Кіріспе

Аба – Нигерияның оңтүстік-шығысындағы қала және Абия штатының сауда орталығы. 1991 жылы Абия штаты құрылғаннан кейін, ескі Аба қаласы екі жергілікті әкімшілік ауданына бөлінді: Оңтүстік Аба және Солтүстік Аба. Ал бұрын Obioma Ngwa L. G. A. деп аталған қала маңындағы аудан әкімшілік тиімділігі үшін үш L. G. A.-ға (яғни Осисиома Нгва, Обингва және Угвунагбо) бөлінді. Оңтүстік Аба – Аба өзенінің жағасында орналасқан Аба және Абия штатының бас қаласы. Аба Аба Уку, Эзиуку Аба, Обуда Аба, Умуокподжи Аба сияқты көптеген ауылдардан тұрады, олар әкімшілік тиімділігі үшін біріктірілген. Аба Нигериядағы игбо халқының нга тайпасы тарапынан базар қаласы ретінде құрылған. Кейін 1901 жылы британдық отарлық әкімшілігі осы жерге әскери бекет орнатқан. Британдықтар салған темір жол Порт-Харкортқа дейін созылғаннан кейін қала ауыл шаруашылығы өнімдерін жинау орталығына айналды. Аба – өңірдегі маңызды қалалық елді мекен және сауда орталығы, айналасында шағын ауылдар мен қалалар орналасқан. Абаның жергілікті халқы – нга тайпасы. Аба қолөнер шеберлерімен әйгілі және оңтүстік-шығыс Нигериядағы ең көп халқы бар қала. 2016 жылғы мәліметтер бойынша, Абаның халқы шамамен 2,534,265 адамды құрады, бұл оны Оңтүстік-Шығыс Нигериядағы ең ірі қалаға айналдырды.

Тарих

Аба, біріккен қала ретінде танылса да, көптеген ауылдардан құралған, оның ішінде Аба Уку, Эзиуку Аба, Обуда Аба және Умуокпожи Аба кіреді. Тарихи тұрғыдан Аба Уку Абадағы басты ауыл болған, себебі Аба Укудың Езе В. Е. Укаэгуы Абаның 9-шы ұлы немересі ретінде белгілі және осылай аталып келді. Дегенмен, Үлкен Аба даму басқармасы (GADA) анықтаған Үлкен Аба қаласы жеті аудандық әкімшілік бірліктерді қамтиды, атап айтқанда: Оңтүстік Аба, Солтүстік Аба, Осисиома Нгва, Обвинга, Угвунагбо, Шығыс Уква және Батыс Уква. Қаланың жоспарсыз кеңеюіне қарсы тұру үшін Укваның Шығыс және Батыс аудандарындағы Энимба экономикалық аймағында және Абия штатының өнеркәсіптік инновациялық паркінде құрылыс жұмыстары жүріп жатыр. Қала бастапқыда сауда орталығы болған, кейіннен Ұлыбританияның отарлық үкіметінің әкімшілік орталығына айналды. Аба Британдық Нигерияның құрамына кіргеннен бері маңызды сауда орталығы болып табылады. 1901 және 1902 жылдары Аба аймағында Аро экспедициясы өтті, ол аймақтағы отарлыққа қарсы көтерілістерді басуға бағытталған үлкен әскери жоспардың бір бөлігі болды. Бұл әскери қимыл барысында британдықтар жергілікті Аро халқын жеңіп, көптеген адам қаза тапты деседі. 1901 жылы британдықтар Абада әскери бекет құрды, ал 1915 жылы Порт-Харкортқа дейін теміржол салынды, ол пальма майы және пальма ядросы сияқты ауылшаруашылық тауарын тасымалдады. Бұл отарлық салық саясатына қарсы наразылық болды. Қырқыс аймақтағы әйелдердің алғашқы санағына қарсы бейбіт наразылық ретінде басталды, содан кейін әйелдерге салық салынады деген қауесет тарады. Наразылықтар аймақ бойынша тарады, бірақ жүкті әйел "жанжал" кезінде құлап, баласын жоғалтқанға дейін бейбіт болды. Бұл "құрметсіздік әрекеті" туралы жаңалық тез тарады және зорлық-зомбылыққа ұласты. Тағы да наразылықтардан кейін 10 000 әйел Абаға қарай шеру жасады. Зардап шеккендер саны туралы мәліметтер әртүрлі, 55 адам қаза тапты делінеді.

