Сербияның Златибор тауы: тарих, туризм және табиғат мұрасы

Кіріспе

Батыс Сербиядағы таулы аймақ Златибор – Сербияның батыс бөлігінде орналасқан таулы аймақ. Сербиядағы туризм үшін ең танымал орындардың бірі – Златибор. Оның басты тартымдылықтары – денсаулық сақтау туризмі, шаңғы спорты, жаяу серуендер және әлемдегі ең ұзын панорамалық гондола жолы. Аймақта Торник шаңғы курорты орналасқан. Аймақтың ең ірі қаласы – Ужице, ол таудың етегінде жатыр, ал аймақтың көп бөлігі Чаетина муниципалитетіне қарасты. Златибор қаласы жылдар бойында демалыс үйлерінен әртүрлі мүмкіндіктерге ие қалаға айналды. Златибор аймағы Чаетина және Ужице екі муниципалитетіне бөлінген, екеуі де Златибор ауданының құрамында. Белград-Бар темір жолы Златибор арқылы өтеді.

Тарих

Орта ғасырларда бұл аймақ Руйно деп аталды, ол ортағасырлық серб мемлекетінің орталығы Рашканың бір бөлігі болған жупа. Златибор атауы 18 ғасырда пайда болды, бірақ оның этимологиясы белгісіз. Бұл сөз серб тіліндегі zlatni (алтын) және bor (қайың) сөздерінен туындаған болуы мүмкін. Pinus sylvestris var. zlatiborica – таудан шыққан қарағайдың бір түрі, қазіргі кезде жойылу қаупінде. 2021 жылға қарай, оның табиғи өсетін жерінде алтын қарағайлардың бірі де қалмады. Соңғы ағаш қардың салмағынан сынып, Муртеница беткейіндегі Негбина ауылында дауылдан құлады. Қалалық аймақтарда тек егілген ағаштар ғана сақталды, оның ішінде Златибор және Чаетина қалалары. Марияның тууына арналған ортағасырлық Увац монастыры 17 ғасырдың соңында Османлы империясымен қиратылды. Бүгінде Стубло ауылында орналасқан, оның қалдықтары 1990 жылдары зерттелді және монастырь қайта жаңартылды. 1995 жылдың 21 қыркүйегінде Марияның туған күніне орай киеліленді. 2001 жылы тағы бір қираған ортағасырлық Дубрава монастырының қалдықтары табылды. Шіркеудің және конак үйінің қираған жерлері, сондай-ақ 17 ғасырға жататын 260 венециандық алтын монетасы бар саркофаг табылған. Осыдан кейін монастырь толыққанды түрде қайта құрылды. Жақын орналасқан Ябланица ауылының жанындағы Цигла төбесінде Сербия Корольдігі, Австро-Мажарстан және Османлы империясының шекара белгілерінің іздері әлі де сақталған.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1941 жылдың соңында тау, Партизандардың құлап бара жатқан Ужице Республикасының бос аймағынан шегінуімен байланысты қазына іздеудің орталық нүктесіне айналды. Партизандар Ужице қаласын басып алғаннан кейін көптеген қағаз және күміс ақшаны тәркіледі. 1941 жылдың 10 қазанында олар екі жүк көлігімен тауға ақша жеткізіп, көміп тастады. Қараша айының соңында шегінетін кезінде олар күміс ақшаның бір бөлігін алып, Златиборға көміп тастады. Соғыстан кейін Партизандардың ресми айтуынша, барлық ақша немістер мен четниктерге түсіпті, бірақ коммунизм құлағаннан кейін басқа да мәліметтер пайда болды. 1941 жылдың 28 қарашасында Иосип Броз Тито мен Слободан Пенезич Крцун күмісті Белград заңгері Аца Павловичтің Златибордағы вилласына тасымалдауға бұйрық берді. Олардың әрқайсысы 60 кг салмақты, барлығы 6 тонна болатын 103 жәшік болды. Ол оқ-дәрі сияқты жасырылды. Кейін қазына Борова Главаға жеткізілді, онда Йокина Ћуприя деген жерде оның бір бөлігі көмілді, бірақ неміс шабуылының кесірінен жұмыс аяқталмады, сондықтан қалған бөлігін жылжытуға әрекет жасалды. Неміс шабуылына байланысты жүк көліктерімен тасымалдау мүмкін болмағандықтан, партизандар жәшіктерді өзінің арқасында тасыды. Немістер оларды қуғанда, партизандар жәшіктерді тастап, күміс Рзав өзені бағытындағы шалғындарға шашырап кетті, ал партизандар тек бірнеше қағаз ақша қаптарын сақтап қалды.

