Кіріспе

Ұлыбритания және АҚШ заңдарындағы құқықтық термин.
Жалпы құқық бойынша, qui tam бұйрығы – прокуратураға көмектескен жеке тұлғалардың прокуратура нәтижесінде мемлекет қайтарып алған залап ақысының немесе қаржылық санкциялардың барлық немесе бір бөлігін өзіне алуға мүмкіндік беретін құрал. Оның атауы латын тіліндегі qui tam pro domino rege quam pro se ipso in hac parte sequitur фразасының қысқартылған түрі, яғни «бұл мәселеде патша үшін де, өзі үшін де сотқа жүгінуші» деген мағынаны білдіреді. Бұл бұйрық Англия мен Уэльсте 1951 жылғы Жалпы хабарлаушылар туралы заңнан кейін қолданыстан шығып қалды, бірақ АҚШ-та Жалған талаптар туралы заңға сәйкес қолданыста болып қала береді, ол жеке тұлғаға немесе «көрсетушіге» (немесе баяндамашыға) федералды үкіметке қарсы жасалған өткен немесе қазіргі алаяқтық туралы білуімен оның атынан сотқа жүгінуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, достық елдерге қарсы кемелерді қаруландыру, үндістерді қорғау заңдарын бұзу, Флорида жағалауынан шетелдерге теңіз асты қазынасын алып кету және жалған белгілеу туралы qui tam ережелері де бар. 2011 жылдың ақпан айында АҚШ округтік соты жалған белгілеуге қатысты qui tam ережесін конституцияға қайшы деп тапты, ал сол жылдың қыркүйек айында Leahy-Smith America Invents Act-тің қабылдануы § 292-ден qui tam шараларын тиімді түрде алып тастады.

Англия мен Уэльс

Qui tam заңдарының тарихи алғышарттары римдік және англосаксондық құқықта жатыр. Римдік қылмыстық қудалау әдетте жеке азаматтар (delatores) тарапынан басталып, Lex Pedia заңынан бастап, қылмыстық құқық бұзушының тәркіленген мүлкінің бір бөлігі айыптауды бастаған адамға сыйақы ретінде берілуі қалыпты жағдайға айналды.

Америка Құрама Штаттары

"Ақпарат беруші" – жұмыс берушінің немесе басқа да кәсіпорынның немесе ұйымның бұрма жасауын жариялаған кез келген адамды білдіреді. Бұл бұрма жасау заң бұзушылық, алаяқтық немесе сыбайлас жемқорлық түрінде болуы мүмкін. АҚШ-та мұндай алаяқтық Жалған талаптар туралы заңға немесе ұқсас штаттық және жергілікті заңдарға қайшы келуі мүмкін. Үкіметке жасалған алаяқтықтың жолын ашқан ақпарат беруші үкімет атынан сотқа шағымдануға және үкімет қайтарып алған соманың бір бөлігін сыйақы ретінде алуға құқылы. Ақпарат берушіні қорғау шаралары АҚШ-та отарлық дәуірде-ақ қалыптасқан және жаңа федералдық үкіметтің заңды күшін орындауға мүмкіндік бермеген кезеңде АҚШ Конгресі тарапынан қолдау тапқан. Ричард Марвен мен Сэмюэл Шоудың ісі 1778 жылы Континенттік Конгресті жаңа АҚШ-та алғашқы ақпарат берушіні қорғау заңын қабылдауға итермеледі. Континенттік Конгресс 1777 жылы болған оқиғадан кейін шара қабылдауға мәжбүр болды, сол кезде олар бұрма жасауды жария еткені үшін Континенттік флоттың бас қолбасшысы Эсек Хопкинс тарапынан қатаң жазаға тартылды. Континенттік Конгресс 1778 жылғы 30 шілдеде бірауыздан дауыс беру арқылы ақпарат берушіні қорғау туралы заңды қабылдады. Континенттік Конгресс "АҚШ қызметіндегі барлық адамдардың, сондай-ақ оның барлық тұрғындарының" Континенттік Конгресске немесе тиісті органдарға "осы штаттардың қызметіндегі кез келген лауазым иесі жасаған, олардың біліміне келген бұрма жасаулар, алаяқтық немесе қылмыстық әрекеттер туралы" хабарлауға міндетті екенін жариялады. Конгресс АҚШ-тың Хопкинс тарапынан оларға қарсы қойылған жала жабу туралы талапқа қарсы екі ақпарат берушіні қорғайтынын мәлімдеп, "осы талапты қорғауға жұмсалатын ақылға қонымды шығындар АҚШ тарапынан төленсін" деп шешті және бұрма жасағандық үшін Хопкинстің қызметтен босатылуын бекітті.

