Кіріспе
Көлеңке театры, сондай-ақ көлеңке қуыршақ театры деп те аталады, – бұл әңгіме айтудың және ойын-сауықтың ежелгі түрі. Онда жарық көзі мен жартылай мөлдір экранның арасында ұсталатын, кесілген, жалпақ қуыршақтар (көлеңке қуыршақтары) қолданылады. Қуыршақтардың пішіндері кейде мөлдір түстермен немесе басқа да әсемдеулермен безендіріледі. Қуыршақтарды және жарық көзін жылжыту арқылы түрлі әсерлерге қол жеткізуге болады. Шебер қуыршақшы кейіпкерлерді жүріп, билеп, шайқасып, бас издеп, күліп жатқандай көрсетуге қабілетті. Көлеңке театрында төрт түрлі қойылым бар: актерлердің өз денелерін көлеңке ретінде пайдалануы, күндіз актерлердің ұстап көрсететін қуыршақтары, кеңістіктік көру және экранның екі жағынан көлеңкелерді қарау. Көлеңке театры әртүрлі мәдениеттерде, балалар мен ересектердің арасында әлемнің көптеген елдерінде танымал. 20-дан астам елде көлеңке театры труппалары бар екені белгілі. Көлеңке театры – ежелгі дәстүр және ЮНЕСКО-ның Сирияның материалдық емес мәдени мұрасы тізіміне енген. Ол сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Азияда, әсіресе Индонезияда, Малайзияда, Таиландта және Камбоджада ұзақ тарихқа ие. Қытай, Үндістан, Иран және Непалда бұл ежелгі өнер және халықтық дәстүр сақталған. Египет, Түркия, Грекия, Германия, Франция және АҚШ-та да кеңінен танымал.
shadows cast by puppet figures
Shadow play, also known as shadow puppetry, is an ancient form of storytelling and entertainment which uses flat articulated cut out figures (shadow puppets) which are held between a source of light and a translucent screen or scrim. The cut out shapes of the puppets sometimes include translucent color or other types of detailing. Various effects can be achieved by moving both the puppets and the light source. A talented puppeteer can make the figures appear to walk, dance, fight, nod and laugh. There are four different types of performances in shadow play: the actors using their bodies as shadows, puppets where the actors hold them as shadows in the daytime, spatial viewing, and viewing the shadows from both sides of the screen. Shadow play is popular in various cultures, among both children and adults in many countries around the world. More than 20 countries are known to have shadow show troupes. Shadow play is an old tradition and is listed as a Syrian intangible cultural heritage by UNESCO. It also has a long history in Southeast Asia, especially in Indonesia, Malaysia, Thailand, and Cambodia. It has been an ancient art and a living folk tradition in China, India, Iran and Nepal. It is also known in Egypt, Turkey, Greece, Germany, France, and the United States.
