Кіріспе
Калабар (Callabar, Calabari, Calbari, Cali және Kalabar) – Нигерияның Крос-Ривер штатының астанасы. Бұл қала бастапқыда ефик тілінде Аква Ақпа деп аталған, себебі бұл аймаққа ефик халқы басымдық құрған. Қала Калабар және Ұлы Ква өзендерімен, сондай-ақ Крос өзенінің ішкі дельтасының салаларымен шектеседі. Калабар көбінесе Нигерияның туризм астанасы деп есептеледі, әсіресе Дональд Дьюк Крос-Ривер штатының губернаторы болған кезеңде (1999–2007) іске асырылған бірнеше бастамалардың нәтижесінде. Осы шаралардың арқасында қала Нигериядағы ең таза және экологиялық жағдайға қолайлы қалаға айналды. Әкімшілік жағынан қала Калабар қалалық және Калабар Оңтүстік жергілікті басқару аудандарына бөлінеді. Оның ауданы және 2006 жылғы халық санауы бойынша халқы 371 022 адамды құрайды. 2022 жылы екі ауданның жалпы халқы шамамен 571 500 адамды құрады.
Calabar (also referred to as Callabar, Calabari, Calbari, Cali and Kalabar) is the capital city of Cross River State, Nigeria. It was originally named Akwa Akpa, in the Efik language, as the Efik people dominated this area. The city is adjacent to the Calabar and Great Kwa rivers, and the creeks of the Cross River (from its inland delta). Calabar is often described as the tourism capital of Nigeria, especially due to several initiatives implemented during the administration of Donald Duke as the Governor of Cross River State (1999–2007). The city became the cleanest and most environmentally friendly city in Nigeria. Administratively, the city is divided into Calabar Municipal and Calabar South Local Government Areas. It has an area of and, as of the 2006 census, a population of 371,022. Both LGAs together had an estimated population of 571,500 in 2022.
Маргарет Экпо әуежайы
Маргарет Экпо халықаралық әуежайы 1983 жылы сол кездегі президент Шагари тарапынан ашылды. Lufthansa, British Airways және KLM/Air France әуе компаниялары Калабар қаласынан Лагос немесе Абуджа арқылы тоқтаумен осы әуежайға ұшады (ұшудың соңғы бөлігін Air Peace, Ibom Air және Aero Contractors сияқты аймақтық әуе компаниялары жүзеге асырады).
Ескі және жаңа порттар
Калабар портының кешені Ескі порттан, Жаңа порттан және Доктан тұрады. Ол Антан, Одуду, Йохо және Куайбодағы мұнай терминалдарымен қатар NIWA, McIver, NNPC, ALSCON, Dozzy және Солтүстік-Батыстағы басқа да тұрақтарға жауапты. Портты басқаратын компания NPA мәлімдегендей, Калабар портындағы үш терминалды "әлемдік деңгейдегі терминал операторлары – ECM Terminal Ltd, INTELS Nigeria Ltd және Shoreline Logistics Nigeria Limited" басқарады. Калабар портының мұнай және газ саласындағы беделі жылдам артып келеді, себебі бизнес кемелердің жылдам жүктелу-төгілу уақытын және жүктерді тез тазартуды қамтамасыз ететін тиімді порт қызметін ұсыну арқылы импорт және экспорт мүмкіндіктерін пайдалануға бағытталған.
Туристік жерлер
Калабар өзін "Нигерияның туризм орталығы" деп есептейді. Бұған штат үкіметі қолдау көрсетуде.
Құлдар тарихы мұражайы
Мұражайдың бес негізгі тақырыбының бірі – Ақпабуйодағы Эсук Мба құл сауда орыны. Калабардағы құл саудасы құлға шабуыл жасау және сауда жасауға негізделген, бұл көбінесе ішкі аймақтарда болған, онда құлдардың көп бөлігі соғыс тұтқындары болды. Осы сауда орынында соғыс тұтқындары жиналып, құл саудагерлеріне құл ретінде сатылатын. Тағы бір көрме құл саудасынан алынған заттарды, оның ішінде тізбектер мен кісендерді көрсетеді. Саудагерлер оларды ұзақ қашықтыққа барынша көп адамды тасымалдау кезінде қарсылықты болдырмау үшін пайдаланған.