География

Златибордың өзі Стари-Влах аймағының солтүстік бөлігінде, Рашка, Герцеговина және Босния арасындағы тарихи шекара аймағында орналасқан. Оның ұзындығы шамамен , оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа дейін, ал ені шамамен дейін жетеді. Оның ең биік шыңы Торник, оның биіктігі 1496 м. Златибор 43° 31' және 43° 51' солтүстік ендігі, және 19° 28' және 19° 56' шығыс бойында орналасқан.

Златибордың оңтүстік және шығыс шекарасы табиғи – Увац және Великий Рзав өзендері. Мокра-Гора, Семеньево және Ябланица ауылдары Тара тауына қарайтын батыс шекарасын белгілейді. Златибордың оңтүстік бөлігі, Златар тауларына қарай созылып, Муртеница деп аталады. Таудың ішінде, сол аттас ауылда, биік Гостилье шарлауығы орналасқан. Таудың оңтүстік беткейінде Стопица үңгірі және Прераст үңгірі сияқты бірнеше үңгірлер бар. Прераст – өзен үстіне үңгір төбесінің құлауынан пайда болған әдеттегі табиғи "тас көпір". Оны Точковичка үңгірі немесе Шоплица деп те атайды. Үңгірдің ұзындығы , биіктігі , ал кіреберіс (жоғарғы кіреберіс) және (төменгі шығу) биіктігі бар. Тас аркасы жоғарыдан қалың. 1971 жылы Рибница атты жасанды көл құрылды. Crni Rzav өзеніне бөгет салып, тұрмыстық қажеттерге арналған су қоймасын жасады.

Климат

Климаты ылғалды континенттік (Кеппен климаттық жіктелімі: Dfb).

Туризм

1000 метрден асатын биіктікте орналасқан Златибор – салқын альпілік климатқа, таза ауаға, жаз айларындағы ұзақ күн сәулесіне және қыс айларындағы қалың қар жамылғысына ие климаттық курорт. Туристік инфрақұрылымында заманауи қонақүйлер, демалыс орталықтары мен коттедждер, спорт алаңдары мен шаңғы жолдары бар. Златиборда туризмнің ресми бастауы 1893 жылғы 20 тамызда болды, сол күні Сербия королі Александр Обренович жергілікті қонақ үй иелерінің бастамасымен денсаулық сақтау курортын құруға шешім қабылдады. Оның құрметіне ол түскі ас ішкен жерде фонтан орнатылып, оған «Патша суы» (Kraljeva Voda) деген ат берілді. Печинар соғыстар аралығында Обудовицаны қоршаған батпақтарды көлге айналдыруды жоспарлады және жобаны 1941 жылғы 2 қаңтарда аяқтады. Соғыс басталғандықтан, құрылыс 1946 жылға дейін тоқтатылды. Печинарға арналған ескерткіш көлдің жанындағы орман ішінде орнатылды. «Златибордың қақпаларын» туризмге ашқан нысан – Ужице – Кральева-Вода жолы. 1923-1927 жылдары салынған бұл ұзын жол бүгінде Златибор жолы деп аталады және Е763 Еуропалық бағытының бөлігі болып табылады. 1945 жылы елді мекен Югослав партизандарының құрметіне Partizanske Vode деп аталып, 1991 жылы қала қазіргі Златибор атын алды. Аймақта көптеген қонақүйлер, виллалар, мейрамханалар, ашық бассейн мен басқа да спорттық нысандар орналасқан. Ақырында Сирогойно, Гостилье, Ябланица, Рожанство, Любиш, Трипкова және Чаетина ауылдарының тұрғындары туристерге үйлерін ашып, қосымша инфрақұрылымдар салды. 2020 жылдың сәуір және мамыр айларында көл жаңарту жұмыстары үшін толығымен босатылды, оған жақын орналасқан «Патша алаңы» (Kraljev Trg) да кірді. Көлдің төбесі жуылып, тазартылды, жаңбыр кезінде лас суды өткізу үшін оның айналасына бұрылыс арнасы салынып, көлде көп мақсатты жүзетін сахна орнатылды. Тау тоқыма өндірісімен, әсіресе жүн киімдерімен танымал. 1948 жылы федералды үкімет ешкі шаруашылығын тыйым салғанға дейін бұл аймақ ешкі жүнінен киім тігумен аты шыққан сирек аймақтардың бірі болды. 1960 жылдан бастап дизайнер Добрила Смильянич басшылығымен өндіріс жаңартылып, Сирогойнода орналасқан өнеркәсіпке айналды. Сирогойно жүн киімдері әлемдік танымал брендке айналды. 1992 жылы Сирогойнода «Ескі ауыл» (Staro selo) киім мұражайы ашылды. 2005 жылдан бастап Jablanica ауылында жыл сайын «Ауылдық көпсайыстық іс-шара» (Seoski višeboj) өткізіледі. Бұл іс-шара әр түрлі ескі тапсырмаларды орындаудан тұрады (мәңгі жасыл ағаштардан жасалған көмір пештерін жағу, билеу және халық әндерін орындау, бұршақ кесу, ат жарысы, тас лақтыру, бағаналарға көтерілу және негізгі іс-шара – бұқалармен ағаш діңдерін таудан сүйреп түсіру). Водице аймағында, Златибор қаласынан, 2020 жылдың мамырында «Эль-Пасо Сити» батыс стиліндегі курорт және ойын-сауық паркі ашылды. Аймақта қонақ үй, сонымен қатар шатыр тәрізді бунгалолар, трейлерлер мен вагондар, жылқы қоралары және Отырған бұқаның атымен аталған үнді ауылы бар. Кешенді ағатын өзен Батыс және Сербия бөліктеріне бөледі, оған шіркеу мен шағын ауыл кіреді. XIX ғасырдың ортасында Ужице және Златибор аймағында сауда керуендері гүлденді. Керуенге жетекшілік еткен саудагерді кириджия (көпше түрі – кириджие) деп атаған. Керуендерде 15-20 жылқы болған, ал Златибор саудагерлері өздерінің жұмысымен танымал болды. Фотограф Илија Лазић 20 ғасырдың басында kiridžija Тодор Удовичић Гајевићтің (кейбір дереккөздерде Тодор Гајовић) суретін түсірді, ол әйгілі болды. Лазић оны «Златибордың жылдам пойзы» деп атады және оны пошта карточкалары үшін пайдаланды. 1912 жылы Ужицеге темір жол салынды, содан кейін сауда керуендерінің саны азая бастады. 1950 жылы автокөліктердің пайда болуымен кириджиелер жойылып кетті. Сурет негізінде, өздігінен оқыған мүсінші Миладин Лекић Гајевићтің (көбінесе Оңтүстік-Батыс Сербияның тұрғыны деп аталатын Эра) және оның атын, сондай-ақ биік мүсіндерін жасады. Олар Стубладан алынған ағаштан жасалған: Гајевић еменнен, ал жылқы – қарағаштан. Мүсіндер 2013 жылы Патша алаңының ортасына орнатылды, бұл Златибордағы ұйымдастырылған туризмнің 120 жылдығын белгіледі. 2020 жылғы қайта құру кезінде мүсіндер жаяу жүру жолының бастапқы бөлігіне көшірілді. Мүсіндік топ суреттен алынған «Златибордың жылдам пойзы» деп аталады. Географиялық орналасуы мен қолайлы микроклиматы, соның ішінде орташа жел қарқындылығының арқасында Златибор Сербиядағы парапланерге ең қолайлы орындардың бірі болып табылады. Әсіресе Чигота-Чукар жотасы мен Торник тауының оңтүстік беткейі танымал. 2021 жылы екі парапланер клубы және кем дегенде алты белгіленген ұшыру алаңы болды. 3 күндік сынақ жұмысынан кейін, 2021 жылғы 14 қаңтарда әлемдегі ең ұзын панорамалық гондолдық көтергіші пайдалануға берілді. Ол Златибор орталығын Торник шыңымен, Рибница көлі арқылы байланыстырады. Оның ұзындығы 9 км, әрқайсысы 10 орындық 55 гондоласы бар және сағатына 600 жолаушыны тасымалдауға арналған.