Тарих
Көлеңке ойыны, әлдеқанда "пар" көрсетулерінен дамыған, үлкен матаға суреттелген оқиғалық сахналармен және ән арқылы баяндалған әңгімелермен. Көрсетулер көбінесе түнде өткізілгендіктен, "пар" май шамдарымен немесе шамдармен жарықтандырылған. Көлеңкелі қуыршақ театры біздің заманымыздан бұрынғы 1-мыңжылдықта Орталық Азияда, Қытайда немесе Үндістанда пайда болған болуы мүмкін. Біздің заманымыздан бұрынғы 200 жылға дейін үнділік толу боммалата көрсетулерінде матадағы суреттер қуыршақтармен ауыстырылған сияқты. Бұл өнер жұқа экранның артында, түрлі-түрлі боялған мөлдір теріден жасалған жалпақ, буындармен жалғасқан қуыршақтармен орындалады. Қуыршақтар экранға жақын ұсталады және арт жағынан жарықтандырылады, ал қолдар мен қолы буындармен бекітілген таяқтармен басқарылады, ал тізеден төменгі аяқтар еркін қозғалады. Көлеңкелі қуыршақ театрының куәліктері ежелгі қытай және үнді мәтіндерінде табылды. Көлеңке театрының ең маңызды тарихи орталықтары Қытай, Оңтүстік-Шығыс Азия және Үндістан субконтиненті болды. Мартин Банхамның сөзіне сәйкес, 3-шы ғасыр мен 13-шы ғасыр аралығындағы Таяу Шығыстағы жергілікті театрлық белсенділік туралы аз мәлімет бар, соның ішінде аймақтың исламдық жаулап алу кезеңдері де. Банхамның айтуынша, көлеңкелі қуыршақ ойыны Таяу Шығыста моңғол шапқыншылығынан кейін танымал болған, содан кейін 16-шы ғасырда жергілікті жаңалықтарды қабылдаған. Иранның ислам әдебиетінде көлеңке ойыны туралы аздаған мәліметтер кездеседі, бірақ түрік және 19-шы ғасырғы Осман империясының ықпалындағы аймақтарда көптеп кездеседі. Еуропалық сауда кемелері Үндістан мен Қытайға теңіз жолдарын іздеу кезінде, Еуропаға танымал ойын-сауық өнері мен мәдени тәжірибені таратуға көмектесті. 17-шы ғасырда көлеңке театры Францияда, Италияда, Ұлыбританияда және Германияда танымал болды. Гете 1781 жылы Тифуртта көлеңке театрының құрылысына көмектесті.
Киноға кіріспе
Стивен Герберттің пікірінше, танымал көлеңке театры сызықты емес жолмен проекциялық слайдтарға, содан кейін киноматографияға айналды. Бұл инновациялардың ортақ принципі – жарық, кескіндер және проекциялық экранды шығармашылық түрде пайдалану болды. Олив Кук атап көрсеткендей, көлеңке театрының және қазіргі заманғы киноның дамуында көптеген параллельдер бар, мысалы, музыка мен дауысты қолдану, түстерді енгізуге жасалған әрекеттер және кеңінен танымал болу.
Австралия
Ричард Брэдшоу – "Супер кенгуру" сияқты кейіпкерлерімен танымал австралиялық көлеңкелі қуыршақтар шебері. Брэдшоутың қуыршақтары Джим Хенсонның телебағдарламаларында, сондай-ақ ABC балалар телесериалы Play School-да көрсетілген. Анафория көлеңке театры (Калифорниядан Австралияға көшірілді) қайта құрылған және түпнұсқа қуыршақтарды бірнеше жарық көздерімен үйлестіреді. Компанияны Крейг Грейди басқарады. Австралиялық Shadowplay Studios компаниясының тұңғыш ойыны Projection: First Light көлеңкелі қуыршақтардан шабыттанды, ал оның көркемдік стилі қара құралдар мен сепия түсті фон арқылы дәстүрлі көлеңкелі ойынның көрінісін қайта жасайды. Олар Ричард Брэдшоуға көлеңкелі қуыршақтар туралы толығырақ білу үшін, ойындарының шынайылығын арттыру және ойынның көлеңкелі қуыршақ кейіпкерлеріне сілтеме алу үшін барды.
Қазақстан
Камбоджада көлеңке ойыны Нанг Сбек Том деп аталады, немесе жай ғана Сбек Том (сөзбе-сөз "ірі былғары тері"), Сбек Тутч ("кішкентай былғары тері") және Сбек Пор ("түсті былғары тері"). Ол қасиетті храмдардағы рәсімдерде, жеке шараларда және Камбоджа ауылдарында халық үшін қойылады. Көпке таныс пьесалар Рамаяна және Махабхарата эпостарынан, сондай-ақ басқа да индуист мифтері мен аңыздарынан алынған. Бұл қасиетті өнер, ол брахманизм мен буддизмнің негіздері мен мифологиясына құрылған кхмерлік сенімдерді бейнелейді.