Ұлттық музей немесе Ескі резиденция мұражайы
Калабардың Ұлттық мұражайы 1884 жылы салынған (кейде 1959 жылы салынған деп қате айтылады). Бұл ғимарат бұрынғыда Британияда салынған, содан кейін бөлік-бөлік етіп Калабарға жеткізілген, отарлық билік кезіндегі үкімет ғимараты немесе губернатордың резиденциясы болған. Калабар Ұлттық мұражайы ескі скандинавиялық қарағайдан жасалған және ғасырлар бойы сақталған жәдігерлерді, әсіресе колониялық дәуірге қатысты құжаттарды, жиһаздарды және заттарды қамтиды. Мұражайда құл саудасының қалдықтары, соның ішінде құл саудасын қолдаған адамдардың аттары мен құл саудасының ақшасы сақталған. Гласгодағы отарлаушылар жобалап, салған Калабар Ұлттық мұражайы құл саудасынан әкелінген естеліктерді ұстап тұрады. 1959 жылы бұл ғимарат ұлттық ескерткіш мәртебесін алды. Ұлттық мұражайдың бір кезде британдық губернатордың үйі болғаны да бар. Ол Крос-Ривер штатының Калабар қаласында орналасқан және ерекше артефактілер мен тарихи мұраларды көрсетеді. Мұражайда құл саудасы және отарлық кезеңде еуропалықтар қолданған жиһаздарды көруге болады. Сондай-ақ, үлкен кітапханада сақталған конституциялардың түпнұсқаларын тамашалауға мүмкіндік бар. Калабардың ең әсерлі ескерткіші Ұлттық мұражайдың паркінде орналасқан. Ол екі қолдың тізбекке байланған бейнесін бейнелейді.
Мэри Слессордың үйі
Мэри Митчелл Слессор – 19 ғасырда Біріккен пресвитериан шіркеуі тарапынан Нигерияға жіберілген шотланд миссионері. Мэри Слессордың үйі, 1880 жыл шамасында Калабар штатының Акап ауылында салынған, оның есімімен мәңгі есте қалдыру үшін арналған ескерткіштердің бірі. Бастапқыда бұл үй екі бөлмелі, верандасы, дүкені және қонақ бөлмесі бар саз үй болған. Ол оны "трейлер" деп атаған, ал жергілікті тұрғындар "жақсы өтпе жол" деп атаған. 1889 жылы миссияда жұмыс істеген ағаш шебері Оуэнс мырза оған тұрақтырақ құрылыс салу үшін жалданыпты. Қабырғалары темір пластиналардан, ал есіктері мен терезелері ағаштан жасалған. Оңтүстік Нигерия британдық протекторатқа айналған кезде, Мисс Слессор әйел судья және шебер дипломат ретінде танымал болды. Окоюнгтағы еңбегі үшін оған Эфик тайпасы тарапынан Обонгаван Окоюнг (Окоюнг патшайымы) деген құрметті атақ берілді. Милленіум паркі – әдемі және тартымды бағы мен аркадаларымен алғаш рет келушілер үшін ең басты мақсат. Ол Кросс Ривердің бай тарихы мен мәдениетін көркемдікпен көрсету үшін талғаммен безендірілген және көңіл көтеруге тамаша фон болды. Милленіум паркі әдемі түрде жоспарланып, күтілген және Калабар қаласының сұлулығы мен туризм тұжырымдамасын толықтырады.
Тортуга аралы
Calabar Marina Resort-те орналасқан Tortuga Island – үш танымал плантация стиліндегі барлар бар аймақ. Колониялық үлгіде безендірілген барлар әдемі ландшафтыланған бақтарда орналасқан және өзеннің панорамалық көрінісін ұсынады. Атақты Tortuga Island – курорт ішіндегі орын. Операторлар күн бату кезінде коктейль ішудің және дәмді грильденген еттен кешкі ас берудің қызықты екенін айтады. Сіз "жақсы толыққан бардан тамақтап, шебер қуырылған балықтан және басқа да тамаша дәмді тағамдардан ләззат ала аласыз".
