Кіріспе

Тара () – Сербияның батысындағы тау. Ол Динар Альптерінің құрамына кіреді және теңіз деңгейінен биіктігі шамамен метрді құрайды. Таудың беткейлері тығыз орманмен, көптеген биік алаңдар мен шалғындармен, тік жартастармен, жақын орналасқан Дрина өзенімен жасалған терең шатқалдармен және көптеген карст үңгірлерімен жабылған. Тау – танымал туристік орталық. Тара ұлттық паркі таудың көп бөлігін қамтиды. Ең биік нүктесі – Збориште, шамамен метр.

Ұлттық парк

Таудың кейбір бөліктерін қорғауға жасалған алғашқы тырабыстар 19 ғасырда болды. 1948 жылы Сербияның Табиғатты қорғау институты құрылғаннан кейін, 1950 жылы таудың алты қорығы жарияланды. 1960 және 1970 жылдары оған тағы үш қорық қосылды. Тара ұлттық саябағы 1981 жылдың шілдесінде құрылды. Ол Тара және Звијезда тауының бір бөлігін, сондай-ақ Дрина өзенінің үлкен иілісін қамтиды. Парк аумағы бастапқыда теңіз деңгейінен жоғары биіктікте орналасқан. 2015 жылдың 5 қазанында Сербияның Ұлттық жиналысы ұлттық саябақтар туралы жаңа заң қабылдады, ол «Заовин ерекше ландшафты» қорғалған аймағын қосып, Тара ұлттық саябағының ауданын кеңейтті. Парктің басқару кеңсесі жақын орналасқан Бажина Башта қаласында орналасқан. Паркті қоршап тұратын қорғау аймағы одан әлдеқайда үлкен және ауданына таралады.

Өсімдіктер

Ұлттық парктің үштен екі бөлігін орман алып жатыр, олардың кейбіреулері Еуропадағы ең жақсы сақталған және күтілген орман болып табылады. Аумағының 83,5% орманды аймақпен Тара Сербияның ең орманды аймағы болып табылады және сондықтан "Сербияның өкпелері" деп атайды. Орманның өсу қарқыны Еуропадағы ең жоғары көрсеткіштердің біріне жатады: жалпы ағаш массасы жыл сайын артып, орманның сапасы жақсарады. Ағаш кесу қатаң түрде бақыланады. 1960 жылдан бері Тарадағы ағаш массасының жалпы көлемі әр 10 жыл сайын өлшеніп келеді. 1990 жылдан 2000 жылға дейін бұл масса өсті. Парк ішінде 9 қорық бар, олардың ауданы парктің 16% құрайды, онда ағаш кесуге тыйым салынған. Кейбір аймақтар ғасырлар бойы ешқандай күтімсіз қалған, нәтижесінде олар субтропикалық ылғалды орманға айналды. Барлығы саябақта 1200 түрлі өсімдік, оның ішінде 84-і Балқан эндемигі және 600 түрлі саңырауқұлақ кездеседі. Сербияда тек Тарада ғана өсетін екі эдельвейс түрі бар. Панчич Дервента каньонының тік беткейлерінде Дервента кенесін (Centaurea derventana) ашқан, ал Альпілік эдельвейс тек Мокра Гораның бір қыратында ғана өседі және қатаң қорғалады. Тағы бір эндемик – жалпы қауырсын жапырақты. Басқа өсімдіктердің ішінде ормандық шілтесін, жабайы бүлдірген және түрлі саңырауқұлақтар бар.

Жабайы табиғат

Паркте барлығы 140 жәндік түрі бар. Сирек кездесетін түрлерге Панчич шабағы (Pyrgomorphella serbica), 1882 жылы Карл Бруннер фон Уоттенвилл ашқан эндемикалық балқандық изофия және Сербияда тек осы жерде тіршілік ететін аспан ұзын мүйізді қоңыз жатады. Таудың беткейлерінде 135 құс түрі уақытша немесе тұрақты мекендейді, соның ішінде алтын бүркіт, грифон құс, келімсек, еуразиялық бүркітқұс, жаңғақжазғыш, еуразиялық бұқа, кроссбиль, қара жыртқыш, тау құсқарсығы және қара құсқұс. Дринадағы Перуцак көлінде 50 жұпқа тең қарапайым суқұс популяциясы бар. Тарада сүтқоректілердің 53 түрі, соның ішінде қорғалған қоңыр аю мен сусар, сондай-ақ шамы, қара елік, қасқыр, шакал, жабайы шошқа, еуропалық қарағай мартен және еуропалық жабайы мысық мекендейді. Жалпы, саябақта 19 балық түрі бар. 2019 жылдың сәуір айында Тарада 60-қа жуық аю болды, бұл Сербиядағы қоңыр аю популяциясының 80% құрайды. 2021 жылдың күзінде 15 жасар Александр (Іскендір Зұлқарнайынның есімімен) атты аю GPS жағасымен жабдықталды. Ол айрықша ірі болғандықтан таңдалды, өйткені салмағы 2022 жылдың тамызына дейін шамамен 200 килограмға жеткен, ол кезде жағасын жыртып, таудағы альфа-аю екендігін дәлелдеді. Александр қарашаның ортасынан наурыздың аяғына дейін қыстап, үңгірден шығуға құлшынбады. Басқа жануарлар одан жасырынып, оның жолынан қашып, сондықтан ол тек аюлармен ғана кездесті. Ол осы кезеңде екі ана аюмен бірге тамақтанып, олармен уақыт өткізді, бірақ көбінесе тыныш жүрді. Аю орманның шетінен өтіп, ашық кеңістіктерден аулақ болды. Ол тіпті ауылдарға жақын жерде де адамдардан сақтануға тырысты.