Жалған талап қою туралы заң

Америка Азамат соғысы (1861–1865) барлық деңгейдегі алаяқтықпен, әсіресе Одақ Соғыс министрлігінің келісімшарттарымен ерекшеленді. Кейбіреулер "Жалған талаптар туралы заң" нашар қашырлардың себебінен қабылданды дейді. Азамат соғысы кезінде адал емес мердігерлер Одақ әскеріне, басқа нәрселермен қатар, денсаулығы нашар жылқылар мен қашырларды, кемшілікті мылтықтар мен оқ-дәрілерді, сақталмаған рациондар мен азық-түлікті сатты. Жалған талаптар туралы заң (сондай-ақ "Линкольн заңы" деп аталады) – АҚШ-тағы Азамат соғысы кезінде 1863 жылдың 2 наурызында қабылданған, үкіметке қатысы жоқ адамдарға федералдық мердігерлерге қарсы, үкіметті алдау туралы талаптармен сотқа жүгінуге мүмкіндік беретін американдық федералдық заң. Бұл заң ресми Әділет министрлігі алаяқтық істерді қудалауға құлшынбаған жағдайларда, кең таралған алаяқтыққа үкімет тарапынан жауап беруге бағытталған күш-жігерді білдірді. Маңыздысы, "qui tam" деп аталатын ереже бойынша сыйақы ұсынылды, ол азаматтарға үкімет атынан сотқа жүгінуге және қайтарылған соманың белгілі бір пайызын алуға мүмкіндік берді. 1943 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде үкімет үлкен әскери сатып алу келісімшарттарына қол қоюға асыққандықтан заң едәуір әлсіретілді. Ол 1986 жылы әскери кеңею кезеңінен кейін, қорғаныс мердігерлерінің бағасын көтеру туралы көптеген оқиғалар болған кезде қайтадан күшейтілді. Содан бері qui tam шаралары салық төлеушілердің 48 миллиард доллардан астам ақшасын қайтаруға көмектесті. Мұндай іс-әрекеттерді "құпия хабар беру" деп атайды. Заң бойынша талап қойған адамдар қайтарылған залалдың бір бөлігін (әдетте 15-25%) алады. Заң федералдық үкіметке берілген алаяқтық есептермен күресуге арналған құқықтық құралды ұсынады. Заң бойынша талаптарды әдетте денсаулық сақтау, әскери немесе басқа да мемлекеттік бағдарламаларға қатысты жалған талаптарды ішкі білімі бар адамдар ұсынады. Жалған талаптар туралы заң жеке тұлғаға, "хабар беруші" деп аталатын, АҚШ атынан сотқа жүгінуге мүмкіндік береді, егер жеке детектив немесе басқа адам аталған жауапкердің біліп-біліп немесе АҚШ-қа жалған немесе алаяқтық талаптарды ұсынғанын немесе ұсынуға себеп болғанын білсе. Жоғарғы соттың Rockwell International Corp. v. United States ісіндегі шешіміне сәйкес, "хабар беруші" ретінде танылу үшін талап қойған адам "алғашқы көз" ретінде заңды түрде танылуы керек. Айыпталушының әрекетінен хабар беруші жеке зардап шеккені міндетті емес; керісінше, хабар берушіге алаяқтық салдарынан үкіметке келген залалдың бір бөлігі "тапсырылған" арқылы сотқа жүгінуге құқық беріледі. Ақпарат "алғашқы көз" ретінде танылмаса, ол жалпыға мәлім болмауы керек. Жалған талаптар туралы заң хабар берушілерге кез келген сот шешімі немесе келісім сомасының 15-25% сыйақы төлейді. Сонымен қатар, заң хабар берушінің адвокаттық шығындарын өтеуді көздейді, бұл qui tam істерін талапкерлер үшін танымал етеді. Жеке басқа адвокаттың көмегінсіз сотқа жүгінген адам (pro se) Жалған талаптар туралы заң бойынша сотқа жүгіне алмайды. Хабар беруші үкімет атынан сотқа жүгінген жағдайда, Әділет министрлігі, сол округтің прокурорымен бірлесіп, іске араласу мүмкіндігіне ие. Егер үкімет араласса, ол сотталған компанияға немесе адамға талап арызданғанын хабарлайды. Qui tam істері жасырын түрде қарастырылады, осы типтегі ақпаратты жариялауға рұқсат беру үшін сот оны ішінара ашуға тиіс. Жасырындық жауапкерге іс-әрекеттің бар екенін, тіпті акционерлеріне де хабарлауға тыйым салады, бұл факт Қор биржасы және бағалы қағаздар комиссиясы ережелеріне қайшы келуі мүмкін, олар қор бағасына әсер ететін сот ісін жариялауды талап етеді. Үкімет кейіннен талапкердің жеке басын немесе кез келген фактіні жарияламай, жауапкерден мәліметтерді сұрай бастауы мүмкін. Егер үкімет qui tam ісіне қатысуға шешім қабылдамаса, хабар беруші Әділет министрлігісіз өз бетінше әрекет ете алады, бірақ мұндай істердің табысты болу ықтималдығы әлдеқайда төмен. Мұндай істерде жеңіске жеткен хабар берушілерге 30%-ға дейін хабар берушінің үлесі көбейтілуі мүмкін.