Тинапа курорты және монорельс
Тинапа курорты Ковид пандемиясы кезінде тозығына ұшыраған сияқты. Саяхат сайтындағы суреттерде бос тұрған ғимараттың төңірегінде сынған терезелер мен әртүрлі жабайы өсімдіктер көрініп тұр. Бұл құлдырау Калабар монорелісіне де әсер етті, ол бір кезде Африкадағы бірінші монорельс болып есептелген.
Дрильді қалпына келтіру орталығы
Дриллді оңалту орталығы 1991 жылы құрылды және бұл аймақтағы приматтарды оңалтудың алғашқы жобасы. Аң аурудан жетім қалған дрилдерді жергілікті тұрғындар сыйға береді немесе билік органдары тәркілегеннен кейін тапсырады; ешқандай жануар сатып алынбайды немесе жабайы табиғаттан алынбайды. 75-тен астам дрил құтқарылып, жан-жақты медициналық тексеруден өткеннен кейін өз түріне қайта қосылды. Батыс зоопарктарында дрилдердің көбеюі нашар жүреді, бірақ DRBC оңалтылған жабайы туған ата-аналарынан және олардың ұрпақтарынан 250-ден астам тууды тіркеді, бұл жобаны жойылу қаупі төнген приматтарды тұтқындықта көбейтудің әлемдегі ең табысты бағдарламасы етті. Бүгінде 286 дрил 6 отбасылық топта өмір сүреді, әрқайсысы 9 гектарға дейінгі электр тогы бар қоршаудағы өздерінің табиғи ортасында. Алғашқы топты жабайы табиғатқа қайта жіберу жоспарлануда. Дрил ранчосында сондай-ақ 28 жетім шимпанзе де бар. Адамға ең жақын туыс болғандықтан, шимпанзелер келушілердің жануарлар әлеміне деген қызығушылығын және сонымен қатар оларға деген ықыласын ояту арқылы білім беруге үлкен үлес қосады. Жобаның екі орны бар. Алғашқы орны Крос-Ривер штатының астанасы Калабарда құрылды. Бүгінде "Дрил ранчосы Калабар" жобаның бас кеңсесі, кеңсесі, жаңа жануарларға карантин орталығы, ветеринариялық практика, сондай-ақ менеджерлер мен ауысымалы ерікті қызметкерлерге арналған тұрғын үй ретінде қызмет етеді. Жобаның 6 дрил көбею тобының бірі де осы жерде орналасқан, сондықтан штаттың астанасында тұратын немесе оған келетін әркім дрилді көруге мүмкіндік алады. Бұл топта қазір 4 ұрпақтың 39 жануары бар, соның ішінде алғашқы дрил. "Дрил ранчосы Калабар" сондай-ақ шимпанзелер балабақшасына да ие – жобаның ең жас шимпанзелері мұнда тұрады, олар Afi Ranch-ке 6-8 жасқа толғанда көшіп келуден бұрын тәулік бойы күтім мен қадағалау алады.
Жақын маңдағы
Калабардан алыс емес жерде Ква сарсуатында (шамамен 15 км қашықтықта), Ибено жағажайында (30 км қашықтықта) және Крос-Ривер ұлттық паркіне баруға болады. Бұл үш тартымды орын туристік сайттарда Калабардың ең танымал жерлері ретінде көрсетілген.
Ква шарлауығы
Ква шарлауығы – жоғарыдан төменге дейін тар, тік шатқалмен ерекшеленетін әсерлі шарлауық. Көпіршікті су тереңдікке құлап, түрлі су спортына өте қолайлы бассейн жасайды. Кез келген адам мұнда жүзуге болады.
Ибено жағажайы
Ибено жағажайы – Атлант мұхитының жағалауындағы, Нигерияның Аква Ибом штатындағы Ибено ауданында орналасқан жағажайлардың бірі. Бұл Батыс Африкадағы ең ұзын құмды жағажай. Ибено жағажайы Аква Ибом штатының Атлантика жағалауында Ибенодан Джеймс-таунға дейін шамамен 30 километрге созылады. Әдемі жағалауымен Ибено туризм, су спорты, жағажай футболы және қайықпен жүзуге қолайлы табиғи мүмкіндіктерді ұсынады. Влогер Тайо Айна бұл жерді "Аква Ибомның ең жақсы сақталған құпиясы" деп атап көрсеткен.