Қытай материгі
Қытайда көлеңкелі қуыршақтардың пайда болуы туралы бірнеше аңыз бен жыр бар. Ең танымал аңыз бойынша, қытай көлеңкелі қуыршақтары Хан императоры Удың (б.з.д. 156 – б.з.д. 87) сүйікті әйелі қайтыс болғаннан кейін пайда болған. Сиқыршы Шао Вэн оның жанын қайта тірілтуге уәде берді. Император шамдардың жанында сиқыршы орнатқан перделердің артында оның көлеңкесі сияқты бір нәрсе қозғалысын көрді. Көптеген адамдар сиқыршы көлеңкелі қуыршақты қолданды деседі, бірақ «Хан кітабындағы» түпнұсқа мәтінде көлеңкелі қуыршақтармен байланыс туралы ешқандай дәлел жоқ. Қытайда қуыршақтардың түрлі-түрлі нұсқалары туралы көптеген ертерек жазбалар болғанымен, қытай көлеңкелі ойыны туралы нақты айтылу Солтүстік Сун әулеті (960–1127) тұсында ғана басталды. 1235 жылы жарық көрген кітапта қуыршақтардың бастапқыда қағаздан кесілгені, бірақ кейіннен түрлі-түрлі былғарыдан немесе пергаменттен жасалғаны айтылады. Оқиғалар көбінесе тарихқа, шындық пен қиялға толы әңгімелерге негізделген, сонымен қатар комедиялық қойылымдар да көрсетілді. Қытайда көлеңкелі ойын пийингси деп аталады. Көлеңкелі ойынның екі ерекше стилі бар: Луаньчжоу (Солтүстік Қытай) және Сычуань (Оңтүстік Қытай). Сычуаньде екі стиль бар: Чуанбэй пийингси (Солтүстік Сычуань) және Чэнду пийингси. Солтүстік Сычуаньға Бажонг, Нанчонг және Гуанъюань қалалары кіреді. Көлеңкелі театр Сун әулеті тұсында кең таралды, сол кезде мерекелерде көптеген көлеңкелі қойылымдар көрсетілді. Мин әулеті тұсында Пекин қаласында ғана 40-50 көлеңкелі театр труппасы болды. Ең алғашқы көлеңкелі театр экрандары түтін ағашының қағазынан жасалған. Әңгімешілер көбінесе осы өнерді түрлі соғыс патшалықтары арасындағы оқиғаларды немесе буддалық дереккөздерден алынған әңгімелерді айту үшін пайдаланды. Бүгінде былғарыдан жасалған және таяқшалармен басқарылатын қуыршақтар дәстүрлі ертегілер мен аңыздарды драмалық түрде көрсету үшін қолданылады. Ганьсу провинциясында Даоцин музыкасымен сүйемелденсе, Жилиньде Хуанлун музыкасы қазіргі операның негізін құрайды. Қытай көлеңкелі қуыршақтары 1994 жылғы Жаң Имудың «Өмір сүру» фильмінде көрсетілген.
Тайвань
Тайваньның көлеңкелі қуыршақ театрының бастауын Чаочжоу көлеңкелі қуыршақ театры мектебінен табуға болады. Көбінесе былғары маймыл ойындары немесе былғары шоулары деп аталатын көлеңкелі қойылымдар Цинь әулеті (1644-1911 жж.) кезінде Тайнань, Каосиуң және Пинтуң қалаларында кең таралған. Ескі қуыршақ ойнатушылардың айтуынша, Цинь әулетінің соңғы жылдарында Каосиуң аймағында кем дегенде жетпіс көлеңкелі қуыршақ труппасы болған. Дәстүр бойынша, сегізден он екі дюймға дейінгі қуыршақ фигуралары, сахналық безендірулер мен жиһаз, табиғат көріністері, пагодалар, залдар және өсімдіктер сияқты заттардың бәрі теріден кесілген. Көлеңкелі қуыршақ театры жарық сәулесінің жартылай өткізгіш мата арқылы өтуіне негіделгендіктен, "көлеңкелер" көрермендерге профильде немесе бетке қарай көрінетін силуэттер болып табылады. Тайваньның көлеңкелі қойылымдары Чаочжоу мелодияларымен сүйемелденеді, олар көбінесе таоист дін қызметкерлерінің жаназаларда қолданатын музыкасына ұқсас болғандықтан "қасиетті әуендер" деп аталады. Тайваньда сақталған және баға жетпес мәдени мұра саналатын, он төртінші және он бесінші ғасырларға жататын, көлеңкелі қуыршақ театрында қолданылатын оңтүстік драма мектебінің 300-ге жуық сценарийлерінен тұратын кең репертуар бар.