Жалған патенттік таңбалау

Тауарды "патенттелген" немесе "патентке өтінім берілген" деп жалған белгілеу ("Жалған таңбалау туралы" заңға сәйкес) құқық бұзушылық болып табылады. Америкалық өнертабыстар туралы заң күшіне енгенге дейін кез келген адам бұзушылық үшін сотқа шағымдануға құқылы болды, ал 500 долларға дейінгі айыппұл үкімет пен сотқа шағымданушы адам арасында бөлісті. Көптеген жағдайларда патент иелері патенттерінің мерзімі біткеннен кейін өнімдерінен патенттік белгілерді алып тастамайды және осы мерзімнен кейін сатылатын тауарларды патенттелген деп белгілей береді. Бұл әрекет көбінесе назардан тыс қалды, бірақ бір сот әрбір сатылған зат үшін жеке жаза төленуге тиіс деп шешкенше. 2011 жылы АҚШ-тың Огайо штатының Солтүстік округінің аудандық соты "Жалған таңбалау туралы" заңның конституцияға қайшы екенін анықтады. Сот судьясы Дан Аарон Полстер бұл заң Конституцияның II бабындағы "Қамқорлық тану" ережесін бұзады, себебі ол "Әділет министрлігінің бақылаусыз жеке тұлғаларға қылмыстық құқық қорғау билігін толығымен беруін" білдіреді деп шешті. 2006 жылы qui tam хабарлаушылары DCIS-ке 102 ақпараттық есеп ұсынды, нәтижесінде 57 ресми тергеу жүргізілді. Келесі екі жылда 79 ақпараттық есеп 68 ресми тергеуге, ал 71 ақпараттық есеп 43 ресми тергеуге әкелді. 2009 және 2010 жылдары 86 ақпараттық есеп 65 ресми тергеуді, ал 108 ақпараттық есеп 73 ресми тергеуді тудырды. 2011 жылдың соңында DCIS-те 82 ақпараттық есеп болды, нәтижесінде 56 ресми тергеу жүргізілді. Джо Фалтаус екі жыл бойы Eli Lilly компаниясында нейробиологиялық сату маманы болып жұмыс істеді, содан кейін Eli Lilly компаниясының іс-әрекетіне қатысты алаңдаушылық білдіргеннен кейін отставкаға кетті. Джо Лиллидің балаларға және ересектерге ұсынылатын дозадан жоғары дозада Зипрексаны заңсыз сатуына шағымданды. Джо сонымен қатар Лилли маркетингтік және жарнамалық схемаларының бір бөлігі ретінде дәрігерлерді ақшалай төлемдер арқылы ынталандырғанын айтты. 2009 жылы Фалтаус және тағы тоғыз хабарлаушы АҚШ-тың аудандық сотында азаматтық іс бойынша Eli Lilly компаниясымен келісімге келді. Куәлікті қорғау бағдарламасына қатысу ұсыныстарын қабылдамаған Делма Палларес 1996 жылдан 2003 жылға дейін American Grocers компаниясында логистика және тауар менеджері болып жұмыс істеді. Ол American Grocers компаниясының күнделікті жұмысы туралы, соның ішінде азық-түлік тауарларының жөнелту алдында қалай есептелгені, бағаланғаны және салмақталғаны туралы, сондай-ақ шағымда көрсетілгендей, компания мен оның қызметкерлері жарамдылық мерзімін қалай өзгертіп, ілеспе құжаттаманы қалай жасалмалағаны туралы кеңінен білген. Палларес мырзаның дәлелді дәлелдерді табудағы күш-жігері осы істі табысты аяқтауға және АҚШ үкіметінің араласуына мүмкіндік берді. ROTECH компаниясында жұмыс істеген кезінде Шила Белл Мессье компанияның он екі штаттағы жұмысын бақылады. 1995 жылдан 2002 жылға дейін Беллдің жауапкершілігі он екі орыннан бүкіл ел бойынша 220 орынға дейін өсті. Осы кезеңде ол елдегі ең көп пайда әкелетін компания болды. Белл өзінің үлкен тәжірибесі мен шығын тиімділігі үшін Medicare есептеуін жүзеге асырды. Бірақ кейін Белл пациенттердің деректерінің едәуір бөлігінің дұрыс құжаттама болмағандықтан талаптарға сай келмейтінін анықтады. Белл сондай-ақ оттегімен ауыратын науқастарды дұрыс тексермегенін анықтады. Белл өзінің есеп айырысу бөліміне "есептеуді тоқтату" туралы нұсқау берді. Тексараханаға тәртіп сақшылары келді. Олар келген соң Белл оларға тексеру нәтижелері туралы айтты. Олар Беллге талаптарға сай келмейтінін білетіндерін хабарлады. Белл оларға "ROTECH үшін Medicare түрмесіне бармайтынын" айтты және төлемді қайта бастаудан бас тартты. Беллге ROTECH үкіметпен келісімге келгендігін және "қызыл жалау" тудыратын ештеңе жасай алмайтынын айтты. ROTECH Medicare компаниясына ұзақ уақытқа жарамды медициналық жабдықтар үшін есеп-қисап беруде жалған немесе алаяқтықпен айналысқаны туралы азаматтық айыптауларды шешу үшін 2 миллион доллар төледі. Үкімет араласудан бас тартты. Бұл келісім клиентке және үкіметке 1,78 миллион доллар пайда әкелді. 