Крос-Ривер ұлттық паркі
Крос-Ривер ұлттық паркі Калабардың солтүстік-шығысында орналасқан және Камерунмен шекаралас. Нигерияның федералды үкіметі осы және басқа да ұлттық парктердегі экотуризм әлеуетін дамыту үшін инвесторларды тартуда. Парктің ұраны – "Нигерияның мақтанышы". Калабардан шамамен бір сағаттық жерде орналасқан "Каньянг" туристік ауылы, саябаққа сапар шегу үшін қонақтарға базалық пункт қызметін көрсетеді және ішінде қонақ үй, мейрамхана және жабайы табиғат мұражайы болады. Саяхатшылар үшін ұйымдастырылған іс-шаралар: жануарларды қарау, құстарды бақылау, гориллаларды іздеу, тауға шығу немесе жаяу серуендеу, спорттық балық аулау, қайықпен саяхаттау, сондай-ақ Бутатонгтағы ботаникалық бақтар мен гербарийді аралау. Ква шарлауы да қызығушылық тудырады (жоғарыда қараңыз). Крос өзеніндегі Агбоким шарлауығы тропикалық жаңбырлы орманда шамамен жеті сатыдан құлап түседі. Нигерияда сирек кездесетін жануарлар түрлерінің шағын зоологиялық бағы бар, ол кейбір сирек түрлерді жойылудан құтқаруға көмектесті.
Ауруханалар
Интернеттегі әртүрлі тізімдерге сәйкес, ең жақсы ауруханалардың қатарында Калабар университетінің оқу ауруханасы және Федералдық психиатриялық аурухана бар. Оның біріншісі 1979 жылы Нигериядағы алғашқы мемлекеттік аурухана ретінде 1897 жылы құрылған бұрынғы Сент-Маргарет ауруханасының ғимараттарын қабылдады. Сент-Маргарет ауруханасының босандыру орталығы да осы аурухананың қарауына өтті. Нигерияның Әскери-теңіз күштері Калабардағы Әскери-теңіз ауруханасын, яғни Нигерия Әскери-теңіз күштерінің анықтамалық ауруханасын ұстап тұрады. Нигерия Әскери-теңіз күштерінің анықтамалық ауруханасы өзін "Нигериядағы ең жақсы әскери медициналық мекемелердің бірі" деп санайды. Бұл Нигерия Әскери-теңіз күштерінің қарулы күштердің мүшелеріне және жалпы қоғамға сапалы медициналық көмек көрсетуге қаншалықты мән беретінін көрсетеді.
Саяси билік
Калабарда үш негізгі жер иелері патшалығы бар, атап айтқанда, Эджагам (Экой)/Банту тегінен тараған Куа патшалығы, Эфут және Эфик патшалықтары. Куа патшалығының басшысы – Куа ұлтының Ндидемі, Эфутте – Мури мумбэн, ал Эфик патшалығының патриархы Обонг деп белгілі.
Калабардың дәстүрлі өкіметі
Колониялық кезеңге дейін Калабар, бастапқыда Аква Акпа деп аталған, Калабар қаласы үкімет орны болған патшалық еді. Калабарда үш түрлі монарх болған: Эфиктердің билеушісі Калабар Обунгі және Калабар Обунгінің отыру орны ретінде Экпе құпия қоғамы. Калабардың Ндидемі – Квас тайпасының билеушісі және үкімет орны саналатын Калабар муниципалитетінің жоғары билеушісі. Эфуттардың Мури Муненесі – Эфуттардың билеушісі және Оңтүстік Калабардың жоғары билеушісі.
Калабар халқы
Калабар халқы – бұл негізінен ескі Калабар провинциясынан, яғни Калабар Оңтүстік, Калабар муниципалитеті, Акпабуйо, Бакасси, Биасе, Одукпани және Акамкпадан шыққан адамдар. Бірақ Нигерияда қолданылып жүрген «Калабар халқы» термині Ұлы Калабардың түпкілікті тұрғындарына ғана емес, сонымен қатар Нигерияның бұрынғы Оңтүстік-Шығыс штатының халқына, қазіргі Аква Ибом және Кросс-Ривер штаттарының тұрғындарына да қатысты болуы мүмкін.