Терминология
Әр түрлі формаларды сипаттау үшін бірнеше терминдер қолданылады. 皮影戏, píyĭngxì – былғары қуыршақтарды пайдаланатын көлеңке театры. Фигуралар әдетте жұқа экранның артында қозғатылады. Бұл толығымен көлеңкелер шоуы емес, көлеңкелерге жақын сұлбалар болып табылады. Бұл экрандағы фигураларға кейбір түс береді, олар 100% қара және ақ емес. 纸影戏, zhĭyĭngxì – қағаз көлеңке театры. 中国影戏, Zhōngguó yĭngxì – қытай көлеңке театры.
Еуропа
Платонның үңгір туралы аллегориясында (б.з.д. шамамен 380 жыл) Сократ тас, ағаш немесе басқа материалдардан жасалған фигуралармен көлеңке ойынын сипаттады, ол тұтқындарға өмір бойы олардың алдындағы қабырғадағы көлеңкелерден басқа ештеңе көре алмады. Бұл білім, білім беру және шындықты дұрыс түсіну арасындағы (жалған немесе шектеулі) қатынастар туралы идеялардың қиялға толы иллюстрациясы болды. Платон бейнелерді көтеріп жүретін адамдарды жасыратын қабырғаны қуыршақ ойнаушылар жасырынған қоршауға теңеді. Көрініп тұрғандай, ежелгі Грецияда Сократ/Платон сіңіп кеткен көлеңке театрының ешқандай түрі болмаған. Көлеңке ойындары 17 ғасырдың соңында, мүмкін Италия арқылы Еуропаға тарала бастады. Осы кезеңде бірнеше итальяндық артистер Германияда, Францияда және Англияда өнер көрсеткені белгілі. 1767 жылы француз миссионерлері көлеңке ойынын Қытайдан Францияға алып келіп, Париж мен Марсельде қойылымдар қойып, қызу пікірталас тудырды. Уақыт өте келе, жергілікті өзгерістермен және безендірулермен «қытай көлеңкелері» (ombres chinoises) француз көлеңкелеріне (ombres françaises) айналып, елде жайылды. Ombres chinoises-тің танымалдылығы сол кездегі шығыс сәнін көрсетеді. 1775 жылы Амброджо (сондай-ақ Амброз және Амброз деп те аталады) Париж мен Лондонда маңызды қойылымдар ұйымдастырды. 1885 және 1896 жылдар аралығында Родольф Салис басқаруымен Théâtre d'ombres қойылымдары көрсетілді. Екінші қабаттағы экранның артында суретші Анри Ривьер үлкен, оттегі-сутек шамдарымен жарықтандырылған орындауда 20 көмекшімен жұмыс істеді және фонды көрсету үшін қос оптикалық фонарьды пайдаланды. Фигуралар бастапқыда картоннан жасалған, бірақ 1887 жылдан бастап мырыштан жасалған фигуралармен ауыстырылды. Бұл шығармаға түрлі суретшілер, соның ішінде Стейнлен, Адольф Виллет және Альберт Робида қатысты. Каран д’Аш 1888 жылы өте танымал «Эпопея» қойылымы үшін шамамен 50 кесінді жасады. Орсе мұражайының коллекциясында 40-қа жуық түпнұсқа мырыш фигуралары сақталуда. Басқа кабарелер де өз нұсқаларын жасады; көлеңкелер көптеген театрлық қойылымдарға айналды және фантасмагорияға үлкен әсер етті. Италияда Падуадағы Precinema collezione Minici Zotti мұражайында Le Chat Noir кабаресінде қолданылғандарға ұқсас 70 француз көлеңкелі қуыршағы, сонымен қатар түпнұсқа театр мен боялған фон, және сахналарды көрсетуге арналған екі сиқырлы фонарь сақталған. Қазірге дейін анықталған көлеңке ойындары: «Жұлдызға қарай жүру» (Анри Ривьер ұсынған), «Сфинкс» (Амеди Вигнола ұсынған), «Алтын ғасыр» және «Венеция карнавалы». Көлеңкелі қуыршақтар 19 ғасырдың соңында Францияда немесе шетелде гастрольдік тур үшін жасалған болуы мүмкін. Бүгінде Францияда бірнеше театр компаниялары көлеңкелі қуыршақтарды дамытуда: Le Théâtre des Ombres, Le Théâtre du Petit Miroir, Le Théâtre Les Chaises және La Loupiote.
