясының "Үш патшалықтың романсы XI" видео ойынындағы ерекше кейіпкерлердің бірі болып табылатын 32 тарихи тұлғаның бірі. Ол барлық кейіпкерлердің арасында ең жоғары әскери басшылық көрсеткіштеріне ие, тек Хан Синь ғана оған тең.

Қосымша сілтеме

Батыс Хан әулеті, Сима Цян. Шицзи, 73-том. Бай Ци мен Ван Цзянь туралы өмірбаян. (西漢, 司馬遷.史記卷七十三白起王翦列傳)
Цин әулеті, Цай Юаньфан. Шығыс Чжоу мемлекеттері тарихы. (清, 蔡元放. 東周列國志)