Туыстық қатынастардың антропологиялық түсінігі

Кіріспе

Антропологиялық ұғым. Фиктивті туыстық – антропологтар мен этнографтар туыстық немесе әлеуметтік байланыстардың қан байланысына (қан туыстығына) немесе некелік ("ерлі-әйелдік") байланысқа негізделмеген түрлерін сипаттау үшін қолданатын термин. Ол нақты туыстық байланыстарынан өзгеше. Қан туыстығы және некелік туыстық байланыстары нақты туыстық деп есептелуі мүмкін болғандықтан, бұрын фиктивті туыстық термині нақты емес, ойдан шығарылған туыстық байланыстарын көрсету үшін қолданылып келді. Осы ұғымды мәдени тұрғыдан жарамды антропологиялық категория ретінде қолдану, қан туыстығы мен некелік туыстыққа негізделген "(нақты) туыстық" санатының кері категориясы да сондай мәдени жарамдылыққа ие деген болжамға негізделген. Бұл терминнің қолданысы XX ғасырдың ортасы мен соңына дейін кең таралған, сол кезде антропология туыстық және әлеуметтік байланыстарды зерттеуге қатысты көптеген ұғымдар мен категорияларды тиімді түрде деконструкциялап, қайта қарады. Атап айтқанда, антропологтар туыстық байланыстарының қан туыстығына негізделуі барлық мәдениеттерде бірдей емес екенін, ал керісінше, ол кейбір мәдениеттерде ғана туыстықтың мәдени символы болуы мүмкін екенін анықтады (туыстық туралы мақалаларға және туыстық зерттеулері тарихы туралы толық ақпарат алу үшін Дэвид М. Шнайдердің еңбектерін қараңыз). Антропологияның құқық танумен ерте байланысынан туындаған фиктивті туыстық термині құқықтық мағынада да қолданылуы мүмкін, және бұл қолданыс туыстық және әлеуметтік байланыстарға қатысты осы категориялар мен анықтамалар заңдық күшке ие болған қоғамдарда жалғасуда; мысалы, мүлікті бөлісу мәселелерінде. Жоғарыда айтылған туыстық ұғымын деконструкциялаудың бір бөлігі ретінде антропологтар қазір "туыстық" санаты бойынша бұрын қарастырылған әлеуметтік байланыстар мен қарым-қатынастардың түрлері көбінесе қан немесе некелік байланыстарға негізделмейтінін, ал ортақ тұрғын орынға, ортақ экономикалық байланыстарға, тәрбиелік туыстыққа немесе басқа да өзара әрекеттесу формалары арқылы туындауы мүмкін екенін мойындайды. Отбасы социологиясында бұл идея таңдалған туыстық, фиктивті туыстық немесе ерікті туыстық деп аталады. Социологтар бұл ұғымды қан немесе некелік байланыс арқылы туысқан емес, бірақ соған ұқсас байланыстардағы кеңейтілген отбасы мүшелерінің бір түрі деп анықтайды. Таңдалған туыстыққа мүмкіндік беретін байланыстар діни рәсімдерді, жақын достық байланыстарды немесе басқа да маңызды өзара әлеуметтік немесе экономикалық қатынастарды қамтуы мүмкін. Таңдалған туыстықтың мысалдарына спонсорлар, асырап алынған балалар және жақын отбасы достары жатады. Фиктивті туыстық идеясы қартаю, шетелдік жауынгерлер, иммигранттар қауымдастықтарын талдау үшін қолданылған. Кейбір зерттеушілер теңдестердің фиктивті туыстық желілерін құруға қабілетті екенін айтады.