Үндістан
Көлеңкелі қуыршақтар – Үндістан мәдениетінің ежелгі бір бөлігі, әсіресе аймақтық деңгейде Андхра-Прадеш штатының килу бомме және Толу боммалаты, Карнатакадағы Тогалу гомбеяата, Махараштрадағы чарма бахули натия, Одишадағы Равана чая, Керала мен Тамил Надудағы Толпавакоту. Көлеңкелі қуыршақтарды ойнату Үндістандағы бейнелеу өнерінің дәстүрлерінде де кездеседі, мысалы, храм қабырғаларындағы суреттер, жеке жапырақтардағы суреттер және көркем әңгімелер. Одишаның Чау биі де сөзбе-сөз "көлеңке" дегенді білдіреді. Көлеңке театры, би-драма театры көбінесе индуист ғибадатханаларына жалғасқан платформа сахналарында қойылады, ал кейбір аймақтарда олар Кютху Мадамс немесе Кютхамбалам деп аталады. Көптеген аймақтарда қуыршақ театры үлкен храм фестивальдері кезінде көшпелі суретшілер отбасыларымен уақытша сахналарда қойылады. 19-шы ғасыр мен 20-шы ғасырдың басындағы отарлық кезеңде Индологтар Үндістанда көлеңкелі қуыршақтардың жойылып кеткенін сенді, бірақ олар ежелгі санскрит мәтіндерінде еске алынған. Бет Оснес айтуынша, толу боммалата көлеңкелі қуыршақ театры б.з.д. 3-шы ғасырға дейін барады және содан бері демеушілік алып келеді. Филлис Диркс былай дейді: "Толоу-боммалата" қойылымында қолданылатын қуыршақтар "көктемді, түрлі-түсті, төрт-бес фут биіктіктегі, бір-екі қолды жалғап тұратын былғарыдан жасалған". Қуыршақ жасау процесі – күрделі рәсім, онда Үндістандағы суретшілер отбасылары дұға етеді, оңашаға кетеді, қажетті өнер туындысын жасайды, содан кейін гүлдер мен құрбандықтармен "қуыршақтың метафоралық тууы" тойланады. Кераланың толу пава кутуы былғары қуыршақтарды пайдаланады, олардың суреттері арт жарықтандырылған экранға түсіріледі. Көлеңкелер кейіпкерлерді және Рамаянадағы оқиғаларды шығармашылықпен бейнелеу үшін қолданылады. Эпостың толық қойылымы қырық бір түнге созылуы мүмкін, ал қысқартылған қойылым жеті күнге дейін жалғасады. Толу пава кутху қойылымының бір ерекшелігі – ол қуыршақ шеберлерінің командалық жұмысы, ал Индонезияның ваянг сияқты басқа көлеңкелік қойылымдар бір қуыршақ шеберімен орындалады. Бұл драмалық оқиғалар қуыршақтардың көлеңкелері арқылы айтылады, кейде адам кейіпкерлерімен бірге. Ваянг – бұл ежелгі әңгіме айту түрі, ол өзінің күрделі музыкалық стилімен және әшекейлі қуыршақтарымен танымал. Ең ерте дәлелдер біздің заманымыздың 1-мыңжылдығының соңында, ортағасырлық мәтіндерде және археологиялық орындарда кездеседі. 860 жылы Махараджа Шри Локапала шығарған көне явандық жарғыда үш түрлі орындаушы туралы айтылған: атапукан, аринггит және абанол. Ринггит 11-шы ғасырдағы явандық поэмада былғарыдан жасалған көлеңкелі фигура ретінде сипатталған.