2012 жылдың 2 шілдесінде британдық фармацевтикалық компаниясы GlaxoSmithKline АҚШ үкіметінің азаматтық және қылмыстық айыптауларын реттеу үшін 3 миллиард доллар төлеуге келісті. Бұл АҚШ тарихындағы ең ірі денсаулық сақтау алаяқтығы және фармацевтикалық компания төлеген ең үлкен сома. Бұл келісім сонымен қатар Массачусетс округінің федералды сотында күтіліп жатқан төрт сот процесін, соның ішінде Жалған талаптар туралы заң бойынша хабарлаушылар ұсынған төрт жеке qui tam істі де шешті. GSK FDA бекітпеген мақсаттар үшін дәрі-дәрмектерді насихаттағаны және өнімнің қауіпсіздігі туралы маңызды деректерді ұсынбағаны үшін кінәлі деп танылды. Үкіметтің мәлімдемесіне сәйкес, 2000 жылдан 2006 жылға дейін ATK Қорғаныс министрлігіне LUU 2 және LUU 19 жарықтандыратын шашыратқыштарды жеткізді. Бұл шашыратқыштар, 3000 градустан астам Фаренгейт температурасында бес минуттан астам жағады, түндегі жауынгерлік операциялар, жасырын және іздеу-құтқару операциялары үшін қолданылады және Ирак және Ауғанстанда американдық күштер тарапынан кеңінен қолданылды. Үкімет ATK жеткізген шашыратқыштар 10 футтық сынақтан түскенде жарылмайынша немесе тұтанбау қабілетіне ие емес екенін, ал ATK төлемді алу үшін өтініш берген кезде мұны білгенін мәлімдеді. 2012 жылдың сәуір айында AmMed Direct LLC АҚШ пен Теннесси штатына 18 миллион доллар плюс процент төлеуге келісті, бұл оның Medicare және Теннесси Medicaid жүйесіне жалған талаптар ұсынғаны туралы айыптауларды реттеді. АҚШ және Теннесси штаты 2008 жылдың қыркүйегінен 2010 жылдың қаңтарына дейін Антиох, Тенн. негізделген компанияның Medicare және TennCare жүйесіне диабетті тестілеу құралдары, вакуумдық эрекция құрылғылары және жылыту төсемдері үшін жалған талаптар ұсынғанын мәлімдеді. АҚШ пен Теннесси жүргізіп жатқан тергеу туралы білгенге дейін AmMed қайтарылған тауарлар үшін ақшаны қайтармағанын Medicare әкімшілік меркездеріне хабарлады және Medicare және TennCare жүйесіне қайтару төлемдерін бастады. 2012 жылдың наурыз айында LifeWatch Services Inc. компаниясы федералды денсаулық сақтау бағдарламаларына жалған талаптар ұсынғаны туралы айыптауларды реттеу үшін АҚШ-қа 18,5 миллион доллар төлеуге келісті. Бұл келісім Жалған талаптар туралы заңның хабарлаушылық ережелері бойынша екі сот процесін шешеді. Екі шағым LifeWatch компаниясының амбулаторлық жүрек телеметриясы (ACT) қызметтері үшін Medicare жүйесіне дұрыс емес төлемдер жасағанын көрсетеді. ACT қызметтері – бұл жүрек оқиғаларын тіркеу үшін ұялы телефон технологиясын пайдаланатын жүрек оқиғаларын бақылаудың бір түрі, бұл пациенттің араласуынсыз жүзеге асырылады. Традициялық оқиғаларды бақылау пациенттен жүрек ритмін тіркеу үшін оқиғаны байқағанда батырманы басуды талап етеді. Тиісті кезеңде Medicare ACT қызметтерін 750-ден 1200 долларға, ал дәстүрлі оқиғаларды бақылау қызметтерін шамамен 250 долларға өтеді. 2010 жылдың қараша айында Қорғаныс қылмыстық тергеу қызметінің (DCIS) арнайы агенттері Самир Итани ісін тергеу үшін АҚШ Армиясының қылмыстық тергеу басқармасымен, Ірі сатып алу алаяқтығы бөлімімен бірлесіп жұмыс істеді. Техас бизнесмені өзінің және компаниясының Ирак және басқа елдердегі әскери қызметке тамақтандыру үшін ескі және қауіпті тағамды сату арқылы үкіметті алдағаны туралы федералдық айыптауларды реттеу үшін 15 миллион доллар төлеуге келісті. Прокуратура Самир Махмуд Итани және оның American Grocers Ltd. компаниясы Таяу Шығыс қақтығысынан пайда көру үшін салық төлеушілерді алдап, АҚШ әскерлерін қысқартқанын мәлімдеді. Үкіметке сәйкес, Итанидің фирмасы жарамдылық мерзімі өткен немесе жарамдылық мерзіміне жақындаған өнімдерді арзан бағамен сатып алды, содан кейін осы мерзімдерді өзгертті және осы тауарларды үкіметке қымбат бағамен қайта сатты. 2009 жылдың тамыз айында Әділет министрлігі Boeing компаниясы бүгін KC 10 Extender паркінің барлық бөлігінде жасалған кемшікті жұмыстар туралы айыптауларды реттеу үшін АҚШ-қа 25 миллион доллар төлеуге бұйрық бергенін жариялады. KC 10 Extender Әуе күштерінің әуе құймалау паркінің негізгі бөлігі болды.