Situated at an elevation of just over 1,000 metres, Zlatibor is a climatic resort, characterized by a cool alpine climate, clean air, long periods of sunshine during the summer and a heavy snow cover in winter. Tourist facilities include modern hotels, holiday centers and cottages, sports grounds and skiing tracks. A tourist era on Zlatibor officially began on 20 August 1893, when the King of Serbia Aleksandar Obrenović decided to establish a health resort after an initiative from local hoteliers. In his honor, a fountain was erected on the place where he had lunch and named Kraljeva Voda ("King's water"). Pećinar planned to turn the bogs which surrounded the Obudovica into lake during Interbellum, and finished the project on 2 January 1941. Due to the outbreak of the war, construction was on hold until 1946. The monument to Pećinar was dedicated in the forest next to the lake. The facility which "opened the gates of Zlatibor" for tourism was the Užice Kraljeva Voda road. The long road was built from 1923 to 1927 and is today known as the Zlatibor road. It is part of the European route E763. In 1945 the settlement was renamed Partizanske Vode after Yugoslav Partisans, but in 1991 the town received the current name Zlatibor. The area is a location of numerous hotels, villas, restaurants, open swimming pools and other sports facilities. Eventually, residents of surrounding villages of Sirogojno, Gostilje, Jablanica, Rožanstvo, Ljubiš, Tripkova and the town of Čajetina opened their homes to tourists and built other facilities. The lake was completely emptied in April and May 2020 for renovation, which includes the nearby Kraljev Trg ("King's Square"). The lakebed was washed and cleaned, a diversion channel will be built around it to conduct dirty water during the rainfall, and a multi purpose floating stage will be placed on the lake. The mountain is known for the textile production, especially of woolen clothing. It was also one of the rare regions where clothing was made from goat hair, before the federal government banned goat herding in 1948. Since the 1960s, under the direction of designer Dobrila Smiljanić, the production was modernized and almost turned into an industry, centered in Sirogojno. Sirogojno brand of woolen clothes became a world known trademark. In 1992, a clothing museum "Staro selo" ("Old village") was opened in Sirogojno. Since 2005, an annual "Village Multisport Event" (Seoski višeboj) has been held in the village of Jablanica. The event consists of performing various old tasks (lighting of the evergreen produced tar kilns, dancing and singing folk songs, logs sawing, horse races, stone throwing, climbing the poles and, the main event, ox powered dragging of tree trunks down the mountain). At the Vodice locality, from Zlatibor town, a Western style resort and theme park "El Paso City" was opened in May 2020. It covers , including a hotel but also bungalows in the shape of tents, caravans and wagons, horse stable and Indian village named after Sitting Bull. The river which flows through the complex divides it into the Western section and a Serbian one across from it, which includes a church and hamlet. In the mid 19th century, the business of trade caravans blossomed in the Užice and Zlatibor area. The merchant heading the caravan was called kiridžija (plural kiridžije). The caravans had 15 to 20 horses and Zlatibor merchants became famous for their work. Photographer Ilija Lazić took a photo of kiridžija Todor Udovičić Gajević (by some sources Todor Gajović) in the early 20th century, which became iconic. Lazić named it "Zlatibor's fast train" and used it for postcards. A real railroad reached Užice in 1912, and the number of caravan merchants began to dwindle. With the introduction of motor vehicles, kiridžije disappeared by 1950. Based on the photo, Miladin Lekić, self taught sculptor, carved wooden sculptures of Gajević (generically referred to as Era, named for the inhabitant of southwest Serbia) and his horse, and tall, respectively. They were made of wood from Stubla: Gajević from oak, and the horse from elm wood. The sculptures were placed in the center of King's Square in 2013, marking 120 years of organized tourism in Zlatibor. During the 2020 reconstruction, the sculptures were moved to the starting section of the promenade. The sculptural group is called "Zlatibor's fast train", after the photo. Thanks to the geographic configuration and favorable microclimate, which includes temperate wind intensity, Zlatibor is one of the most suitable paragliding locations in Serbia. Especially popular are the Čigota Čukar ridge and the southern slope of Tornik. In 2021 there were two paragliding clubs and at least six designated launching spots. After 3 days of trial operation, on 14 January 2021, the longest panoramic gondola lift in the world became operational. It connects the center of Zlatibor with the Tornik peak, via the Ribnica Lake. It is long, has 55 gondolas with 10 seats each and is designed to transport 600 passengers in one hour.