Anthropological concept

Fictive kinship is a term used by anthropologists and ethnographers to describe forms of kinship or social ties that are based on neither consanguineal (blood ties) nor affinal ("by marriage") ties. It contrasts with true kinship ties. To the extent that consanguineal and affinal kinship ties might be considered real or true kinship, the term fictive kinship has in the past been used to refer to those kinship ties that are fictional, in the sense of not real. Invoking the concept as a cross culturally valid anthropological category therefore rests on the presumption that the inverse category of "(true) kinship" built around consanguinity and affinity is similarly cross culturally valid. Use of the term was common until the mid to late twentieth century, when anthropology effectively deconstructed and revised many of the concepts and categories around the study of kinship and social ties. In particular, anthropologists established that a consanguinity basis for kinship ties is not universal across cultures, and that—on the contrary—it may be a culturally specific symbol of kinship only in particular cultures (see the articles on kinship and David M. Schneider for more information on the history of kinship studies). Stemming from anthropology's early connections to legal studies, the term fictive kinship may also be used in a legal sense, and this use continues in societies where these categories and definitions regarding kinship and social ties have legal currency; e. g. in matters of inheritance. As part of the deconstruction of kinship mentioned above, anthropologists now recognize that—cross culturally—the kinds of social ties and relationships formerly treated under the category of "kinship" are often not predicated on blood ties or marriage ties, and may rather be based on shared residence, shared economic ties, nurture kinship, or familiarity via other forms of interaction. In sociology of the family, this idea is referred to as chosen kin, fictive kin or voluntary kin. Sociologists define the concept as a form of extended family members who are not related by either blood or marriage. The bonds allowing for chosen kinship may include religious rituals, close friendship ties, or other essential reciprocal social or economic relationships. Examples of chosen kin include godparents, adopted children, and close family friends. The idea of fictive kin has been used to analyze aging, foreign fighters, immigrant communities, in modern societies. Some researchers state that peers have the potential to create fictive kin networks.

Мысалдар

Антропологтар жиі сипаттайтын, ойдан шығарылған туыстық деп аталатын қарым-қатынастардың түрлеріне компадрацго қарым-қатынасы, асыраушылық күтім, бір тектік топқа ортақ мүшелік және заңды түрде асырап алу жатады. Гурунгтардың әйгілі дәстүрі – «Роди» институты, онда жасөспірімдер ойдағы туыстық байланыстарды құрып, «Роди» мүшелері болып, әлеуметтену үшін, ортақ жұмыстарды атқару үшін және үйленуге ниетті серіктестерді табу үшін бірігеді. Батыс мәдениетінде адам ата-анасының жақын достарын «апа» немесе «аға» (олардың балаларын «немере» деп), ал жақын достарын «бауыр» немесе «қарындас» деп атауы мүмкін, бірақ бұл тек сыпайылықтың белгісі және нақты құндылықты білдірмейді. Әсіресе, Солтүстік Америка мәдениеттеріндегі колледждердегі студенттік ұйымдар мүшелерін атау үшін «бауыр» және «қарындас» сөздерін қолданады. Монастырлық, масондық және ложалық ұйымдар да мүшелерін «Бауыр» деп атауды қабылданған. «Медбике-қарындас» атағы медбикелердің дәрежесін білдіреді, ал «Қарындастық» термині феминистер үшін қолданылуы мүмкін. Женни Уайт Стамбулдағы көшпенді әйелдер туралы зерттемесінде ойдағы туыстық туралы айтқан. Ол өндіріс идеяларын пайдаланады және ол жұмыс істейтін әйелдердің «міндеттілік желілері» арқылы бірігіп, бір-біріне туысқандар ретінде сілтеме жасайды. Дегенмен, мұндай қарым-қатынастар туыстық қарым-қатынастарға қарағанда сирек кездеседі және табиғи отбасымен салыстыруға келмейтін немесе оны жоққа шығара алмайтын мақсаттарға қызмет етеді. Компадрацго – Орталық Мексика тарихында көп жылдар бойы тамырланған ойдағы туыстық қарым-қатынастың бір түрі. Сөздік мағынасында «бірлескен ата-аналық», компадрацго – бала, оның ата-анасы және құдалары арасындағы қарым-қатынастарды сипаттау үшін қолданылатын термин. Бұл қарым-қатынастар 1521 жылы испандықтар басып алғаннан кейін туындаған қиын жағдайларды жеңуге көмектесетіні болжанады. Мұндай ойдағы туыстық қарым-қатынастар қазіргі мексикалық қоғамда да бар және баланың өмірі бойына қандай да бір көмек көрсету арқылы құрылады. Дегенмен, құдалар ата-аналардан гөрі маңыздырақ бола бермейді, әсіресе экономикалық тұрғыдан. Көптеген қоғамдардағы жігіттер мен еркектердің «қан бауыры» деген әдеті бар, онда екі туыс емес адам бауыр деп жарияланады. Ағылшын тіліндегі әдебиеттегі ең танымал мысал – американдық автор Марк Твеннің 1876 жылғы «Том Сойердің баяулы» романындағы Том Сойер мен Хаклберри Финн кейіпкерлері арасындағы қарым-қатынас, олардың жазбаша келісімі екі тараптың қанымен рәсімделген және табиғаттан тыс салдарлары бар деп есептеледі. Моңғол ханы Шыңғыс өзінің аристократы және саяси қарсыласы Джамухаға дос болған, бірақ бәсекелестік соңғысының өлімімен аяқталды. Кейбір синологтар «Үш патшалықтың романсы» романындағы «Шаруа бақшасының анты» қарым-қатынасын қан бауырының мысалы деп санайды, бірақ қытайлық көзқарас бойынша ол [[wikt:sui generis. Құжаттары жоқ иммигранттар да ойдағы туыстық қарым-қатынастарды көрсеткен. Ресторан қызметкерлері бірлесіп жұмыс істейтін және тұратын жалған отбасылар құрайды. Бұл қарым-қатынастар жұмысшыларға үйден алыс тұратын адамдарға қолжетімсіз қолдау жүйесін құру арқылы пайда әкеледі. Дегенмен, бұл байланыстар нақты мағынада ойдағы туыстық және мұндай болжамдардағы адамдар үшін ештеңе білдірмейді. Израильде ағза трансплантациясымен байланысты кейбір ойдағы туыстық қарым-қатынастар анықталды. Ауруханалық комиссиялар донордың мүшесі туысынан немесе досынан келгенін анықтау үшін құрылады. Ағзаны трансплантациялау үшін кейбір адамдар бейтаныс адамдарды тауып, оларға операция үшін сыйақы төлеуге мәжбүр болады. Алайда, донор мен реципиент арасындағы қарым-қатынас ауруханалық комиссиядан өту үшін отбасылық қарым-қатынас ретінде ойлап табуы керек. Бұл жағдайда ойдағы туыстық екі тараптың да өз мақсаттарына жетуі үшін саналы түрде жасалады және өзара тиімді болып табылады. Асырап алу және асыраушылыққа қабылдау әрқашан ойдағы туыстық санатына жатады (баланың күтушімен генетикалық байланысы жоқ жағдайларда). Балалар әдетте асырап алушылардың биологиялық балалары ретінде қарастырылады, олар отбасылық байланысы болмаса да, ата-аналық қамқорлыққа ие болады. Дегенмен, кейбір адамдар туыстық ұғымдары әрқашан биологиялық факторларға байланысты бола бермейтінін айтады. АҚШ армиясы да ойдағы туыстықты таратуға мүмкіндік берген, мысалы, әскерлердің сезімі. Әскери қызметкерлердің жұбайлары арасында да ойдағы туыстық байқалады. Мұндай қарым-қатынастар қиын жағдайларда пайдалы болатын жақын байланыстарды жеңілдетуі мүмкін. Кейде сырттан қарағанда ойдағы туыстық қарым-қатынас сияқты көрінетін қарым-қатынастар, бірақ шындығында бұл тек туыстық терминологияның нәтижесі. Солтүстік Үндістандағы Шанти Нагар ауылының тұрғындары барлық адамдарға – тіпті бейтаныс адамдарға да – отбасылық терминдермен жүзіге асырады. Бір ер адам жасы ұқсас ер адамға «бауыр», ал ересектің жасы үлкенірек болса «аға» деп сөз сөйлейді. Бұл сөздер бір-біріне қатысты қолданылғанда ойдағы туыстықтың белгісі сияқты көрінгенімен, олар ритуалдық туыстық қарым-қатынастардың бар екенін көрсетпейді.