Аба, Аба ла Охазудағы Емеджиака Эгбу отбасы, Эзиуку Абадағы Огбонна отбасы, Умуокпожи Абадағы Ичита отбасы, Обуда Абадағы Омениху отбасы, Аба Укудағы Угбор отбасы, Умуокпожи Абадағы Угвузор отбасы, Огабиамдағы Ихемаду отбасы, Аба Укудағы Укаэгу отбасы, Огабиамдағы Ахунания отбасы және тағы да басқа көптеген белгілі отбасылардың мекені.

Экономика

Абаны мұнай ұңғымалары қоршап, оны Порт-Харкорт қаласынан бөліп тұрады. Абаға Имо өзеніндегі табиғи газ қоймасынан ұзын құбыр арқылы газ жеткізіледі. Дәрі-дәрмек, пластик, цемент және косметика сияқты тауарлар да осы аймақта өндіріледі. Бұл сауда Ариария халықаралық нарығын Нигериядағы Онитшаның бас нарығынан кейінгі екінші ірі нарыққа айналдырады. Мұнда Heineken N. V. сияқты шыны өңдеу компаниясы да бар. Аймаққа тауарлармен, азық-түлікпен, косметикамен және басқа да материалдық заттармен қызмет ететін Ariaria International Market, Ahia Ohuru Market және Eziukwu Road Market сияқты бірнеше танымал базарлар бар.

Дін

Британдықтар Англия шіркеуінің евангелистік құралы болған Church Mission Society (CMS) әкелгеннен бері қала Оңтүстік-Шығыс Нигериядағы христиандық евангелизмде маңызды рөл атқарып келеді. All the Saints деп аталатын евангелистік шіркеу үш мұнай саудагерінің – Опопо Joseph Cookey, Gabriel Cookey және Zedekiah Cookey – бастамасымен құрылды. Бұл адамдар 1896 жылы сауда жасау және христиан дінін тарату үшін Аба өзенімен жоғары қарай саяхаттады. 1897 жылы олар Abayi және Umuocham халқымен мұнай бизнесін құру үшін жер алу мәселесін келісіп шешті, бұл келіссөздер сәтті аяқталды. Олардың мұнай саудасы өрістеген сайын Нигериядағы христиан діні де дамыды, ал Кукилер Abayi және Umuocham халқын христиан дініне өткізді. 1901 жылдан бастап, әсіресе 1902 жылы, олар үлкен миссионерлік науқан жоспарлап, жер иелерін шақырды. Бұл екі қауымдық шіркеудің салынуына әкелді: біреуі Abayi жағалауында, екіншісі Umuocham жағалауында, оларды James Johnson бағыштады. Abayi және Umuocham тайпаларының алғашқы жамағаттары 1905 жылға дейін Abayi жағалауындағы St. Ambrose шіркеуінде құлшылық етті, содан кейін өз шіркеулерін ішкі аймақтарда құрды. Joseph Cookey Abayi үшін ерікті мұғалім, ал Gabriel Cookey Umuocham үшін ерікті мұғалім болды. St. Michael's Cathedral Anglican Church 1920 жылдардың соңында құрылды, бірақ Umuleri қала шекарасындағы St. James Parish 1916 жылы епархияның алғашқы миссасы өткізілгендіктен, аймақтағы ең көне шіркеу деп есептеледі. Төменде аталған бастауыш және орта мектептердің көпшілігі CMS және олармен байланысты шіркеулер құрды. 1842 жылы Нигерияға келген алғашқы миссионерлер Бадагриде қазіргі Methodist Church of Nigeria-ны құрды. Мефодизм тез арада Uzuakoli және Абаға тарады. Wesley Cathedral Абада салынған алғашқы кафедралық собор болды. Ол епархияға, кейіннен 2018 жылы методистік конференция өткізген архиепархияға айналды. Methodist Church Аба қаласындағы ең рухани жандандырылған шіркеулердің бірі. Католик шіркеуі де көптеген шіркеулер құрды; ұзақ жылдар бойы қаладағы ең үлкен шіркеу болған Christ the King Church (C. K. C) епископтың резиденциясына айналды және қазір Christ the King Cathedral деп аталады. Нигерияға елуінші күн мерекесі христиандығының келгенімен, қала үлкен үлес иеленді. Assemblies of God Church және Deeper Christian Life Ministry 1980 жылдардың басында көптеген жақтастар жинады, содан кейін қаладағы ең жаңа және ең жылдам өсіп келе жатқан христиандық миссиясының бірі – Refiner's House International Church пайда болды. Африкалық Евангелистік шіркеуді епископ Ogudoro құрды. Бұл шіркеу 10 округке бөлінген. Африкалық Евангелистік шіркеудің қазіргі епископы – Rev. Dr. Robert Lang'at. 1960 жылдардың соңында Нигериялықтардың бір тобы Church of Jesus Christ of Latter-day Saints туралы ақпарат тапты және филиалдар құрды, бірақ Юта штатында орналасқан бұл шіркеу 1978 жылға дейін Нигерияда ресми өкілдік етпеді. Нигериядағы (және іс жүзінде Оңтүстік Африкадан басқа бүкіл Африкадағы) осы шіркеудің алғашқы тоғы 1988 жылы Абада құрылды, оның президенті David W. Eka болды. Қазіргі уақытта Абада штаб-пәтері орналасқан төрт LDS бағанасы бар және Нигериядағы жалғыз LDS ғибадатханасы қалада орналасқан, ол Aba Nigeria Temple деп аталады. Лагос, Бенин қаласы және Eket қалаларында тағы үш ғибадатхана салу жоспарлануда. Абада мешіттер де бар; ең үлкені – Hospital Road мешіті. Бас имам қала орталығындағы хауса тілін сөйлейтін елді мекендерде тұрады.