Қорғау

Бұл процесс 2016 жылдың қаңтарында басталды, ал 2017 жылдың қазан айында үкімет таудың бір бөлігін Златибор табиғи паркі ретінде қорғауға алды. "Ерекше маңызды қорғалған аймақ" (IUCN I санаты) аумағындағы жердің 56% жеке меншікте және Семеньево, Ябланица, Стубло, Доброселица, Любиш және Гостилье ауылдарын қамтиды. Қоныстанған аймақ қорғаныстың ең төменгі, үшінші деңгейінде, ал бірінші деңгей қорғаныс бүкіл аумақтың 4,69% -ын құрайды. Паркте төрт аймақ бар: Виогор, Қара Рзав, Увац шатқалы және Грижа шатқалы. Бұрын қорғалған аумақтар да бар: қатаң табиғи қорық "Парк орман" және табиғи ескерткіштер "Лира қарағайы" (Нова Варош маңы) және "Үш қарағай – Доброселица" (Чаетина маңы). Парктің жалпы ауданы белгілі емес. Паркте 1044 түрлі өсімдік кездеседі. Басым фаунаны автохтондық қарағай ормандары және қара және шотланд қарағайының аралас ормандары құрайды, олар Natura 2000 бойынша басым мекендер болып саналады. Басқа сүтқоректілерге сусар, барс, жабайы мысық және күзен жатады. Парк үш мәдени ескерткіш пен көптеген сәулет мұрасын қамтиды. Алайда, Златибор қаласы 2010 жылдан бері жоспарланбаған қарқынды қала құрылысын басынан өткерді. Тығыз салынған ғимараттар мен жоспарлы дамудың болмауы салдарынан, ол "Таудағы Калуджерика" деген лақап атты, себебі Белград маңындағы Калуджерика бұл аймақтағы немесе тіпті Еуропадағы ең үлкен жоспарсыз елді мекен ретінде ұзақ уақыттан бері сипатталатын.