Types of relations often described by anthropologists as fictive kinship include compadrazgo relations, foster care, common membership in a unilineal descent group, and legal adoption. A noted Gurung tradition is the institution of "Rodi", where teenagers form fictive kinship bonds and become Rodi members to socialize, perform communal tasks, and find marriage partners. In Western culture, a person may refer to close friends of one's parents as "aunt" or "uncle" (and their children as "cousin"), or may refer to close friends as "brother" or "sister", although this is just a mere courtesy treatment and does not represent an actual valuation as such. In particular, college fraternities and sororities in some North American cultures usually use "brother" and "sister" to refer to members of the organization. Monastic, Masonic, and Lodge organisations also use the term "Brother" for members. "Nursing Sister" is used to denote a rank of nurse, and the term "Sisterhood" may be used for feminists. Fictive kinship was discussed by Jenny White in her work on female migrant workers in Istanbul. In her work, she draws on ideas of production and the women she works with being drawn together through "webs of indebtedness" through which the women refer to each other as kin. These relationships are, however, less frequent than kin relationships, and serve purposes that are neither comparable to nor exclude a natural family. Compadrazgo is a form of fictive kinship that is rooted in Central Mexico history for many years. Literally meaning "co parenthood", compadrazgo is a term to describe the set of relationships between a child, their parents, and their godparents. It has been hypothesized that these relationships evolved after the Spanish conquest in 1521 to help deal with stressful situations. These fictive kinships still exist in modern day Mexican societies, and are established by providing some form of aid throughout the child's life. Godparents seldom become more important than parents, though, much less in a non economic fashion. The boys and men of many societies have customs of "blood brotherhood" in which two unrelated people are declared to be as brothers. Perhaps the best known such relationship in English language literature is between the characters Tom Sawyer and Huckleberry Finn in the 1876 novel The Adventures of Tom Sawyer by American author Mark Twain, in a written agreement ritually signed in the parties' blood and deemed to have supernatural consequences. Mongolian Khagan Emperor Genghis was [[wikt:anda#Dongxiang to fellow aristocrat and political rival Jamukha, though the rivalry would end in the latter's execution. Some sinologists consider the mortal Oath of the Peach Garden in the Romance of the Three Kingdoms, one of the Four Classic Chinese Novels, to be an example of blood brotherhood, although from a Chinese perspective it is [[wikt:sui generis. Undocumented immigrants have also demonstrated fictive kin relationships. Undocumented restaurant workers are known to form pseudo families in which they cooperate within living and working situations. These relationships benefit the workers by creating a support system that would otherwise be unavailable to those living far from home. These ties are, however, fictive in a strict sense and mean nothing to the people in such pretenses. Some fictive kin relationships have been discovered in Israel in relation to organ transplants. Hospital committees are formed to assess whether the organ donation is from a true family member or from a friend. In order to obtain organ transplants, some individuals are forced to find strangers and pay them compensation for the procedure. However, the relationship between the donor and recipient must be invented as a familial relationship in order to pass through the hospital committee. In this case, fictive kinship is created knowingly to both parties in order to achieve their goals, and is mutualistic in nature. Adoption and foster care have always been grouped into the fictive kinship category (in cases where the child shares no genetic relatedness to the caregivers). The children are normally treated as the adopters' biological kin, receiving a lot of parental investment despite not having family ties. This view has been chastised by some who claim that notions of kinship are not always based on biological determinants. The United States military has also been an avenue to propagate fictive kinship, such as the sense of brotherhood felt by the soldiers. Fictive kinship has been demonstrated among the spouses of military men and women as well. These relationships may facilitate close bonds that are beneficial during times of hardship. Other times, relationships can appear from the outside to be fictive kinship relationships, but the reality is that this appearance is just the result of kinship terminology. Members of the Shanti Nagar village in North India refer to everyone—even strangers—in familial terms. A man would address another man of a similar in age as "brother", and would address an older man as "uncle". Although these terms used in addressing one another appear to be indicative of fictive kinship, they do not actually suggest the existence of ritual kin relationships.