Білім

Төменде Абадағы бірнеше мектеп тізімделген.

Көлік

Аба Нигерия теміржолдарының станциясымен қызмет көрсетеді, бірақ бұл станция көбінесе пайдаланылмайды. Аба аймақтағы автокөлік тасымалының ірі хабы болып табылады – көптеген көлік компаниялары күн сайын елдің әртүрлі аймандарына жолаушыларды тасымалдайды. Қала шығыс Нигериядағы күнделікті жолаушылар ағыны бойынша Онтишадан кейін екінші орында тұр. Аймақта коммерциялық мотоциклдерге тыйым салынды және олардың орнына коммерциялық трициклдер мен шағын автобустар пайдалануға берілді. Қазіргі таңда шағын автобустар танымал көлік құралы болып табылады. 2012 жылы қала үшін монорельстік жүйе құру ұсынылды. Жобаға қатысқан жеке компанияның монорельс салуда тәжірибесі болмағандықтан, бұл жоспар алаяқтық болуы мүмкін деген сын айтылды. 2021 жылға дейін аталған ұсыныстың өзара түсіністік туралы меморандумға қол қоюдан әрі қарай дамығаны туралы ешқандай ақпарат жоқ.

Спорт

Энимба ФК, көбінесе «Халықтың филі» деп аталады, қаланың ең танымал футбол клубы. Энимба ФК-ның жеңіс көрсеткіштері Нигерияның барлық футбол клубтары арасындағы ең жоғары көрсеткіштердің біріне жатады. Екі Африка Чемпиондар лигасы кубогы, алты Нигерия Премьер-лигасы титулы және Нигерия Федерация кубогының екі жүлдесімен клуб қазіргі уақытта CAF клубтық рейтингінде екінші орында тұр.

Қалдықтарды басқару

Абада қалдықтарды басқаруда көптеген мәселелер бар, себебі тұрақты қоқыс шығару жүйесі жоқ. Осының салдарынан қаладағы көптеген базарлардан шығатын қоқыстар көшелерде жиналады. Аймақтың федералды және штаттық үкіметтері осы қалдықтарды басқару мәселелерін шешуге тырысты, бірақ осыған дейінгі әрекеттері нәтижесіз болды.

Электр энергиясының көзі

Аба қаласы Энугу электр тарату компаниясымен электр қуатымен қамтамасыз етіледі, бұл компания Нигерия электр энергиясы басқармасының бөлінуі арқылы құрылған. Абаға электр қуатын жеткізуді жоспарлап отырған тағы бір компания бар, ол – "Геометрик Электр Компани". Егер ол Абаны қуатпен қамтамасыз етуді бастаса, қалада электр қуаты бар күндердің саны артады, ал электр генераторы әр үйдің қажеттілігіне айналады. Абаның кейбір аудандарында, қашықтық немесе басқа факторларға байланысты, электр генераторы электр қуатының жалғыз көзі болады.

Климат

Абаның климаты негізінен тропикалық. Жылдың көп бөлігінде айтарлықтай жауын-шашын жауады, ал қысқа құрғақ маусымның әсері шамалы. Аймақтағы ауа райы Кёппен климаттық жіктеу жүйесінде Am деп жіктеледі. Абаның жылдық орташа температурасы 25,6 °C (78 °F) құрайды. Қалаға түсетін жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен... Абаның экваторға жақын орналасқандығының арқасында, жылдың көп бөлігінде жазғы сипатта болады. Қаңтар, ақпан, наурыз, сәуір, мамыр, қараша және желтоқсан айлары саяхаттауға ең қолайлы кезеңдер.