Тарих

2018 жылдың мамыр айында Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының журналында Нортумбрия университетінің зерттеу тобы жариялаған жұмысы "Crveni Tepih" орнының Еуропадағы ең көне қорғасын ластануының дәлелін көрсеткенін анықтады. Бұл б.з.д. 3600 жылына жатады, бұған дейін Испанияның оңтүстігінде б.з.д. 3000 жылға жатқан ең ерте табылған деректерден бұрынғы кезеңді көрсетеді және қорғасын металлургиясының бастауын алты ғасырға кері жылжытады. Kremenilo орны, Višesava ауылының жанында орналасқан, б.з.д. 5000-7000 жылдар аралығындағы тарихи қоныс есептеледі және Поднунавьедегі алғашқы ауыл шаруашылығы мәдениеті ретінде дамыған Starčevo мәдениетінің бір бөлігі болған. Қола дәуірінде таулы Иллириялық Аутариата тайпасы осы аймақты мекендеген. Тара тауының аты санскрит тілінде "жұлдыз" деген мағынаны білдірсе де, атауы тайпаның атынан шыққан. Kaluđerske Bare маңындағы "Borovo Brdo" орнында 6-7 ғасырларға жататын славян керамикасы табылды. Ортағасырлық Mramorje некрополі Perućac ауылының жанында орналасқан. Сербиядағы ең маңызды stećci кешендерінің бірі ретінде, ол ерекше маңызды мәдени ескерткіш ретінде мемлекеттік қорғауға алынған. Тағы бір осындай некрополь Rastište ауылының жанында орналасқан. Mramorje Perućac көліне жақын орналасқан. Некрополь 13-14 ғасырларда пайда болған және қазіргі уақытта 88 көрінетін қабір тасы бар. Олардың барлығы әшекейсіз, тек біреуі ғана дөңгелек пішіндегі өрнекпен безендірілген. Барлық тастар 3 тоннадан асатын бір ақ әктас блогынан жасалған. Олар "мраморови" ("мәрмәр [блоктары]") деп аталады, сондықтан да осы жердің аты осылай аталады. Олар әртүрлі пішінде жасалған: плита, қорап, екі еңкейген шатыр, сәл өңделген тіктөртбұрышты тастар және т.б. 1910 жылы аумақтың шағын зерттеуі жүргізілді және 2011 жылы тас ескерткіштер консервацияланды. Rastište Perućac-тан, Derventa өзенінің аңғарында орналасқан. Ол ауылдық шіркеудің солтүстігінде орналасқан екі зираттан тұрады. Gajevi орнында 35, ал Uroševine орнында 33 қабір тасы бар. Бұл stećci садақ-жебе, қылыштар және т.б. оюларымен безендірілген. Ол stećci тастарының шикізат көзі болып табылатын Vagan карьерінің жанында орналасқан. Османдық кезеңде аймақтан "босниялық жол" өтті. Kremna маңындағы Gradina ауылы түрік қару-жарағы қоймасы мен кервансарайының орны болған. Олар 1738 жылы австриялықтар тарапынан қиратылды. Тығыз ормандығына байланысты, Осман билігі кезінде Тара хайдуктардың тығылған жері болды. Таудың басында халық сәулетінің үлгісін көрсететін үйлер орналасқан. Vukajlović үйі ең көне үйлердің бірі, ол 19 ғасырдың ортасында салынған. Оны Bajina Bašta-дан келген мейхана иесі Vitor Vukajlović салған. Үй қазір тұрғын үй емес, туристік нысанға айналдырылған. Кіреберіс есігінің жанындағы "Славиша, әйелі Анамен бірге 1905 жылы осында тоқтады" деген жазу бүгінгі күні Тарадағы туризмнің дамуының басталу күні деп есептеледі. Сонымен қатар, таудың үстінде 650-ден астам қойшы шатырлары орналасқан, олардың ең көнесі 1700 жылдарға жатады. Бұрын, "kućer" деп аталатын арнайы ағаш үйлер де болған. Олар іргетастардың орнына, шынжыр тәрізді тұғырларға салынған, осылайша оларды жұмырлақтар немесе командалармен оңай жылжытуға болады. Zaovine көлінің жанында "Brana Lazići" фотоэлектрлік күн электр станциясы салынды. 2014 жылы тұжырымдамалық жобаны жобалау кезінде , биіктікте орналасқан жер таңдалды. Біріншісі 2016 жылы пайдалануға берілді, ал қалғандары 2017 жылы қосылды, бұл жалпы орнатылған қуатын 1.152 күн панеліне жеткізді.