Сын-пікірлер

Соңғы уақытта көптеген антропологтар «нақты» және «жасанды» туыстық қатынастарды ажыратудан бас тартты, себебі көптеген мәдениеттер туыстық туралы түсініктерін генеалогиялық байланыстарға негіздемейді. Бұл туралы Дэвид М. Шнайдер 1984 жылы жарық көрген «Туыстықты зерттеуге сын» атты кітабында ең айқын түрде айтқан. Осы ойға жауап ретінде Джанет Карстен «қарым-қатынас» (relatedness) идеясын дамытты. Ол бастапқы ойларын малайлармен жүргізген зерттеулерінен бастады, онда әлеуметтендірілген және биологиялық факторлар зерттелді. Ол мұнда қарым-қатынас идеясын қолдана отырып, антропологиялық ойдағы биологиялық және әлеуметтік арасындағы бұрыннан қалыптасқан қарама-қарсылықтан аулаққа шығуға тырысады. Карстен қарым-қатынасты жергілікті тұрғындардың айтулары мен тәжірибелері арқылы сипаттау керек деп санайды, олардың кейбіреулері антропологтар дәстүрлі түрде туыстық деп түсінген нәрседен тысқа шығады. Алайда, бұл адамдардың туыстық емес қарым-қатынастарының, тіпті достық қарым-қатынастардың да туыстық байланыстардан маңыздырақ екенін білдірмейді, өйткені олардың себептері де адамның өмір сүруі мен жалғасуымен байланысты, сондай-ақ адамдар міндетті түрде өздері енген мәдениетке байланысты емес, және оны барлық адамдар әрқашан туыстықты бағаламауына дейін жалпылауға болмайды. Мұндай жағдайларда, басқаларға деген байланыс мәдени акт емес, тіршілік ету актісі болып табылады. Герберт Гинтис «Sex at Dawn» кітабына жазған рецензиясында адам еркектерінің бала тудыруға немқұрайлы болған деген пікірді сынады, «бұл жағдайда біз кез келген басқа түрден өзгеше болар едік». Мұндай адамдар ұрпақ арқылы тіршілік етуге бейімділігінен ауытқыған тірі организмдер деп қарастырылуы мүмкін. Э. О. Уилсон ұсынған ұқсас модельге жауап ретінде Райс университетінің профессоры Дэвид Квеллер мұндай жаңа модель «жақын туыстық байланысты қажет етеді, менің ойымша» деді. Теория сонымен қатар, тайпашылдық немесе этникалық ұлтшылдықта көрінетіндей, туыстық емес немесе жақын туыстық емес адамдардың тіршілік ету құбылысын да ескермейді.