Малайзия
Малайзияда көлеңкелі қуыршақтар ойыны "ваянг кулит" деп те аталады. Малай тілінде "ваянг" сөзі "театр" мағынасын білдірсе, "кулит" сөзі "тері" немесе "былғары" дегенді білдіреді және былғарыдан жасалған қуыршақтарды көрсетеді. Малайзияда төрт түрлі көлеңке театры бар: ваянг кулит Джава, ваянг кулит Гедек, ваянг кулит Мелаю және ваянг кулит Сиам. Ваянг кулит Джава мен ваянг кулит Мелаю жавалық көлеңке театрына, ал ваянг кулит Гедек пен ваянг кулит Сиам Оңтүстік Тайландтың көлеңке театрына қатысты. Тайландтың көлеңке театрында әртүрлі орындаушылар болады. Нанг самай орындаушылары музыка мен диалог жағынан көбірек заманауи, ал Нанг буаран орындаушылары дәстүрлі болып келеді. Көрсетулер әдетте әндер мен ән-күйлердің үйлесімділігімен бірге қойылады. Сонымен қатар, Тайландта театрлық емес, саяси мазмұны бар nang kaanmuang деп аталатын қойылымдардың да түрлері бар.
Түркия
Көлеңке театрының әдепсіз комедиялық дәстүрі Осман империясының өкілдігінде кеңінен таралған, мүмкін 14 ғасырдың соңынан бері. Оның негізінде Қарагөз бен Хасиват есімді кейіпкерлердің қарама-қарсылығы жатыр: принципсіз шаруа және оның талапкер, білімді серігі. Олар басқа кейіпкерлермен бірге Осман мәдениетіндегі барлық маңызды әлеуметтік топтарды бейнелейтін. Театрлардың көптеген жанкүйерлері болды, олар кофеханаларда, бай үйлерде, тіпті сұлтанның алдында да қойылатын. Әрбір ауданда өз Қарагөзі болған. Қарагөз театры үш жақты кабинадан тұрады, оның үстіне бұтақтар мен раушан гүлдері басылған перде және алдына үш футқа төрт фут шамасындағы ақ мақтадан жасалған экран орнатылған. Көрсетілімде үш музыканттан тұратын оркестр кішкентай көтерілген сахнаның алдында отырып, көрермендерге музыка ойнап беретін. Көрсетілім қуыршақ ойнатушы май шамды жаққанда басталар еді. Көрсетілімді әнші, домбырашымен бірге бастауы мүмкін. Көрсетілімнің фондық суреттерінде кемелердің қозғалысы, атқа мінген салт аттылар, құрма ағаштарының тербелісі және тіпті аждахалар бейнеленуі мүмкін. Дыбыс эффектілеріне әндер мен түрлі дауыстар кіретін. Қарагөз театры Египет және Солтүстік Африкада да қабылданып, өңделген.