Канада

Канаданың ағылшын ортақ құқығын сақтаған провинцияларында qui tam іс-әрекетінің қолданылу аясы шектеулі болды, бірақ 1933 жылға дейін Эксчекер соты заңында, R. S. C. 1927, c. 34-те qui tam "айыппұлдар немесе тәркілеу туралы дауларда, егер дау тек Король атынан қозғалса" рұқсат етілгені айтылған. (Bank of Montreal v. Royal Bank of Canada, [1933] SCR 311; «Жоғарғы және қазынашылық соттар» атты RSC 1886, том 2, тарау 135-тің 75-тармағын қараңыз). Адвокаттар qui tam іс-әрекетін біліктілігі жетілмеген тәжірибешілердің өз саласына рұқсатсыз араласуына жол бермеу үшін пайдаланды (1871: Аллен Qui Tam v. Джарвис, 32 UCR 56). Мұндай жағдайларда, Корольге білікті тәжірибешілерден кепілдік талап етілген секілді, ал жауапкерлер мұндай кепілдік ұсынбағандықтан соттар оларды жазалайды. Осы жағдайда Аллен Джарвистен алынған айыппұлдың бір бөлігін алады, ал қалғаны Корольге тиесілі.

Ашытқылар

"Ақпарат беруші" – жұмыс берушінің немесе басқа да кәсіпорынның немесе ұйымның құқық бұзушылығын жариялаған кез келген адамды білдіруі мүмкін. Бұл құқық бұзушылық заңды бұзу, алаяқтық немесе жемқорлық түрінде болуы мүмкін. АҚШ-та мұндай алаяқтық Жалған талаптар туралы заңды немесе оған ұқсас штаттық және жергілікті заңдарды бұзу болуы мүмкін, ал үкіметке алаяқтық жасағанын ашып көрсеткен ақпарат беруші үкімет атынан сотқа шағымдануға және үкімет қайтарып алған сомадан сыйақы ретінде үлес алуға құқылы. Ақпарат беруші (FCA контекстінде "хабар беруші" деп те аталады) жарияланған ақпарат негізінде сотқа шағымдану үшін заңды түрде "алғашқы көз" болып табылуы керек. Rockwell International Corp. v. United States ісін қараңыз.