Әлеуметтік-биологияда қолдану

Биологиялық және жануарлар мінез-құлық ғылымдарында "туыстық" термині қазіргі антропологиялық қолданыстан өзгеше мағынаға ие, және бұрынғы антропологиялық қолданысқа көбірек ұқсас, ол қан байланыстары әлеуметтік байланыстардан бұрын онтологиялық деп есептеген. Осы ғылымдарда "туыстық" әдетте "(генетикалық) туыстық регрессия коэффициенті" дегеннің қысқартылған түрі ретінде қолданылады, бұл зерттеліп отырған популяциядағы генетикалық вариацияның орташа деңгейіне қатысты кез келген екі жеке тұлға арасындағы ортақ генетикалық материалдың үлесін көрсететін өлшем. Бұл қатынас коэффициенті инклюзивті сәйкестік теориясының маңызды бөлігі болып табылады, ол әлеуметтік мінез-құлықтың белгілі бір түрлерінің пайда болуына қатысты эволюциялық таңдау қысымын қарастырады. Қызығы, инклюзивті сәйкестік теориясы көбінесе өзінің тар формасы – туыстық таңдау теориясы арқылы танымал, оның аты антропологиядағы "туыстық" туралы бұрынғы ұғымдармен анық байланысты. Осылайша, инклюзивті сәйкестік теориясы әлеуметтік мінез-құлықтың эволюциялық пайда болуы үшін қажетті жағдайлардың бірін сипаттаса да, социобиологияда әлеуметтік байланыс пен ынтымақтастықтың көрінуін қамтамасыз ететін жақын жағдайлар жеткілікті зерттелмеген. Атап айтқанда, әлеуметтік байланыс пен ынтымақтастықтың көрінуі үшін генетикалық туыстық (немесе "қан байланысы") міндетті түрде болуы керек пе деген сұрақ көптеген келеспес жағдайлардың туындауына себеп болды, бұл ішінара В.Д. Гамильтонның алғашқы теориялық жұмыстарындағы ой-эксперименттерімен байланысты. Эволюциялық таңдау қысымын егжей-тегжейлі сипаттаумен қатар, Гамильтон әлеуметтік мінез-құлықтың көрінуін қамтамасыз ететін екі мүмкін механизмді шамамен сипаттады:

Мінез-құлықты дұрыс мағынада байланыстыратын, сол арқылы жеке тұлғаның қарым-қатынасына байланысты факторларды ажырата білуге негізделген таңдау артықшылығы айқын. Мысалы, белгілі бір әлеуметтік әрекетті көршілерге қатысты бейтарап түрде орындағанда, жеке тұлға инклюзивті сәйкестік тұрғысынан тек қана шығынға ұшырауы мүмкін. Егер ол өз көршілерінің жақын туыстарын тануды үйреніп, игі әрекеттерін тек оларға жұмсаса, инклюзивті сәйкестік артықшылығы бірден пайда болар еді. Осылайша, осындай ажырата білуге қабілеттілікті тудыратын мутацияның өзі инклюзивті сәйкестікке пайда әкеледі және таңдалады. Шындығында, жеке тұлға біз ұсынғандай күрделі ажырата білуді орындауға мұқтаж болмауы мүмкін; оны тудыратын жағдайлар оның үйіне жақын немесе алыс кездескеніне байланысты оның мінез-құлқының жомарттығындағы айырмашылық ұқсас артықшылыққа әкелуі мүмкін.